നന്ദനോടും ഗോപന്മാരോടും ബന്ധപ്പെട്ട ഈ ഭഗവത കഥയിൽ, ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ മഹത്വവും, ഭക്തിയുടെ മഹിമയും, ആത്മജ്ഞാനത്തിന്റെ ഗൗരവവും മനോഹരമായി പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ഭഗവാന്റെ ആരാധനയും അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കർമ്മങ്ങളും അനവധിയായി നടക്കേണ്ടതാണെന്ന് ശാസ്ത്രം പറയുന്നു. മഹോത്സവങ്ങളിലും പ്രതിദിനവും ഈ ആരാധനയുടെ തുടർച്ചയ്ക്കായി ഭൂമികൾ, കടകൾ, പട്ടണങ്ങൾ, ഗ്രാമങ്ങൾ എന്നിവ സമർപ്പിക്കണം; അങ്ങനെ ചെയ്യുന്നവൻ ഭഗവാന്റെ ലോകത്തെത്തും. ഭഗവാനെ അഭിഷേകം ചെയ്താൽ അയാൾക്ക് മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ആധിപത്യം ലഭിക്കും; ആരാധനയിലൂടെ ബ്രഹ്മലോകവും, ഈ മൂന്ന് രീതികളിലൂടെയും ഭഗവാനുമായി സമത്വവും ലഭിക്കും. എന്നാൽ, ഏകഭക്തിയും യോഗവും ഉള്ളവൻ നേരിട്ട് ഭഗവാനേത്തന്നെ പ്രാപിക്കും; അങ്ങനെ ഭഗവാനെ ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിക്കുന്നവൻ ഭക്തിമാർഗം പ്രാപിക്കും. ദേവന്മാർക്കും ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും താനോ മറ്റാരോ നൽകിയ ദാനങ്ങൾ, അവർക്കുള്ള ഉപജീവനത്തിനായി നൽകിയവ, ആരെങ്കിലും തിരികെ എടുത്താൽ, അത്തരം വ്യക്തി പതിനായിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾക്കു മലം ഭക്ഷിക്കുന്നവനായി ജന്മങ്ങൾക്കു വിധേയനാകും. കര്മ്മത്തില് പങ്കാളികളായ കര്ത്താവിനും, അതിന്റെ സാരത്തിനും, അംഗീകരിക്കുന്നവനും, മരണാനന്തരം ആ കര്മ്മഫലത്തില് കൂടുതല് ഭാഗ്യങ്ങള് ലഭിക്കും. ശുകമുനി പറയുന്നു: പതിനൊന്നാം ദിവസത്തിൽ, ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച്, നന്ദൻ ജനാർദ്ദനനെ ആരാധിച്ചു. പന്ത്രണ്ടാം ദിവസം, കാളിന്ദി നദിയിൽ കുളിക്കാനായി അദ്ദേഹം വെള്ളത്തിലിറങ്ങി. അപ്പോൾ, വരുണന്റെ ഒരു ദാസനായ അസുരൻ, നന്ദനെ പിടിച്ചു വരുണന്റെ സന്നിധിയിൽ കൊണ്ടുപോയി; കാരണം, രാത്രി സമയത്ത് അസുരരേഖ മറികടന്ന് അദ്ദേഹം വെള്ളത്തിലിറങ്ങിയിരുന്നു. നന്ദനെ കാണാനാവാതെ ഗോപന്മാർ ഭയത്താൽ "കൃഷ്ണാ! രാമാ!" എന്ന് വിളിച്ചു. അവരുടെ വിളി കേട്ട ഭഗവാൻ കൃഷ്ണൻ, തന്റെ പിതാവിനെ വരുണൻ കൊണ്ടുപോയെന്നു മനസ്സിലാക്കി, മഹാബലശാലിയായ അവൻ, തന്റെ ജനങ്ങൾക്ക് അഭയം നൽകുന്നവൻ, അവിടേക്ക് പോയി. ഹൃഷീകേശനെ വരവേൽക്കുമ്പോൾ ലോകരക്ഷകൻ വരുൺൻ വലിയ ആദരവോടെ അദ്ദേഹത്തെ സ്വീകരിച്ചു, ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചു, കൃഷ്ണനെ ദർശിക്കുന്നതിന്റെ മഹോത്സവം ആചരിച്ചു. വരുൺൻ പറഞ്ഞു: "ഇന്ന് എന്റെ ശരീരം ശാന്തമായി, ഇന്ന് എന്റെ ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി. ഭഗവാന്റെ പാദസേവകർ ഈ ലോകമാർഗ്ഗത്തിന്റെ അന്ത്യം പ്രാപിച്ചവരാണ്. ഭഗവാനേ, പരമാത്മാവേ, ബ്രഹ്മസ്വരൂപനേ, ഇവിടെ മായയും ലോകസൃഷ്ടിയുടെ ഭ്രമവും കേൾക്കപ്പെടാത്തവനേ, നമസ്കാരം. എന്റെ അജ്ഞാനത്താൽ, ചെയ്യരുതാത്തതിനെപ്പറ്റിയുള്ള അവബോധമില്ലായ്മയാൽ, ഞാൻ നിങ്ങളുടെ പിതാവിനെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു; ദയവായി ക്ഷമിക്കണം. സർവ്വവേദ്യനായ കൃഷ്ണാ, എന്നെയും അനുഗ്രഹിക്കണമേ. ഗോപാലാ, പിതാവിനെ തിരികെ കൊണ്ടുപോകട്ടെ." വരുൺനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തിയ കൃഷ്ണൻ, തന്റെ പിതാവിനെ എടുത്തു ബന്ധുക്കളുടെ ഇടയിൽ സന്തോഷത്തോടെ മടങ്ങിയെത്തി. ലോകരക്ഷകന്റെ അതിശയകരമായ മഹത്വവും കൃഷ്ണനോടുള്ള അവരുടെ ഭക്തിയും കണ്ട നന്ദൻ അത്ഭുതത്തോടെ തന്റെ ബന്ധുക്കളോട് പറഞ്ഞു. രാജാവേ, ആ ഗോപന്മാർ ഉത്സാഹത്തോടെ, "ഈ ഭഗവാൻ നമ്മുടേതായ സൂക്ഷ്മലോകം കാണിക്കുമോ?" എന്ന ആഗ്രഹം ഹൃദയത്തിൽ വച്ചു. ഭഗവാൻ കൃഷ്ണൻ, തന്റെ ജനങ്ങളുടെ മനസ്സിലെ ആഗ്രഹം മനസ്സിലാക്കി, കരുണയാൽ അവർക്കു അത് പൂർത്തിയാക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. ഈ ലോകത്തിലെ ജനങ്ങൾ, അജ്ഞാനത്താൽ, വാഞ്ഛയാൽ, കർമ്മങ്ങളാൽ, ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ മാർഗങ്ങളിൽ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു; തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം അവർക്കറിയില്ല. ഇതിനെ ചിന്തിച്ച ഭഗവാൻ ഹരി, മഹാകരുണയോടെ, ഗോപന്മാർക്ക് തന്റെ ലോകം, അന്ധകാരം അതിജീവിച്ച അതിദിവ്യമായ ലോകം, ദർശിപ്പിച്ചു. അതാണ് സത്യം, ജ്ഞാനം, അനന്തം—ബ്രഹ്മസ്വരൂപം, സദാ പ്രകാശമുള്ളത്, ഗുണങ്ങൾ ലയിച്ചപ്പോൾ മനസ്സിൽ ആഴമായി ലയിച്ചിരിക്കുന്ന മുനികൾ കാണുന്ന അതിദിവ്യപ്രകാശം. കൃഷ്ണൻ അവരെ ബ്രഹ്മസരോവരത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, അവിടെ മുങ്ങിച്ചിട്ട് വീണ്ടും ഉയർത്തി. അങ്ങനെ അവർ അക്രൂരൻ ഒരിക്കൽ പോയ ബ്രഹ്മലോകം കണ്ടു. നന്ദനും മറ്റു ഗോപന്മാരും ആ സ്ഥലം കണ്ടപ്പോൾ പരമാനന്ദം അനുഭവിച്ചു; അത്ഭുതത്തോടെ അവർ കൃഷ്ണനെ അവിടുത്തെ വന്ദ്യന്മാരാൽ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നതും കണ്ടു. ഇങ്ങനെ, ശ്രീമദ്ഭാഗവതത്തിലെ പത്താം സ്കന്ധത്തിന്റെ ആദ്യപാദത്തിലെ ഇരുപത്തിയെട്ടാം അധ്യായം ഇവിടെ സമാപിക്കുന്നു. അതിനുശേഷം, ജ്ഞാനം, വിവേകം, ശാസ്ത്രം, തപസ്സ്, അനുഭവം, ആചാരപരമ്പര, അനുമാനം—ഇവയുടെ ആരംഭത്തിലും അവസാനം കാണുന്നതും, കാലവും കാരണവും, അതെല്ലാം നടുവിലും നിലനിൽക്കുന്നത് അതേ സത്യം തന്നെയാണ്. സ്വർണ്ണം സ്വയം ഉണ്ടാക്കുന്നതുപോലെ, അതിന്റെ എല്ലാ രൂപങ്ങളിലും സ്വർണ്ണം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, വിവിധ നാമരൂപങ്ങളിൽ ഞാൻ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ ജ്ഞാനം മൂന്നു ഗുണങ്ങളാൽ, കാരണം, ഫലം, കര്ത്താവ് എന്നിങ്ങനെയുള്ള നിലകളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അവയുടെ യോജനം, വ്യത്യാസം എന്നിവയിലൂടെ നാലാമത്തെ അവസ്ഥയായ സത്യം മാത്രം അവശേഷിക്കും. ആദിയിൽ ഇല്ലാത്തതും, അവസാനം ഇല്ലാത്തതും, നടുവിലും ഇല്ലാത്തതും വെറും നാമമാത്രമാണ്; പരമാത്മാവാൽ സത്ത്വമായി സ്ഥാപിതമായതേ മാത്രം യാഥാർത്ഥ്യമെന്നു ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു. അസ്തിത്വമില്ലാത്തതെങ്കിലും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്, രാജസിക ഗുണത്തിൽ നിന്നുള്ള പരിണാമമാണ്; സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്ന ബ്രഹ്മം, അത്ഭുതകരമായ ഭിന്നതകളായ ബ്രഹ്മം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, വിഷയങ്ങൾ, മനസ്സിന്റെ വ്യത്യാസങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെയുള്ളതിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു. അങ്ങനെ, വ്യക്തതയോടെ ബ്രഹ്മത്തെ വിവേചിച്ച്, വിപരീതമായ വാദങ്ങളെ നന്നായി നിരസിച്ച്, സ്വയം സംശയങ്ങൾ മുറിച്ചുവെച്ച്, ഒരാൾ ആന്തരികാനന്ദത്തിൽ തൃപ്തനായി, ആഗ്രഹങ്ങളോടു നിരാസം പുലർത്തണം. ആത്മാവ് ഭൂതൽമണ്ഡലമായ ശരീരമോ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളോ, ദേവന്മാരോ, അസുരന്മാരോ, കാറ്റോ, വെള്ളമോ, അഗ്നിയോ അല്ല; മനസ്സ് ആഹാരം, ബുദ്ധി സത്ത്വം, അഹംകാരമാകാശം, ഭൂമി പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ സംയോജനമാണ്. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഗുണങ്ങളിൽ നിന്നുണ്ടായതാകയാൽ, അതിന്റെ വാസസ്ഥലം വ്യക്തമായി തിരിച്ചറിയുന്നവന് അവയെന്തു ബാധിക്കും? അവ അലറുകയാണെങ്കിൽ എന്തു ദോഷം? മേഘങ്ങൾ സൂര്യനെ മറയ്ക്കുന്നില്ലാത്തപോലെ അവ കൊണ്ടും ആത്മാവിന് ബാധയില്ല. വായു, ജലം, അഗ്നി, ഭൂമി എന്നിവയുടെ ഗുണങ്ങൾ അതിൽ വരികയും പോകുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിലും, ആകാശം അതിൽ ചേരുന്നില്ല; അതുപോലെ തന്നെ, നശിക്കാത്ത ആത്മാവിനെ സത്ത്വം, രജസ്, തമസ് എന്നീ ഗുണങ്ങൾ ബാധിക്കുന്നില്ല. എന്നിരുന്നാലും, മായയുടെ സൃഷ്ടിയായ ഗുണങ്ങളോട് ചേർന്നു കഴിയുന്നത് ഒഴിവാക്കണം; ഭഗവാനോടുള്ള ദൃഢമായ ഭക്തിയിലൂടെ മനസ്സിലുള്ള രജസ്സിന്റെ മലിനത നീങ്ങിയതുവരെ. കള്ളഭാവത്തിലുള്ള യോഗികൾ, ദൈവങ്ങളോ മനുഷ്യരോ സൃഷ്ടിച്ച തടസ്സങ്ങൾ നേരിടുമ്പോൾ, മുമ്പത്തെ അഭ്യാസശക്തിയാൽ വീണ്ടും യോഗം അഭ്യസിക്കും; എന്നാൽ കർമ്മമാർഗ്ഗം അനുസരിച്ചല്ല. കാർമ്മികപ്രവൃത്തികൾ കാരണമോ വിധിയാലോ ജീവൻ ചെയ്യുന്നു; എന്നാൽ പ്രകൃതിയിൽ നിലകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും渴望ം ഉപേക്ഷിച്ച ജ്ഞാനി, സ്വാത്മാനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു. നില്ക്കുമ്പോഴും ഇരിക്കുമ്പോഴും നടക്കുമ്പോഴും കിടക്കുമ്പോഴും ഭക്ഷിക്കുമ്പോഴും ആത്മാവ് സ്വീകരിക്കുന്ന അവസ്ഥയെ, ആത്മനിഷ്ഠയായ മനസ്സുള്ളവൻ വേറൊന്നായി കാണുന്നില്ല. ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ യാഥാർത്ഥ്യമില്ലാത്തതെന്തെങ്കിലും കണ്ടാൽ, വിവിധ വിവേചനങ്ങളാൽ അതിന് വിരുദ്ധമായതും കണ്ടാൽ, ജ്ഞാനികൾ അതിനെ യാഥാർത്ഥ്യമെന്നു കരുതുന്നില്ല; ഉറക്കത്തിൽ കാണുന്ന സ്വപ്നം ഉണർന്നാൽ ഇല്ലാതാകുന്നതുപോലെ. ഗുണങ്ങളുടെയും കർമ്മങ്ങളുടെയും മാതൃക, അജ്ഞാനത്താൽ ആത്മാവിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമെന്നു തിരിച്ചറിയാത്തതും, നിരീക്ഷണത്തിലൂടെ തന്നെ ഇല്ലാതാവുന്നു; ആത്മാവിനെ പിടിച്ചോ ഉപേക്ഷിച്ചോ കഴിയില്ല. ഉയർന്ന സൂര്യൻ മനുഷ്യരുടെ കണ്ണിനായി ഇരുട്ട് നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, എന്നെ സംബന്ധിച്ച വിവേകശക്തി ഒരാളുടെ ബുദ്ധിയിൽ അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുട്ട് നശിപ്പിക്കുന്നു. സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്ന, അജാതമായ, അളവില്ലാത്ത ഈ ആത്മാവാണ് മഹാനുഭവം, എല്ലാറ്റിന്റെയും അനുഭവം; advitīya, വാക്ക് അവസാനിക്കുന്നിടത്ത്, വാക്കിനെയും പ്രാണനെയും നയിക്കുന്നവൻ. ഈപോലെ, ഭഗവാന്റെ കൃപയാൽ, ഗോപന്മാർക്കും നന്ദനും ആത്മജ്ഞാനവും ഭക്തിയുമുള്ള മഹാനുഭവം ലഭിച്ചു.