ഹംസനുപമയുടെ അവസാന ഭാഗത്ത്, ആത്മാവിന്റെ സ്വരൂപം വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു. "നീ വിദ്യാര്ഭരാജകുമാരിയല്ല, ഈ വീരനാണ് നിന്റെ സുഹൃത്ത് എന്ന് നീ കരുതുന്നില്ല; പുരഞ്ജനിയുടെ ഭര്ത്താവായ നീ, അവളുടെ ഒമ്പതാം വാതിലില് പൂട്ടപ്പെട്ടവനുമല്ല." ഇതെല്ലാം എന്റെ മായയാണ്. അതിനാല് നീ പുരുഷനും പതിവ്രതയായ സ്ത്രീയും യഥാര്ത്ഥമെന്നു കരുതുന്നു. സത്യത്തില് അവരിലൊന്നുമില്ല; രണ്ട് ഹംസകള് നമ്മളെ നിരീക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ലോകം മായയാല് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതാണ്. "ഞാന് നീയും നീ ഞാനും വേറെയല്ല; ഞാനെന്നത് നീയാണെന്നും മനസ്സിലാക്കൂ, സുഹൃത്തെ. നമ്മളില് ഒരുപാട് ദോഷം കാണുന്നില്ല, ജ്ഞാനികള് ചെറിയതും പിഴവെന്നു കാണുന്നില്ല." ഒരാളുടെ സ്വരൂപം ദര്പ്പണത്തില് രണ്ടായി കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ, നമ്മുടെ അന്തഃസ്വഭാവവും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്. അങ്ങനെ മനസ്സിന്റെ ഹംസന് മറ്റൊരു ഹംസനാല് ഉണര്ത്തപ്പെട്ടു, തന്റെ യഥാര്ത്ഥ നിലയിലേക്ക് മടങ്ങി. അതുവഴി അവന് മറന്നുപോയ ഓര്മ്മ വീണ്ടെടുത്തു. "ഹേ ബര്ഹിഷ്മാന്, ഇതെല്ലാം പരോക്ഷമായി ആത്മതത്ത്വം വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു, കാരണം സകലസൃഷ്ടികര്ത്താവായ പ്രഭു പരോക്ഷതയില് ആസ്വദിക്കുന്നു." ശരദ്കാലത്തിലെ ആ രാത്രികള് പൂത്തുലഞ്ഞ ജാതിമല്ലികകളാല് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നു കാണുമ്പോള്, ശ്രീകൃഷ്ണന് തന്റെ യോഗശക്തിയില് ലീനനായി ആനന്ദിക്കുവാന് ആഗ്രഹിച്ചു. അപ്പോള് നക്ഷത്രരാജാവായ ചന്ദ്രന് മൃദുലമായ കിരണങ്ങളാല് കിഴക്കന് ആകാശത്തേയ്ക്ക് ചുവപ്പു പകരുകയും, ദീര്ഘവിച്ഛേദത്തിനു ശേഷം പ്രിയപ്പെട്ടവന് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതുപോലെ, ഭക്തജനങ്ങളുടെ ഹൃദയങ്ങള് ശുദ്ധീകരിക്കുകയും ചെയ്തു. പുഷ്പങ്ങളാലങ്കൃതമായ വനവും, നവകുമ്മളങ്ങളാല് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട കാളകളും, കുംകുമപ്പൊടി തഴുകിയതുപോലെ ജ്യോതിഷ്മതിയായ ചന്ദ്രനുമൊക്കെ കണ്ട്, കൃഷ്ണന് മനോഹരമായ സംഗീതം ആലപിച്ചു. ആ സംഗീതം ശ്രവിച്ച വ്രജയിലേക്കുള്ള സുന്ദരനയനിയായ ഗോപികള്, പരസ്പരം അറിയാതെയായി, കൃഷ്ണന്റെ അരികിലേക്ക് ആകര്ഷിതരായി ചെന്നു. ആരോ പാല് കെടുകൂടേല്ക്കുമ്പോള് ഉപേക്ഷിച്ചു, ആരോ പാല് കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോള് കുട്ടികളെ ഭക്ഷിപ്പിക്കാതെ വിട്ടു. ആരോ ഭര്ത്താവിന് ഭക്ഷണം നല്കുന്നതിനിടയില് ഉപേക്ഷിച്ചു; ആരോ കുഞ്ഞുങ്ങളെ ഭക്ഷിപ്പിക്കുമ്പോള് അവരെ ഉപേക്ഷിച്ചു. ആരോ അലങ്കാരം ചെയ്യുന്നതിനിടയില് ഉപേക്ഷിച്ചു; ആരോ കണ്ണ് അലങ്കാരം പൂശുന്നതിനിടയില് ഉപേക്ഷിച്ചു. വസ്ത്രവും ഭൂഷണവും ചിതറിച്ചവണ്ണം, അവര് കൃഷ്ണന്റെ അരികിലേക്ക് ഓടിച്ചെന്നു. ഭര്ത്താക്കന്മാര്, പിതാക്കന്മാര്, സഹോദരന്മാര്, ബന്ധുക്കള് തടയുന്നുവെങ്കിലും, അവരുടെ മനസ് കൃഷ്ണനില് പെട്ടുപോയതിനാല്, ആരും അവരെ തടയാനായില്ല. ചില ഗോപികള് വീട്ടില് നിന്നു പുറത്ത് വരാന് കഴിയാതെ, കണ്ണടച്ചുകൊണ്ട് കൃഷ്ണനെ ധ്യാനിച്ചു. പ്രിയനോടുള്ള വേര്പാടിന്റെ ദാഹം അതിരുകടന്നതുകൊണ്ട്, അവരുടെ എല്ലാ ദുർഭാഗ്യങ്ങളും അകന്നു; അച്യുതനായ കൃഷ്ണനുമായി ധ്യാനത്തിലൂടെ ഐക്യമായതുകൊണ്ട്, അവര് പരമാനന്ദം അനുഭവിച്ചു. ഈ വിധം പരമാത്മാവുമായി ഐക്യമായതോടെ, അവര് പ്രകൃതിഗുണങ്ങളില് നിന്നുള്ള ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചു, ബന്ധനം നശിച്ചു. ഇതു കേട്ട രാജാവ് പരിചിത്തന് ശുകമുനിയോട് ചോദിച്ചു: "വ്രജയിലേക്കുള്ള സ്ത്രീകള്ക്ക് കൃഷ്ണന് പരമപ്രിയനായിരുന്നു, ബ്രഹ്മസ്വരൂപം അല്ല; എങ്ങനെ ഗുണസമുദായം അവര്ക്ക് അവസാനിച്ചു?" ശുകമുനി പറഞ്ഞു: "ഇതു നേരത്തെ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്—ഹൃഷീകേശനെ ദ്വേഷിച്ച ശിശുപാലനും മോക്ഷം നേടിയിരുന്നു. അങ്ങനെയെങ്കില്, പരമപ്രഭുവിനെ ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കുന്നവര്ക്ക് മോക്ഷം കിട്ടുന്നതില് അത്ഭുതം വേണ്ട." "ജനങ്ങളുടെ പരമഹിതത്തിനായി, ഗുണാതീതനും അപ്രമേയനുമായ പരമാത്മാവ് സ്വയം അവതരിക്കുന്നു. ആരായാലും ഹരി ദേവനിലേക്കുള്ള ആസക്തി, ക്രോധം, ഭയം, സ്നേഹം, ഐക്യം, സൗഹൃദം എന്നിവയിലൂടെ അവനില് ലയിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട്, അജനായ യോഗേശ്വരനായ കൃഷ്ണനില് ഈ മോക്ഷം സംഭവിക്കുന്നത് അത്ഭുതകരമല്ല." വ്രജയിലേക്കുള്ള സ്ത്രീകള് കൃഷ്ണന്റെ അരികിലേക്ക് എത്തിയപ്പോള്, വാഗ്മിയായ പ്രഭു മനോഹരമായ വാക്കുകള് പറഞ്ഞ് അവരെ മായയിലാക്കി. കൃഷ്ണന് പറഞ്ഞു: "സ്വാഗതം, ഭാഗ്യവതികളേ! നിങ്ങളെ സന്തോഷിപ്പിക്കാന് എന്ത് ചെയ്യണം? വ്രജയില് എല്ലാം സുഖമാണോ? നിങ്ങള് വന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?" "ഈ രാത്രി ഭയാനകമാണ്; കാട്ടുമൃഗങ്ങള് നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. സുന്ദരികളേ, വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങൂ. നിങ്ങളുടെ അമ്മമാര്, അപ്പന്മാര്, പുത്രന്മാര്, സഹോദരന്മാര്, ഭര്ത്താക്കന്മാര് നിങ്ങളെ തിരയുന്നു. ബന്ധുക്കള്ക്ക് വിഷമം വരുത്തരുത്. കുസുമങ്ങളാലങ്കൃതമായ വനവും, ചന്ദ്രപ്രഭയാല് ദ്യുതിമാനായ യമുനയും കണ്ടു; ഇനി വൈകാതെ വ്രജയിലേക്ക് മടങ്ങൂ. ഭര്ത്താക്കളെ സേവിക്കുക, കുട്ടികളെ ഭക്ഷിപ്പിക്കുക." "അല്ലെങ്കില് എന്നോടുള്ള സ്നേഹത്തിന്റെ ആകര്ഷണത്തില് നിങ്ങള് വന്നതാണെങ്കില്, അതില് അത്ഭുതം ഒന്നുമില്ല; എല്ലാ ജീവികളും എന്നിലേക്കാണ് ആകര്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്. സ്ത്രീകള്ക്ക് ഭര്ത്താവിനെ സേവിക്കുന്നതും ബന്ധുക്കളെ സംരക്ഷിക്കുന്നതും, കുട്ടികളെ പോഷിപ്പിക്കുന്നതുമാണ് പരമധര്മ്മം. ഭര്ത്താവ് ദുഷ്ടനാണെങ്കിലും, ദരിദ്രനാണെങ്കിലും, രോഗിയാണെങ്കിലും, സ്ത്രീകള് ഭര്ത്താവിനെ ഉപേക്ഷിക്കരുത്. ഭര്ത്താവല്ലാത്ത പുരുഷനുമായി ഐക്യമായി ജീവിച്ച് സ്ത്രീകള്ക്ക് സ്വര്ഗ്ഗം ലഭിക്കില്ല, അപമാനം മാത്രമാണ്. കഷ്ടവും ഭയവും മാത്രമാണ് ലഭിക്കുക." "എന്നെ ശ്രവിക്കുകയും, ദര്ശിക്കുകയും, ധ്യാനിക്കുകയും, കീര്ത്തിക്കുകയും ചെയ്താല് ഭക്തി പിറക്കും; ശാരീരികസാന്നിദ്ധ്യം അത്ര പ്രധാനമല്ല. അതിനാല് വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങൂ." കൃഷ്ണന്റെ ഈ കഠിനമായ വാക്കുകള് കേട്ട ഗോപികള്, വലിയ ദുഃഖത്തില് ആഴപ്പെട്ടു. അവരുടെ പ്രതീക്ഷകള് തകര്ന്നു, മനസ്സില് ആകുലത നിറഞ്ഞു. കണ്ണീര് പൊഴിച്ചു, അധരങ്ങള് ഉണങ്ങി, കാൽവിരലുകള് നിലത്തോടിച്ചു, നെറ്റിയില് മാണിക്യങ്ങളുടെയും കണ്ണീരിന്റെയും ചുവപ്പ് പാടുകള്. കൃഷ്ണനോടുള്ള ആഗ്രഹം കൊണ്ട് അവര് നിശ്ശബ്ദമായി നിന്നു; കണ്ണീരൊഴുക്കി, ശബ്ദം തളര്ന്നു, അക്ഷരങ്ങള് കുഴഞ്ഞു. അവള് പറഞ്ഞു: "പ്രഭോ, ഇങ്ങനെ ക്രൂരമായി പറയരുത്! ഞങ്ങള് എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് നിങ്ങളുടെ പാദത്തിണ്ണയില് എത്തിയവരാണ്. ഭക്തരെ സംരക്ഷിക്കുക; മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരെ പരമപുരുഷന് ഉപേക്ഷിക്കില്ലല്ലോ, അങ്ങനെ ഞങ്ങളെയും ഉപേക്ഷിക്കരുത്." "നിങ്ങള് ധര്മ്മത്തെ അറിയുന്നവനാണ്; സ്ത്രീകള് ഭര്ത്താവിനെയും കുട്ടികളെയും ബന്ധുക്കളെയും സേവിക്കണം എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പക്ഷേ, പ്രഭോ, സകലജീവികളുടെയും ആത്മാവും പ്രിയനുമാണ് നിങ്ങള്. ജ്ഞാനികള് സ്നേഹം നിങ്ങളിലേക്കാണ് സമര്പ്പിക്കുന്നത്; ഭര്ത്താക്കന്മാര്, പുത്രന്മാര് എന്നിവ ദുഃഖം മാത്രമാണ് നല്കുന്നത്. അതിനാല് ദയവായി ഞങ്ങളോട് അനുകമ്പയുണ്ടാകൂ; ഞങ്ങളുടെ പ്രതീക്ഷ നിലനിര്ത്തൂ, കമലനയനാ!" "നമ്മുടെ മനസ്സുകള് സന്തോഷത്തോടെ നിങ്ങളാല് കവര്ന്നിരിക്കുന്നു; വീട്ടിലേക്ക് മടങ്ങാന് കഴിയില്ല, കൈകള് വീട്ടുപണികളില് ഏര്പ്പെടുന്നില്ല, കാലുകള് നിങ്ങളുടെ പാദങ്ങളില് നിന്ന് നീങ്ങുന്നില്ല. പിന്നെ ഞങ്ങള് എങ്ങനെ വ്രജയിലേക്ക് പോകും, എന്ത് ചെയ്യാം?" "പ്രിയനേ, നിങ്ങളുടെ അധരാമൃതം, ചിരി, ദൃഷ്ടി, ഗാനം—ഇവകൊണ്ട് ഞങ്ങളെ ആനന്ദിപ്പിക്കൂ; അല്ലെങ്കില്, വേര്പാടിന്റെ ദാഹം കൊണ്ടു ഞങ്ങള് ഈ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് ധ്യാനത്തിലൂടെ നിങ്ങളുടെ പാദങ്ങളില് എത്തും.