ജീവന് നിറഞ്ഞ ശരീരവുമായി മനുഷ്യന് ലോകംതോറും സഞ്ചരിക്കുന്നു. അവന് അനവധിയായ കര്മങ്ങള് ചെയ്യുന്നു, അവയുടെ ഫലങ്ങള് അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു—ഇത് ഒരിക്കലും അവസാനിക്കുന്നില്ല. ഈ ജീവന്റെ ശരീരം ഭൂതങ്ങള്, ഇന്ദ്രിയങ്ങള്, മനസ്സ് എന്നിവകൊണ്ടാണ് നിര്മ്മിതമായിരിക്കുന്നത്. ഈ ശരീരം നശിക്കുമ്പോള് അതാണ് മരണം; അതിന്റെ ആവിര്ഭാവം ജനനം. ഒരു വസ്തുവിനെ ഗ്രഹിക്കാനുള്ള ഉപാധിയും, അതിനെ ഗ്രഹിക്കാനുള്ള ശേഷിയും ഇല്ലാതാകുമ്പോള് അതാണ് ലയം. ഇന്ദ്രിയങ്ങള് വസ്തുക്കളെ അനുഭവിക്കുമ്പോള് ‘ഞാന്’ എന്ന ഭാവം ഉണരുന്നു—അതാണ് ജനനം. ഉദാഹരണത്തിന്, കണ്ണോ അതിന്റെ ഘടകങ്ങളോ ദൃശ്യം കാണാനുള്ള കഴിവ് നഷ്ടപ്പെടുമ്പോള് ദ്രഷ്ടാവിന്റെ ദര്ശനം അവസാനിക്കുന്നു. അങ്ങനെ തന്നെ, ഇരുവരും അയോഗ്യമായാല് ദര്ശനം ഇല്ലാതാകുന്നു. അതിനാല്, ഈ സഞ്ചാരത്തെ അറിയുന്ന ജ്ഞാനികള് ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല, ദയയോ ആശങ്കയോ ഉണ്ടാക്കേണ്ടതില്ല. അകപ്പെട്ടതുമില്ലാതെ ഇവിടെയെല്ലാം ജീവിക്കണം. സത്യദര്ശനമുള്ള ബുദ്ധിയോടെ, യോഗവും വൈരാഗ്യവും ചേര്ത്തു, ഈ മായാമയമായ ലോകത്ത് ശരീരത്തെ കുറിച്ച് അശ്രദ്ധയോടെ ജീവിക്കണം. ഇങ്ങനെ ശുകമുനി പറഞ്ഞു: ഗോപികള് വിവിധ രീതിയില് പാടിയും വിലപിച്ചും, കൃഷ്ണനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തില് ഉച്ചത്തില് കരഞ്ഞു. അപ്പോള് ഹരി അവിടെയെത്തി—പീതാംബരം ധരിച്ചും, പുഷ്പമാലയണിഞ്ഞും, കമലസമാനമായ മുഖത്ത് പുഞ്ചിരിയോടെ—സ്വയം മന്മഥനെയും മോഹിപ്പിക്കുന്നവനായി. പ്രിയപ്പെട്ട കൃഷ്ണനെ തിരിച്ചുകണ്ട ഗോപികളുടെ കണ്ണുകള് ആനന്ദത്തില് വിരിഞ്ഞു; ജീവനുതിരികെ ശരീരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയതുപോലെ അവര് ഒരുമിച്ച് എഴുന്നേറ്റു. ആളൊരുത്തി ഹരിയുടെ കമലഹസ്തം കൂപ്പുകൈകളില് എടുത്തു; മറ്റൊരുത്തി അവന്റെ ചന്ദനപൂശിയ ഭുജം തന്റെ തോളില് വച്ചു. ഒരുനാരിയും കൃഷ്ണന് ചവച്ച താംബൂലത്തണ്ട് കൈയില് സ്വീകരിച്ചു; മറ്റൊരുത്തി, അതിവ്യാകുലതയില്, അവന്റെ കമലപാദം തന്റെ നെഞ്ചിനിടയില് വച്ചു. മറ്റൊരുത്തി, ഭാവപരവശയായി, ചുണ്ടിന് കീഴില് പല്ലുകള് കുരുക്കി, കണ്മുന്നില് കുരുക്കിയ ഭാവത്തിലൂടെ ഹരിയെ നോക്കി. മറ്റൊരുത്തി, കൺമടിച്ചില്ലാതെ അവന്റെ കമലമുഖം നോക്കി; എത്ര നോക്കിയാലും തൃപ്തിയില്ല, ജ്ഞാനികള്ക്ക് കൃഷ്ണപാദസേവയില് ഒരിക്കലും തൃപ്തിയില്ലാത്തതുപോലെ. മറ്റൊരുത്തി, കണ്ണടച്ച്, ഹരിയെ കണ്ണിലൂടെ ഹൃദയത്തിലേക്ക് ആകര്ഷിച്ചു, കുരുക്ഷേമത്തില് ലീനയായ യോഗിനിപോലെ അവനെ അങ്കത്തിലേറ്റു. അവളൊക്കെയും കേശവനെ കണ്ട സന്തോഷത്തില് വേറൊരു ഉത്സവം അനുഭവിച്ചു; വിവേചനം നേടുന്നവരുപോലെ വേര്പാട് എന്ന ദുഃഖം ഉപേക്ഷിച്ചു. ദുഃഖം വിട്ട ഗോപികളാല് ചുറ്റപ്പെട്ട അച്യുതന് അതിവിശിഷ്ടനായി പ്രകാശിച്ചു; ശക്തികള് പ്രാപിച്ചവനുപോലെ. അവരെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് ഭഗവാന് യമുനയുടെ മണല്ഭൂമിയിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു—മല്ലികയും മന്ദാരവുമൊക്കെ വിരിഞ്ഞ, സുഗന്ധവായുവും ഗുഞ്ചരിക്കുന്ന തേനിച്ചികളും നിറഞ്ഞ സ്ഥലത്ത്. ആ പ്രദേശം, ശിശിരചന്ദ്രികയുടെ പ്രകാശത്തില് ഇരുണ്ടം മാറിയിരുന്നു; കൃഷ്ണന്റെ ചഞ്ചലമായ കൈകള്, മൃദുലവും വെളുത്തതുമായ മണലും അവിടെ. കൃഷ്ണനെ കണ്ട സന്തോഷത്തില് ഹൃദയവേദന മാറിയ ഗോപികള്, വേദങ്ങള് ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുന്നതുപോലെ, തങ്ങളുടെ മേല്വസ്ത്രം വിരിച്ചു, അതില് കനകപദ്മം പോലെ ചുവന്ന ചിഹ്നങ്ങള് പതിപ്പിച്ചു, പ്രിയനായി സീറ്റ് ഒരുക്കി. അവിടെ, യോഗികളുടെ ഹൃദയസിംഹാസനത്തില് ഇരിക്കുന്നവനായി, ഗോപികള് ആരാധിച്ചുകൊണ്ട്, ലോകത്രയത്തിലെ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ ഏകാധിഷ്ഠാനമായ രൂപത്തില് കൃഷ്ണന് പ്രസന്നനായി ഇരുന്നു. ആഗ്രഹം ഉണര്ത്തുന്നവനായി, അവര് ചിരിയിലും കാഴ്ച്ചകളിലും ഭാവങ്ങളിലുമൊക്കെ അവനെ ആദരിച്ചു; ലജ്ജയോടെ കാൽ തൊട്ടു, കൃഷണന്റെ മടിയില് കൈവെച്ച്, പ്രശംസിച്ചു, ചെറിയ ക്രോധം കാണിച്ചുകൊണ്ട് സംസാരിച്ചു. ഗോപികള് ചോദിച്ചു: ഒരാള് സ്നേഹിച്ചാല് മറുപടി സ്നേഹവും കിട്ടും; മറ്റൊരാള് അതിന് വിപരീതമാണ്; ചിലര് രണ്ടുപക്ഷത്തും സ്നേഹമില്ല. ഇതില് ഏതാണ് ഉത്തമം, ദയനീയനായോനേ? ഭഗവാന് ഉത്തരം പറഞ്ഞു: സ്വാര്ത്ഥ്യത്തിനായി പരസ്പരം സ്നേഹിക്കുന്നവര് സുഹൃത്തുക്കളാണ്, പക്ഷേ അവിടെ യഥാര്ത്ഥ സ്നേഹമോ ധര്മ്മമോ ഇല്ല. സ്നേഹമില്ലാത്തവരെയും സ്നേഹിക്കുന്നവര്, മാതാപിതാക്കളെപ്പോലെ, പാപമില്ലാത്തവരാണ്; അവിടെയാണ് സ്നേഹവും ധര്മ്മവും ഉത്തമം. ചിലര് സ്നേഹിക്കുന്നവരെയും സ്നേഹിക്കാറില്ല, അവര് സ്വയംതൃപ്തരായവര്, അകൃതജ്ഞരും മുതിര്ന്നവരെ അനാദരിക്കുന്നവരുമാണ്. എന്നാല്, സ്നേഹത്തിനായി തന്നെ സ്നേഹിക്കുന്നവരെയും ഞാന് സ്നേഹിക്കാറില്ല; കാരണം, ദരിദ്രന് സമ്പത്ത് ലഭിച്ച് പിന്നെ നഷ്ടപ്പെട്ടാല് അതില് മുഴുവന് മനസ്സും ആലോചനയിലായിരിക്കും, മറ്റൊന്നും അറിയില്ല. അതുപോലെ, നിങ്ങള് ലോകധര്മ്മങ്ങളും ശാസ്ത്രചോദനകളും ഉപേക്ഷിച്ച് എന്നെ സേവിക്കാന് വന്നിരിക്കുന്നു. നേരിട്ട് എന്നെ ആരാധിച്ചിട്ടും, ഞാന് നിങ്ങളില് നിന്നു മറയുന്നു—നിങ്ങള് അതില് ദേഷ്യം കാണിക്കേണ്ടതില്ല. നിങ്ങളുടെ പരിപൂര്ണ ഭക്തിക്ക് ഞാന് ദേവന്മാരുടെ ആയുര്ദൈര്ഘ്യംകൊണ്ടാലും പ്രതിഫലം നല്കാനാവില്ല; വീട്ടുചങ്ങലുകള് പൊട്ടി എന്നെ സ്നേഹിച്ചവരുടെ പുണ്യഫലങ്ങള് തന്നെ നിങ്ങളുടെ പ്രതിഫലമാകട്ടെ. ഇവിടെ, ഭഗവാന് വാസുദേവനിലേക്കുള്ള യോഗരൂപിയായ ഭക്തി വേഗത്തില് വൈരാഗ്യത്തെയും ബ്രഹ്മജ്ഞാനത്തെയും ജനിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ പ്രവൃത്തിയിലൂടെ മനസ്സ് കാര്യങ്ങളില് വ്യത്യാസം കാണുന്നില്ലെങ്കില്, സന്തോഷകരമായതോ ദുഃഖകരമായതോ എന്ന വ്യത്യാസം ഇല്ലാതാകുമ്പോള്, അപ്പോള് തന്നെ, സ്വയം സ്വയം നിരൂപിച്ച്, ആസ്വാദന-നിരസനങ്ങളില്ലാതെ, സമത്വത്തോടെ പരമാവസ്ഥയില് നിലകൊള്ളുന്നു. ശുദ്ധജ്ഞാനമേ പരബ്രഹ്മം, പരമാത്മാവ്, ഭഗവാന്, പുരുഷന്—വസ്തുക്കള് തുടങ്ങിയവയുടെ വ്യത്യാസങ്ങള് കൊണ്ടു ഭഗവാന് ഒന്നായിട്ടും ഭിന്നതയുള്ളതുപോലും അനുഭവപ്പെടുന്നു. പൂര്ണ്ണമായ യോഗത്തിലൂടെ, യോഗി ഇവിടെ പ്രാപിക്കേണ്ട ലക്ഷ്യം ഇത്രയേ ഉള്ളൂ—എല്ലാവസ്തുക്കളോടും പൂര്ണ്ണ വൈരാഗ്യം. ഏകജ്ഞാനം, പുറംമുഖമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ, മായയാല് വസ്തുരൂപത്തില് പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; നിര്ഗുണമായ ബ്രഹ്മം, ശബ്ദം മുതലായ ഗുണങ്ങളുമായി കാണപ്പെടുന്നു. മഹത്ത്വത്വം അഹങ്കാരരൂപത്തില് മൂന്നു, അഞ്ചു, പതിനൊന്ന് രൂപങ്ങളായി വികാസം പ്രാപിക്കുകയും, അതില് നിന്ന് ലോകം ഉദ്ഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത്, വിശ്വാസവും ഭക്തിയും ഉള്ളവന് നിരന്തര യോഗാഭ്യാസത്തിലൂടെ, ചിതം ഏകാഗ്രമാക്കി, അസക്തനായി, സമദര്ശനത്തോടെ കാണുന്നു. ഈ ഗൂഢമായ ജ്ഞാനമാണ് ബ്രഹ്മദര്ശനം—ഇതിലൂടെ പ്രകൃതിയും പുരുഷനും യാഥാര്ത്ഥ്യമായി തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു. ഒരു വസ്തുവിന് പല ഗുണങ്ങള് ഉണ്ടെങ്കിലും, അവയെ വ്യത്യസ്തമായ ഇന്ദ്രിയദ്വാരങ്ങളിലൂടെ ഗ്രഹിച്ചാലും, വസ്തു വിഭജിക്കപ്പെട്ടതല്ല; അതുപോലെ, ഭഗവാനെ വിവിധ ശാസ്ത്രമാര്ഗ്ഗങ്ങളിലൂടെ സമീപിച്ചാലും, അവന് ഏകനാണ്. കര്മം, യജ്ഞം, ദാനം, തപസ്സു, അധ്യയനം, ആത്മനിയമനം, ഇന്ദ്രിയ-മനോനിഗ്രഹം, കര്മത്യാഗം—ഇവയൊക്കെയും ഭഗവാനിലേക്കുള്ള മാര്ഗ്ഗങ്ങളാണ്. ഇങ്ങനെ, ഭാഗവതത്തിലെ പത്താം സ്കന്ധത്തിലെ ആദ്യഭാഗത്തില് വരുന്ന ‘ഗോപീകാ സാന്ത്വനം’ എന്ന ഈ മുപ്പത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.