യമുന തീരത്ത് ഗോപന്മാരും അവരുടെ കൂട്ടുകാരും, കൃഷ്ണനെ കാണാനാവാതെ, വിഷണ്ണരായി, “കൃഷ്ണാ! രാമാ!” എന്ന് വിളിച്ചു. അവരുടെ ആക്രന്ദനം കേട്ട കൃഷ്ണൻ, തന്റെ പിതാവ് നന്ദൻ വരുണന്റെ അടുക്കൽ കൊണ്ടുപോയെന്നു മനസ്സിലാക്കി, ഭയഭീതരായ തന്റെ ജനങ്ങൾക്ക് അഭയം നൽകുന്ന കൃഷ്ണൻ അക്ഷയ ശക്തിയോടെ ആ സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി. കൃഷ്ണൻ അവിടെ എത്തുമ്പോൾ, ലോകത്തിന്റെ രക്ഷാധികാരിയായ വരുൺ ദേവൻ ആ മഹാനായ ഹൃഷികേശനെ ഭക്തിപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചു, വിശിഷ്ടമായി പൂജിച്ചു, അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടതിന്റെ ആനന്ദോത്സവം ആഘോഷിച്ചു. വരുൺ ദേവൻ പറഞ്ഞു: “സ്വാമി, ഇന്ന് എന്റെ ശരീരം ശാന്തിമാനായി. ഇന്ന് എന്റെ ലക്ഷ്യം സഫലമായി. നിങ്ങളുടെ പാദാരവിന്ദങ്ങളിൽ ഭക്തി വച്ചവർക്കു യാത്രയുടെ അവസാനം ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. നമസ്കാരം, ഭാഗവതനേ, പരമാത്മാവേ, ബ്രഹ്മനേ—ഇവിടെ മായയും, ലോകങ്ങളുടെ ഭ്രമാത്മക സൃഷ്ടിയും കേൾക്കപ്പെടാത്തവനേ! എന്റെ അജ്ഞാനത്താൽ, ചെയ്യരുതാത്തതു ചെയ്തതിന്റെ ഫലമായി, ഞാൻ അന്യായമായി നിങ്ങളുടെ പിതാവിനെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നു. ദയവായി അതിനെ ക്ഷമിക്കണമേ. സകലതും കാണുന്ന കൃഷ്ണാ, എന്നെയും അനുഗ്രഹിക്കണമേ. പിതാവിനോടുള്ള സ്നേഹത്താൽ, നന്ദനെ തിരിച്ചു കൊണ്ടുപോകണം.” ഇങ്ങനെ വരുൺ ദേവൻ കൃഷ്ണനെ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ, കൃഷ്ണൻ, ദേവദേവനായ വസുദേവപുത്രൻ, തന്റെ പിതാവിനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടു തിരിച്ചുപോയി. ഗോപജന്മങ്ങൾ അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു. നന്ദൻ, ലോകപാലകന്റെ അതിശയകരമായ മഹിമയും, കൃഷ്ണനോടുള്ള അവരുടെ ഭക്തിയും കണ്ടപ്പോൾ, അത്ഭുതം കൊണ്ടു കൂട്ടുകാരോട് പറഞ്ഞു. അപ്പോഴത്തെ ഗോപന്മാർ, മനസ്സിൽ ആഗ്രഹത്തോടെ, “നമ്മുടെ ഗതി ഈ ഭഗവാൻ കാണിച്ചുതരുമോ?” എന്ന ചിന്തയിൽ ആകുലരായി. കൃഷ്ണൻ, സ്വന്തം ജനങ്ങളുടെ മനസ്സറിഞ്ഞു, അവരുടെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റാൻ, കരുണാപൂർവ്വം ആശയിച്ചു. ഈ ലോകത്തിലെ ജനങ്ങൾ അജ്ഞാനത്താൽ, കാമം, കർമ്മം എന്നിവയാൽ ഭ്രമിച്ച്, ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ വഴികളിൽ അലയുന്നു; സ്വന്തം അന്തിമ ലക്ഷ്യം അറിയാതെ. ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച കൃഷ്ണൻ, അതി കരുണയോടെ, ഗോപന്മാർക്ക് അന്ധകാരത്തിന് അപ്പുറമുള്ള തന്റെ ലോകം ദർശിപ്പിച്ചു. അതാണ് സത്യം, ജ്ഞാനം, അനന്തം—ബ്രഹ്മം, ശാശ്വതപ്രഭ. ഗുണങ്ങൾ ശാന്തമായപ്പോൾ, മനസ്സു ലയിച്ച മഹർഷികൾ അതിനെ ദർശിക്കുന്നു. കൃഷ്ണൻ അവരെ ബ്രഹ്മഹൃദയത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, അവിടെ മുങ്ങി വീണ്ടും ഉയർത്തി, അക്രൂരൻ കണ്ട ബ്രഹ്മലോകം അവർക്കും കാണിച്ചു. നന്ദനും കൂട്ടുകാരും ആ ലോകം കണ്ടപ്പോൾ, പരമാനന്ദം അനുഭവിച്ചു. അവിടെ കൃഷ്ണനെ സ്തുതികൾകൊണ്ട് പുകഴ്ത്തുന്നതും അവർ വിസ്മയത്തോടെ കണ്ടു. ഈ ബ്രഹ്മം സത്യവും ജ്ഞാനവുമാണ്, അതിന്റെ ആരംഭത്തിലും അവസാനത്തിലും കാണുന്ന ജ്ഞാനവും വിവേകവും ശാസ്ത്രവും തപസ്സും അനുഭവം, ആചാരം, അനുമാനം, സമയവും കാരണവും—ഇവയുടെ നടുവിലും അതേയുള്ളൂ. സ്വയം സൃഷ്ടിച്ച സ്വർണ്ണം സ്വർണ്ണനാമത്തിൽ എവിടെയും നിറയുന്നതുപോലെ, വിവിധ നാമരൂപങ്ങളിൽ ഞാൻ തന്നെ നിറയുന്നു. ഈ ജ്ഞാനം മൂന്നു ഭേദങ്ങളിലുണ്ട്—ഗുണങ്ങൾ, കാര്യം, കർത്താവ്. ഇവയുടെ യോജനയിലും വ്യത്യാസത്തിലുമാണ് നാലാമത്തെ അവസ്ഥ—അതാണ് സത്യം. ആദിയിൽ ഇല്ലാത്തതും, അവസാനത്തിലും ഇല്ലാത്തതും, നടുവിലും ഇല്ലാത്തതും, നാമമാത്രമാണ്; പരമാത്മാവാൽ സിദ്ധമായത് മാത്രമേ യാഥാർത്ഥ്യമാവൂ. ഇല്ലാത്തതും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നതും, രാജസിക ഗുണത്തിന്റെ ഭാവം; ബ്രഹ്മം സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്നതുകൊണ്ടു, അതിൻറെ അത്ഭുതകരമായ വൈവിധ്യങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, വിഷയങ്ങൾ, മനസ്സും അതിൻറെ പരിണാമങ്ങളുമാണ്. ഇങ്ങനെ വ്യക്തമായ വിവേകത്തോടെ ബ്രഹ്മത്തെ തിരിച്ചറിയുകയും, വിരുദ്ധമായ വാദങ്ങളെ ന്യായപൂർവ്വം തള്ളുകയും, ആത്മസംശയങ്ങൾ കളയുകയും ചെയ്യണം; അങ്ങനെ ആത്മാനന്ദത്തിൽ തൃപ്തരായി, ലോകവിഷയങ്ങളിൽ അസക്തരായി ഇരിക. ആത്മാവ് ഭൂതദേഹവും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളും, ദേവന്മാരും, അസുരന്മാരും, വായു, ജലം, അഗ്നി—ഇവയുമല്ല; മനസ്സു അന്നമാണ്, ബുദ്ധി സത്ത്വം, അഹങ്കാരം ആകാശം, ഭൂമി ഭൂതങ്ങളുടെ സമവായം. ഗുണങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ട ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, വ്യക്തമായ ആത്മാവിനെ എങ്ങനെ ബാധിക്കും? അല്ലെങ്കിൽ അത് അശാന്തമാകുമ്പോൾ എന്ത് ദോഷം? മേഘങ്ങൾ സൂര്യനെ ബാധിക്കാത്തതുപോലെ, അവ അകന്ന് പോയാൽ, ആത്മാവിനെ ഇത് ബാധിക്കില്ല. ആകാശം പോലെ, ഗുണങ്ങളുടെ സ്വഭാവം വരികയും പോകികയും ചെയ്യുമ്പോഴും, അവയെ ബാധിക്കാതെ, അക്ഷരമായ ആത്മാവ് സത്ത്വം, രജസ്സ്, തമസ് എന്നിവയുടെ സ്പർശനത്തിനപ്പുറമാണ്. എങ്കിലും, മായയുടെ സൃഷ്ടിയായ ഗുണങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുക ഒഴിവാക്കണം; ഭക്തിയിൽ ദൃഢതയുണ്ടാകുമ്പോൾ മനസ്സിലെ രജസ്സിന്റെ അശുദ്ധി മാറും. അനുഭവത്തിൽ തടസ്സങ്ങൾ വന്നാൽ, യോഗത്തിൽ പരിപാകം പ്രാപിക്കാത്തവർ, ദേവന്മാരോ മനുഷ്യരോ ഉണ്ടാക്കുന്ന അർബുദങ്ങൾ മൂലം വീണ്ടും യോഗം അഭ്യസിക്കുന്നു; എന്നാൽ കർമാനുസൃതമല്ല. കർമ്മം നടക്കുന്നു, ജീവി പ്രവർത്തിക്കുന്നു, കാരണമോ വിധിയോ കൊണ്ടാണ്; എന്നാൽ ജ്ഞാനി, പ്രകൃതിയിൽ ഇരിക്കുമ്പോഴും, ആഗ്രഹങ്ങൾ വിട്ട്, സ്വാനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു. നിൽക്കുമ്പോൾ, ഇരിക്കുമ്പോൾ, നടക്കുമ്പോൾ, കിടക്കുമ്പോൾ, ഉത്സർജനം ചെയ്യുമ്പോൾ, ഭക്ഷണം കഴിക്കുമ്പോൾ—എന്തു നിലയിലായാലും, ആത്മാഭിമാനത്തിൽ ഉറപ്പുള്ള മനസ്സിന്, അതിനെ വേറെയൊന്നായി തോന്നില്ല. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കു യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാത്ത വിഷയം കാണുമ്പോൾ, വിവേകത്തോടെ അതിന് വിരുദ്ധമായത് തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ, ജ്ഞാനികൾ അതിനെ യാഥാർത്ഥ്യമെന്നു കരുതുന്നില്ല; സ്വപ്നം ഉണരുമ്പോൾ അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെ. ഗുണങ്ങളും കർമ്മവും, അജ്ഞാനത്താൽ ആത്മാവിൽ അദ്വിതീയമായി അനുഭവപ്പെടുന്നവ, നിരീക്ഷണത്താൽ അവസാനിക്കുന്നു; ആത്മാവിനെ പിടിക്കാനോ ഉപേക്ഷിക്കാനോ കഴിയില്ല. ഉദയസൂര്യൻ അന്ധകാരം നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, എന്റെ വിവേകം അജ്ഞാനത്തിന്റെ അന്ധകാരം നശിപ്പിക്കുന്നു; അതിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്ന, അജാത, അളവില്ലാത്ത ഈ ആത്മാവ് മഹാനുഭവമാണ്, സകലാനുഭവങ്ങളുടെയും ആധാരമാണ്; രണ്ടാമൊന്നുമില്ലാത്തത്, വാക്ക് നിലയ്ക്കുമ്പോൾ, വാക്കിനെയും പ്രാണനെയും നയിക്കുന്നവൻ. ആത്മാവിൽ വ്യത്യാസം കാണുന്ന ധാരണയത്രേ മായ; ആത്മാവിന് പുറമെ, ആത്മാവിന് ആശ്രയം മറ്റൊന്നുമില്ല. നാമരൂപങ്ങളാൽ, അഞ്ചു ഘടകങ്ങളാൽ, വ്യത്യാസം കാണുന്നവർ, അർത്ഥമില്ലാത്തതും, സ്തുതിമാത്രവുമായ ദ്വൈതം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അങ്ങനെ സ്വയം ജ്ഞാനികൾ എന്ന് കരുതുന്നവർക്കാണ് ഈ ഭേദം. യോഗത്തിൽ പരിപാകം പ്രാപിക്കാത്തവർക്ക് ശരീരത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന തടസ്സങ്ങൾ യോഗം തടയാം; അതിനായി നിർദ്ദേശിച്ചിട്ടുള്ള മാർഗ്ഗം പാലിക്കണം. യോഗബലത്താൽ ചിലർ ആശനാനുഷ്ഠാനത്താൽ രോഗങ്ങൾ മാറ്റുന്നു; ചിലർ തപസ്സും മന്ത്രവും ഔഷധവും ഉപയോഗിക്കുന്നു. ചിലർ ധ്യാനവും നാമസ്മരണയും മറ്റും ചെയ്തോ, യോഗാചാര്യരുടെ മാർഗ്ഗം പിന്തുടർന്നു ദോഷങ്ങൾ മാറ്റുന്നു. ചില ജ്ഞാനികൾ, ബാല്യത്തിൽ തന്നെ ശരീരത്തെ സുസ്ഥിരവും, സുന്ദരവുമാക്കി, വിവിധ മാർഗ്ഗങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് സിദ്ധി നേടാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. എങ്കിലും, ഈ കഴിവ് പ്രശംസിക്കേണ്ടതല്ല; കാരണം, ആ ശ്രമം ഫലശൂന്യമാണ്. ശരീരം മരിച്ചുപോകുന്ന വൃക്ഷഫലത്തുപോലെയാണ്. ഇങ്ങനെ, ശ്രീമദ് ഭാഗവതത്തിലെ പത്താം സ്കന്ധത്തിലെ ആദ്യപാദത്തിലെ ഇരുപത്തിയെട്ടാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.