മനുഷ്യന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങള് നടത്തുന്ന കര്മങ്ങളെ അവന് ആവര്ത്തിച്ച് ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോള് അവനില് അജ്ഞാനം നിലനില്ക്കുന്നിടത്തോളം ആ കര്മങ്ങളില് നിന്നുള്ള ബന്ധനം അവനു സംഭവിക്കുന്നു. അതിനാല് മോക്ഷം നേടുവാന് വേണ്ടി, സകലവും ഹരിയുടെ സ്വരൂപമായി കാണിച്ച്, സൃഷ്ടി, സംരക്ഷണം, ലയനം എന്നിവയില് ഹരിയെ ആസ്പദമാക്കി, എല്ലാ ഭാവത്തോടും ഹരിയെ ആരാധിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഹംസമാര്ഗം കാണിച്ച്, നാരദന് മഹാത്മാവ് അവരെ വിടപറഞ്ഞ് സിദ്ധലോകത്തിലേക്ക് യാത്രയായി. രാജാവ് പ്രാചീനബര്ഹിഃ തന്റെ പുത്രന്മാരെ സൃഷ്ടിരക്ഷയില് ഉപദേശിച്ച ശേഷം, കപിലന്റെ ആശ്രമത്തില് വച്ച് തപസ്സിനായി പോയി. അവിടെ ഏകാഗ്രതയോടെ മനസ്സു കെട്ടിപ്പിടിച്ച്, എല്ലാ ആശക്തികളും വിട്ട്, ഭക്തിയോടെ ഗോവിന്ദന്റെ പാദപങ്കജങ്ങള് ആരാധിച്ചു; അങ്ങനെ അവന്റെ സ്വരൂപം പ്രാപിച്ചു. പാപരഹിതനായവനേ, ഈ ആത്മതത്ത്വോപദേശം ദൈവമുനിയായ നാരദന് പാടിയത് ആണു്. ഇതു ആര് ആവര്ത്തിച്ച് വായിച്ചാലോ, കേട്ടാലോ, അവന് ഭൗതികബന്ധനങ്ങളില് നിന്ന് മോചിതനാകും. ലോകത്തെ വിശുദ്ധീകരിക്കുന്ന മുകുന്ദന്റെ മഹിമ, ആത്മശുദ്ധിയുടെ പ്രതിരൂപനായ മഹാമുനിയുടെ വാക്കുകളില് നിന്ന് ഒഴുകിയതാണ്; ഇത് കേള്ക്കുന്നവന് പരമാവസ്ഥയിലേക്കുയര്ന്നു, എല്ലാ ബന്ധനങ്ങളില് നിന്ന് മോചിതനായി, വീണ്ടും ജന്മമെടുക്കേണ്ടതില്ല. ഇപ്പൊള് ഞാന് ലഭിച്ച ഈ അത്ഭുതമായ ആത്മതത്ത്വോപദേശം സ്ത്രീ-പുരുഷന്മാരുടെ കര്മങ്ങളില് സംബന്ധിച്ച എല്ലാ സംശയങ്ങളും നീക്കുന്നു, ഇവിടെയും പരലോകത്തെയും കടന്നുപോകുവാന് സഹായിക്കുന്നു. അപ്പോള് ശുകദേവന് പറഞ്ഞു: അപ്രത്യക്ഷനായ ഭഗവാനെ കാണാനാവാതെ, വ്രജവനിതകള് അതിയായ വേദനയോടെ, കൂട്ടത്തില് നിന്ന് വേര്പെട്ട ആനപെണ്ണുകള് പോലെ ദുഃഖിച്ചുപോയി. അവര് ഭഗവാന്റെ സഞ്ചാരം, സ്നേഹം, പുഞ്ചിരി, കണ്മുന്ന് കളിയാട്ടം, സുന്ദരമായ സംസാരവും ലീലകളും എല്ലാം മനസ്സില് ആവര്ത്തിച്ച്, ലക്ഷ്മീപതിയിലേക്കു ആകര്ഷിതരായി അവന്റെ പ്രവൃത്തികള് അനുകരിച്ചു, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളാണ് കൃഷ്ണന് എന്നു കരുതി. നടക്കുന്നതിലും, പുഞ്ചിരിയിലും, കണ്മുന്ന് കളിയാട്ടത്തിലും, സംസാരത്തിലും, മറ്റെല്ലാ പ്രവൃത്തികളിലും കൃഷ്ണന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവരായ ഗോപികള് അവന്റെ ലീലകള് അനുകരിച്ച്, “ഞാനാണ് കൃഷ്ണന്” എന്നു വിശ്വസിച്ചു. അവര് കൂട്ടമായി ചേരുകയും, കൃഷ്ണനെ പാടിക്കൊണ്ടു, വനത്തില് കറങ്ങി, വൃക്ഷങ്ങളോടും, ആകാശത്തോടും ചോദിച്ചുപോയി. “അശ്വത്ത, പ്ലക്ഷ, ന്യഗ്രോധ വൃക്ഷങ്ങളേ, നമുക്ക് മനസ്സു കവർന്ന കൃഷ്ണന് ഈ വഴി പോയോ? കുരബക, അശോക, നാഗ, പുന്നാഗ, ചംപകവൃക്ഷങ്ങളേ, അഭിമാനമുള്ള ഗോപികളില് ഇടയില് കൃഷ്ണന് ഈ വഴി പോയോ? ഭാഗ്യവതിയായ തുളസീമാലേ, ഗോവിന്ദപാദസേവിതയേ, കൃഷ്ണന് നിന്നിലൂടെ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട് ഇവിടെ വന്നോ? മലതി, മല്ലിക, ജാതി, യൂതികാ എന്നിവളേ, മാധവന്റെ സ്പര്ശനത്തില് ആനന്ദിച്ചോ? ചൂത, പ്രിയാല, പനസ, ആസന, കൊവിദ, ജാമ്പു, അർക്ക, ബില്വ, ബകുല, ആമ്ര, കദംബ, നീപ എന്നീ യമുനാതീരവൃക്ഷങ്ങളേ, കൃഷ്ണന് ഏതു വഴി പോയെന്ന് ഞങ്ങള്ക്കു കാണിക്കൂ. ഭൂമിദേവിയേ, കേശവന്റെ പാദസ്പര്ശം, അവന്റെ മഹത്കര്മങ്ങള്, അല്ലെങ്കില് വരാഹമൂര്ത്തിയായി നിന്നെ അണഞ്ഞത് കൊണ്ടാണോ നീ ആനന്ദഭരിതയായി തുളിരിടുന്നത്? സഖിയേ, അച്യുതന് തന്റെ പ്രിയയോടൊപ്പം ഇവിടെ വന്നിട്ടുണ്ടാകുമോ? അവന്റെ കണ്ഠമാലയില് നിന്നുള്ള സുഗന്ധം കുങ്കുമം കലർന്നതായിരിക്കുന്നു. രാമന്റെ അനുജന് തന്റെ പ്രിയയുടെ ഭുജത്തിന് മേല് കയ്യിടുകയും, തുളസിയും തേന്കൂട്ടുകളും അനുഗമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വൃക്ഷങ്ങള് അവനു സ്നേഹത്തോടെ വണങ്ങുന്നുവോ? ഈ വള്ളികള് വൃക്ഷങ്ങളെ അണഞ്ഞ്, കൃഷ്ണന്റെ സ്പര്ശനത്തില് ആനന്ദഭരിതരായി തുളിരിടുന്നതു പോലെ കാണുന്നു. ഇങ്ങനെ, കൃഷ്ണന് വേട്ടയാടുന്നതില് ഉന്മാദത്തോടുകൂടി, ഗോപികള് അവന്റെ ലീലകള് അനുകരിച്ചു, ഓരോരുത്തരും അവനില് ലയിച്ചു. ഒരുത്തി പുത്തനയെ അനുകരിച്ച്, കൃഷ്ണന് എന്ന നടനോട് തനിക്കു തനിക്കു മുല കാട്ടി; മറ്റൊരുത്തി കുട്ടിയെ പോലെ കരയുകയും, മറ്റൊരുത്തി ശകടാസുരനെ പോലെ കാല്കൊണ്ട് അടിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. മറ്റൊരുത്തി ദാനവനെ പോലെ നടിച്ച്, കൃഷ്ണന് എന്ന നടിയെ പിടിച്ചു; മറ്റൊരുത്തി ഗോകുലത്തിലെ ശബ്ദം അനുകരിച്ച്, കൂട്ടുകാരിയെ വലിച്ചു. ചിലര് കൃഷ്ണനും രാമനും ആയി പശുപാലകകളെ അനുകരിച്ചു; മറ്റൊരുത്തി വത്സാസുരനെ ആയി തോല്ക്കുകയും, മറ്റൊരുത്തി ബകാസുരനെ ആയി നടിക്കുകയും ചെയ്തു. കൃഷ്ണന് ദൂരെയുള്ളവരെ വിളിച്ചപോലെ, മറ്റൊരുത്തി അവനെ പിന്തുടര്ന്നു, വാംശി വായിച്ച് കളിച്ചു; മറ്റു ഗോപികള് അവളെ പ്രശംസിച്ചു. ഒരുത്തി മറ്റൊരുത്തിയുടെ ഭുജത്ത് കൈ വെച്ച്, “ഞാനാണ് കൃഷ്ണന്—എന്റെ നടപ്പുനോട്ടം നോക്കൂ” എന്ന് പറഞ്ഞു. “കാറ്റിനോ മഴക്കോ ഭയപ്പെടേണ്ട, ഞാന് നിങ്ങളെ രക്ഷിക്കും” എന്ന് പറഞ്ഞ്, മറ്റൊരുത്തിയെ വസ്ത്രമാലയാല് മറച്ചു. മറ്റൊരുത്തി കൂട്ടുകാരിയുടെ തലയില് കയറി, “ദുഷ്ടനേ, പോ! ഞാന് ദുഷ്ടശിക്ഷകനായി ജനിച്ചിരിക്കുന്നു” എന്നു പറഞ്ഞു. “കാണൂ, ഗോപ്പാലരേ, ഈ ഭയങ്കരമായ കാട്ടുതീ! കണ്ണടയ്ക്കൂ, നിങ്ങളെ ഞാന് രക്ഷിക്കും” എന്ന് മറ്റൊരുത്തി പറഞ്ഞു. മറ്റൊരുത്തി കൂട്ടുകാരിയെ പുഷ്പമാലകൊണ്ട് ഉരുക്കിയിട്ടു, “വെണ്ണക്കള്ളനെ കെട്ടുകയാണ്” എന്ന് പറഞ്ഞു; കൂട്ടുകാരി ഭയപ്പെട്ടു കണ്ണടച്ചു. ഇങ്ങനെ, വൃന്ദാവനത്തിലെ വൃക്ഷങ്ങളോടും വള്ളികളോടും കൃഷ്ണനെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അവര് കൃഷ്ണന്റെ പാദചിഹ്നങ്ങള് വനത്തില് കണ്ടു. ആ പാദചിഹ്നങ്ങളില് പതാക, കമലം, വജ്രം, അങ്കുശം, യവം എന്നിവയുടെ അടയാളങ്ങള് വ്യക്തമായി കാണപ്പെട്ടു. അവ പാദചിഹ്നങ്ങള് പിന്തുടര്ന്നു, ഗോപികള് മുന്നോട്ട് പോയി. അവിടെ, ഒരു ഗോപിയുടെ പാദചിഹ്നങ്ങള് കൃഷ്ണന്റെതോടൊപ്പം ചേര്ന്നിരിക്കുന്നതും കണ്ടു. “ആര് ആണീ ഭാഗ്യവതിയെന്നു തോന്നുന്നു; കൃഷ്ണന് അവളെ മാത്രം കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയിരിക്കുന്നു. അവള് ഹരിയെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിച്ചതിനാലാണ് ഇങ്ങനെ ഭാഗ്യം ലഭിച്ചത്,” എന്ന് ഗോപികള് പറഞ്ഞു. “ഇവിടെ, ഗോവിന്ദന്റെ പാദരജസ്സില് തുളിരണിഞ്ഞു കിടക്കുന്ന വള്ളികളും ചെടികളും ഭാഗ്യവതികളാണ്; ബ്രഹ്മാവും ശിവനും ലക്ഷ്മിയും ആ പാദരജസ്സു തലയില് വയ്ക്കുന്നു. അവളുടെ പാദചിഹ്നങ്ങള് ഇവിടെ കാണുന്നില്ല—കൃഷ്ണന് അവള് മാത്രം എടുത്തു കൊണ്ടുപോയിരിക്കുന്നു; അവളുടെ മൃദുലമായ കാലുകള് പുല്ലിനും തളിര്ക്കും വേദനിച്ചതിനാല് കൃഷ്ണന് അവളെ ചുമന്നിരിക്കും. കാണൂ, ഈ പാദചിഹ്നങ്ങള് കൂടുതൽ ആഴത്തിലാണ്—കൃഷ്ണന് പ്രിയയെ ചുമന്നിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ അവളെ ഇറക്കി പൂക്കള് എടുക്കുന്നു. ഓരോ ചുവടിലും കൃഷ്ണന്റെ പാദചിഹ്നങ്ങള് വ്യക്തമായി കാണാം,” എന്ന് അവര് പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ, കൃഷ്ണന്റെ സ്മരണയിലും തിരച്ചിലിലും മുഴുകി, ഗോപികള് വനാന്തരങ്ങളില് കറങ്ങി, കൃഷ്ണന്റെ സാന്നിധ്യത്തിന്റെ പുനര്കണ്ടുപിടിത്തത്തിനായി ആകാംക്ഷയോടെ തിരഞ്ഞു.