ഒരു ഭക്തന് ഭഗവാനെ ധ്യാനിക്കേണ്ടത് എങ്ങനെയാണെന്ന് പരാമര്ശിക്കപ്പെടുന്നു. ഭഗവാന് ഉജ്ജ്വലമായ ഉരുക്കുപോലെയുള്ള സ്വര്ണ്ണം പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നവനായിരിക്കും; ശംഖ്, ചക്രം, ഗദ, പദ്മം എന്നിവ കൈകളില് പിടിച്ച്, നാലു ഭുജങ്ങളോടെ, ശാന്തസ്വഭാവത്തോടും കുന്തളസമാനമായ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, മനോഹരമായി ഭക്തന് അവനെ മനസ്സില് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തണം. ഭഗവാന്റെ കിരീടം, കങ്കണങ്ങള്, അരക്കട്ട, ഭുജബന്ദങ്ങള് എന്നിവ അതീവ ഭംഗിയോടെ തിളങ്ങും; ഹൃദയത്തില് ശ്രീവത്സ ചിഹ്നം, കൗസ്തുഭമണി, കാനനപുഷ്പമാല എന്നിവയാല് അലങ്കരിച്ചിരിക്കും. ഈവിധം ഭക്തന് ഭഗവാനെ ധ്യാനിച്ച് ആരാധിച്ച്, ദാരുവും നെയ്യിലൊഴിച്ച വസ്തുക്കളും ഹോമത്തില് അർപ്പിക്കുന്നു. പിതൃകള്ക്കും ദേവന്മാര്ക്കും നെയ്യ് വിറകുകൾ അർപ്പിച്ചതിനുശേഷം, പ്രധാന ഹോമദ്രവ്യം നെയ്യിൽ മുക്കി സമർപ്പിക്കുന്നു. ഭക്തന് ആരാധന നടത്തി, നമസ്കരിച്ചു, ഭഗവാന്റെ ഉപരിചാരകര്ക്ക് ദാനം ചെയ്യുന്നു; മൂലമന്ത്രം ജപിച്ചുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മത്തെ ധ്യാനിച്ച്, നാരായണസാരത്തെ ഓർക്കുന്നു. പാനീയജലം, ഉച്ചിഷ്ടം എന്നിവ സമർപ്പിച്ചശേഷം, വിശ്വക്ഷേനനു വേണ്ടി അവയെ ഒരുക്കുന്നു; പിന്നീട് സുഗന്ധമുള്ള പാനസാധനങ്ങൾ, തംബാകു മുതലായവ അർപ്പിക്കുന്നു. ഭക്തൻ പാടിയും, സ്തുതിച്ചും, നൃത്തം ചെയ്തും, ഭഗവാന്റെ ലീലകൾ അഭിനയിച്ചും, കഥകൾ പറഞ്ഞും കേട്ടും, ഒരു നിമിഷം മുഴുവനായി ആനന്ദത്തിൽ ലയിക്കുന്നു. പാട്ടുകളും, മഹത്വം നിറഞ്ഞ സ്തുതികളും, പുരാണങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പ്രശംസകളും, സാധാരണ ജനങ്ങളുടെ വാക്കുകളിൽ നിന്നുള്ള പുകഴ്ചകളും അർപ്പിച്ച്, ‘ദയവായി അനുഗ്രഹിക്കണമേ ഭഗവാനേ’ എന്ന് പ്രാർത്ഥിച്ച് ഭക്തൻ സാഷ്ടാംഗം നമസ്കരിക്കുന്നു. തല ഭഗവാന്റെ കാലടിയിൽ വച്ച്, കൈകൾ മുറുകെ കൂടെ കൂട്ടി, ‘ഭഗവാനേ, എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ! മരണസമുദ്രത്തിന്റെ ഭയത്തിൽ ഞാൻ അഭയം തേടുന്നു’ എന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഭഗവാനാൽ അനുഗ്രഹമായി ലഭിച്ച ഉച്ചിഷ്ടം ഭക്തൻ ആദരത്തോടെ തലയിൽ വയ്ക്കുന്നു; ആരാധന അവസാനിപ്പിക്കുമ്പോൾ, അർപ്പിത വസ്തുക്കളെ ദീപത്തിൽ തിരിച്ചും, അതിനുശേഷം പരമപ്രകാശത്തിലേക്കും സമർപ്പിക്കണം. വിശ്വാസം ഉള്ളിടത്തും, ആരാധനയോ ഇത്തരത്തിലുള്ള കർമങ്ങളോ നടക്കുമ്പോഴും, ഭക്തന് അവിടെ തന്നെ ഭഗവാനെ ആരാധിക്കണം; കാരണം, ഭഗവാൻ എല്ലാ ജന്തുക്കളിലും, ആത്മാവിനകത്തും, സർവ്വവ്യാപിയായ ആത്മാവായി നിലകൊള്ളുന്നു. ഇങ്ങനെ, വൈദികവും താന്ത്രികവുമായ മാർഗ്ഗങ്ങളിലൂടെ, യജ്ഞവും യോഗവും ചെയ്തുകൊണ്ട്, ഭക്തൻ ഭഗവാനിൽ നിന്ന് ഇഹലോകപരലോക സിദ്ധികൾ നേടുന്നു. ഭഗവാന്റെ രൂപം സ്ഥാപിച്ച്, ഉറപ്പുള്ള ക്ഷേത്രം പണിയണം; പൂജക്കും ഉത്സവങ്ങൾക്കുമായി മനോഹരമായ പൂന്തോട്ടങ്ങളും ഉണ്ടാക്കണം. നിത്യവും മഹോത്സവങ്ങളിലും പൂജയും അനുബന്ധ കർമങ്ങളും തുടർച്ചയായി നടക്കാൻ, നിലങ്ങൾ, കടകൾ, നഗരങ്ങൾ, ഗ്രാമങ്ങൾ എന്നിവ സമർപ്പിച്ച്, ഭഗവാന്റെ ലോകം നേടാം. പ്രതിഷ്ഠയാൽ ഭക്തന് മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും ആധിപത്യം ലഭിക്കും; പൂജയിലൂടെ ബ്രഹ്മലോകം ലഭിക്കും; ഈ മൂന്നു മാർഗ്ഗങ്ങളാൽ ഭഗവാനോടു തുല്യത നേടാം. ഏകഭക്തിയിലും യോഗത്തിലുമൂലം ഭഗവാനെ നേരിട്ട് പ്രാപിക്കാം; അങ്ങനെ ഭഗവാനെ ആരാധിക്കുന്നവന് ഭക്തിമാർഗ്ഗം ലഭിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ദേവന്മാർക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും തങ്ങളുടെ ഉപജീവനത്തിനായി അർപ്പിച്ച വസ്തുക്കൾ എടുത്താൽ, അത്തരം വ്യക്തി പതിനായിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങൾ മലഭക്ഷകൻ ആകുന്നു. കര്മകർത്താവിനും, ദ്രവ്യത്തിനും, അനുമതിദായകനുമുള്ളവർക്കും, അതായത് പങ്കുവെക്കുന്നവർക്കും, മരണാനന്തരത്തിൽ അവയുടെ ഫലങ്ങൾ പുനഃപുനഃ ലഭിക്കും. ശുകമുനി പറയുന്നു: പതിനൊന്നാം തീയതി ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച്, നന്ദഗോപൻ ജനാർദ്ദനനെ ആരാധിച്ചു; പന്ത്രണ്ടാം ദിവസം കാളിന്ദി നദിയിൽ കുളിക്കാൻ കയറി. അപ്പോൾ, ഒരു വരുൺഭൃത്യനായ അസുരൻ, രാത്രി സമയത്ത് അസുരസീമ മറികടന്ന് കുളിക്കാൻ കയറിയതിനാൽ, നന്ദനെ പിടിച്ച് വരുൺദേവന്റെ സന്നിധിയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി. അപ്പൊഴ്, ഗോപർ നന്ദനെ കാണാനാവാതെ, ‘കൃഷ്ണാ! രാമാ!’ എന്ന് വിളിച്ചു. അവരുടെ വിളി കേട്ട്, ഭഗവാൻ കൃഷ്ണൻ, തന്റെ പിതാവിനെ വരുൺദേവൻ കൊണ്ടുപോയെന്നു മനസ്സിലാക്കി, ഭയഭീതരായ തന്റെ ജനങ്ങൾക്ക് അഭയം നൽകുന്നവനായ കൃഷ്ണൻ അവിടേക്ക് പോയി. ഹൃഷീകേശനെ വരവേറിയ വരുൺ, ലോകപാലകൻ, മഹാസമ്മാനത്തോടെ കൃഷ്ണനെ സ്വീകരിച്ചു, ഭംഗിയായി പൂജിച്ചു, കൃഷ്ണനേ കാണുന്ന ഈ ഉത്സവം ആഘോഷമായി ആക്കി. വരുൺദേവൻ പറഞ്ഞു: ‘ഇന്ന് എന്റെ ശരീരം ശാന്തിയായി; ഇന്ന് എന്റെ ലക്ഷ്യം സാക്ഷാൽക്കരിച്ചു. ഭഗവൻ്റെ പാദങ്ങളിൽ ഭക്തിചെയ്തവർ പഥാന്ത്യം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഭഗവാനേ, പരമാത്മനേ, ബ്രഹ്മസ്വരൂപനേ, മായയും സൃഷ്ടിയും ഇല്ലാത്തവനേ, നമസ്കാരം. എന്റെ അജ്ഞാനത്താലും, ചെയ്യരുതാത്തത് ചെയ്യുന്നതിലൂം, ഞാൻ അറിയാതെ നിങ്ങളുടെ പിതാവിനെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു; ദയവായി ക്ഷമിക്കണം. സർവ്വം കാണുന്ന കൃഷ്ണാ, എന്നെയും അനുഗ്രഹിക്കണം. ഗോവിന്ദാ, പിതാവിനെ തിരികെ കൊണ്ടുപോകാൻ അനുവദിക്കണം.’ ഇങ്ങനെ വരുൺദേവൻ ഭഗവാനെ പ്രീതിപ്പെടുത്തിയപ്പോൾ, കൃഷ്ണൻ, ലോകനാഥൻ, തന്റെ പിതാവിനെ കൂട്ടി, ബന്ധുക്കൾക്കിടയിൽ സന്തോഷം പകരിച്ച് മടങ്ങി. നന്ദൻ, ലോകപാലകന്റെ അതിശയകരമായ മഹത്വവും, കൃഷ്ണനോടുള്ള ആദരവും കണ്ടു, അത്ഭുതത്തോടെ ഗോപജന്മാരോട് പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ഗോപന്മാർ, 'ഈ ഭഗവാൻ നമ്മുടെ സ്വരൂപലക്ഷ്യത്തെ കാണിക്കുമോ?' എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. തങ്ങളുടെ മനസ്സുതന്നെ അറിയുന്ന കൃഷ്ണൻ, ഭക്തജനങ്ങളുടെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റാൻ, കരുണയോടെ ആലോചിച്ചു. ഈ ലോകത്തിലെ ജനങ്ങൾ, അജ്ഞാനത്താൽ, ആസക്തിയാൽ, കര്മഫലങ്ങളാൽ, ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ മാർഗ്ഗങ്ങളിൽ അലയുന്നു; തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം അവർക്കറിയില്ല. ഇതു ചിന്തിച്ച കൃഷ്ണൻ, മഹാകരുണയോടെ, ഗോപജന്മാർക്ക് അന്ധകാരാതീതമായ തന്റെ ലോകം ദർശിപ്പിച്ചു. അത് സത്യവും ജ്ഞാനവും അനന്തവുമാണ്—ബ്രഹ്മസ്വരൂപം, ശാശ്വതപ്രകാശം; ഗുണങ്ങൾ അസ്തമിച്ച, മനസ്സു ലയിച്ച മഹർഷിമാർ കാണുന്ന സ്ഥാനം. കൃഷ്ണൻ അവരെ ബ്രഹ്മതീരത്തിലെ തടാകത്തിൽ കുളിപ്പിച്ചു ഉയർത്തി, അക്രമൂരം മുമ്പ് കണ്ട ബ്രഹ്മലോകം അവർക്കും ദർശിപ്പിച്ചു. നന്ദനും മറ്റു ഗോപരും ആ ലോകം കണ്ടപ്പോൾ, പരമാനന്ദം അനുഭവിച്ചു; അത്ഭുതത്തോടെ കൃഷ്ണനെ അവിടെ സ്തുതികളാൽ പുകഴ്ത്തുന്നത് കണ്ടു. അവിടെ ജ്ഞാനം, വിവേകം, ശാസ്ത്രം, തപസ്, അനുഭവം, ആചാരം, അനുമാനം—ഇതിന്റെ ആരംഭത്തിലും അവസാനത്തിലും നിലവിലുള്ളത് എല്ലാം, കാലവും കാരണവും, അതാണ് നടുവിലും നിലകൊള്ളുന്നത്. സ്വർണ്ണം സ്വയം ഉണ്ടാക്കുന്ന സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളിൽ എല്ലായിടത്തും പര്യപ്തമാകുന്നതുപോലെ, ഭഗവാൻ വിവിധ നാമരൂപങ്ങളിൽ എല്ലായിടത്തും നിലകൊള്ളുന്നു. ഈ ജ്ഞാനം മൂന്നു ഭാവങ്ങളിലുണ്ട്: കാരണമാകുന്നു, ഫലമാകുന്നു, കര്ത്താവാകുന്നു—ഗുണങ്ങൾ ചേർന്നും വേർപെട്ടും, അതിൽ നാലാമത്തേതായ അവസ്ഥയിലാണു സത്യം. ആദിയിൽ ഇല്ലാത്തതും, അവസാനം ഇല്ലാത്തതും, നടുവിലും ഇല്ലാത്തതും, വെറും നാമരൂപം മാത്രം; പരമസത്യം നിലനിൽക്കുന്നതേയാണ് സത്യം എന്നാണ് ഭഗവാന്റെ മനസ്സിലാക്കൽ. ഇല്ലാത്തത് ഉണ്ടായതായി തോന്നുന്നത്, അതാണ് രാജസിക ഗുണത്തിന്റെ പരിണാമം; ബ്രഹ്മം സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്നു, അതിന്റെ അത്ഭുതകരമായ വൈവിധ്യങ്ങൾ—ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, വിഷയങ്ങൾ, മനസ്സും അവയുടെ ഭേദങ്ങളും—എല്ലാം അതിൽ നിന്നാണ്. ഇങ്ങനെ, ശ്രീമദ് ഭാഗവതത്തിലെ ദശമസ്കന്ധത്തിലെ ഇരുപത്തിയെട്ടാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു— പരമഹംസ്യരായ മഹർഷിമാർക്കുള്ള ഈ മഹാപുരാണം.