ഹേ ഭക്തജനമേ, ഇതാ ഞാൻ ശ്രദ്ധയോടെ പറയുന്നുഃ ശുദ്ധമായ രൂപത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണെന്ന് പരിഗണിക്കുമ്പോൾ, ഒരു പദാർത്ഥമായിരിക്കുക, അതിന്റെ ഗുണം നിലനിൽക്കുക, വ്യക്തിത്വമായി നിലനിൽക്കുക എന്നിങ്ങനെയുള്ളവയാണ് അഗ്നിക്കായി ഈ ശുദ്ധരൂപം ചെയ്യുന്ന കാര്യങ്ങൾ. അഗ്നിയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ പ്രകാശം നൽകുക, പാകം ചെയ്യുക, ചൂടാക്കുക, ദഹിപ്പിക്കൽ, തണുപ്പ് അകറ്റൽ, ഉണക്കിക്കൽ, വിശപ്പും ദാഹവും ഉണർത്തൽ എന്നിങ്ങനെയാണ്. ശുദ്ധരൂപം അഗ്നിയാൽ പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ ദൈവികശക്തിയുടെ പ്രേരണയാൽ ശുദ്ധമായ രുചി ഉദ്ഭവിച്ചു; അതിൽ നിന്ന് ജലം ജനിച്ചു, രുചി ഗ്രഹിക്കാൻ ജിഹ്വയും ഉണ്ടായി. രസങ്ങൾ കഷായം, മധുരം, കയ്പ്, കട്ട, പുളി എന്നിങ്ങനെയുള്ളവയാകുന്നു; ഭൗതികഘടകങ്ങളുടെ വ്യത്യസ്ത സംയോജനങ്ങളാൽ ഈ ഏകരസം പലതായാണ് ഭേദം കാണുന്നത്. ജലത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ: ഈർപ്പം നൽകുക, ദ്രവീകരിക്കൽ, സംതൃപ്തി, ജീവന് നിലനിർത്തൽ, പോഷണം, ആനന്ദം, ചൂട് അകറ്റൽ, സമൃദ്ധി എന്നിവയാണ്. ശുദ്ധരസം ജലത്തിൽ പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ ദൈവികപ്രേരണയാൽ ശുദ്ധഗന്ധം ഉദിച്ചു; അതിൽ നിന്ന് ഭൂമി ജനിച്ചു, ഗന്ധം ഗ്രഹിക്കാൻ മൂക്കും ഉണ്ടായി. ഭൗതികഘടകങ്ങളുടെ വ്യത്യസ്ത സംയോജനങ്ങളാൽ ഗന്ധം മണ്ണിന്റെ ഗന്ധം, കുഴപ്പമുള്ളത്, സുഗന്ധം, മൃദുവായത്, ശക്തമായത്, പുളിയുള്ളത് എന്നിങ്ങനെയും ഭേദം കാണുന്നു. ഭൂമിയുടെ സ്വഭാവം രൂപങ്ങൾക്ക് ആധാരമായിരിക്കുക, ബ്രഹ്മൻ വാസം ചെയ്യുക, പിന്തുണയാകുക, യഥാർത്ഥ വ്യത്യാസം നൽകുക, സകലഗുണങ്ങളും ജീവികളിൽ പ്രകടിപ്പിക്കുക എന്നിങ്ങനെയാണ്. ആകാശത്തിന്റെ പ്രത്യേകഗുണം കേൾവി ആണെന്നു പറയുന്നു; വായുവിന്റെത് സ്പർശം; അഗ്നിയുടെത് ദർശനം; ജലത്തിന്റെത് രുചി; ഭൂമിയുടേതു ഗന്ധം. ഒരു ഗുണം ഒന്നിലുണ്ടായിരിക്കും, മറ്റൊന്നിലില്ല; അതിനാൽ വ്യക്തിത്വം ഭൂമിയിലാണ് ഏറ്റവും വ്യക്തമാകുന്നത്. മഹത്ത്വം മുതലുള്ള ഏഴു ഘടകങ്ങൾ, കാലം, കർമ്മം, ഗുണങ്ങൾ എന്നിവയാൽ സമന്വിതമായി, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആദിരൂപത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവ ഇങ്ങനെ ചേർന്നപ്പോൾ, ജഡമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡം ഉദിച്ചു; അതിൽ നിന്ന് കോസ്മിക് പു൦സൻ ഉദിച്ചു, അവൻ വിരാട് ആയി ഉയര്ന്നു. ഈ പ്രത്യേക ബ്രഹ്മാണ്ഡം പത്തു പടിപ്പുകൾ (ജലം മുതലായവ) ക്രമത്തിൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; പുറത്ത് പ്രകൃതിയുടെ വലിപ്പം പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇതിലാണു ലോകങ്ങളുടെ വ്യാപ്തി, അതാണ് ഭഗവാൻ ഹരിയുടെ രൂപം. പൊൻ നിറമുള്ള ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന്, ജലത്തിൽ ശയനിച്ച്, മഹാദേവൻ അതിൽ പ്രവേശിച്ചു; അവൻ പലവിധത്തിൽ ആകാശം തകർത്ത് തുറന്നു. ആദ്യം അവന്റെ വായ് തുറന്നു; അതിൽ നിന്ന് വാക്ക് ഉദിച്ചു; വാക്കിൽ നിന്ന് അഗ്നി; പിന്നീട് മൂക്കുകൾ തുറന്നു; അതിൽ നിന്ന് ശ്വാസം, അതിൽ നിന്ന് ഗന്ധഗ്രഹണം. ഗന്ധത്തിൽ നിന്ന് വായു; കണ്ണുകൾ തുറന്നു, അതിൽ നിന്ന് ദർശനം; അതിൽ നിന്ന് സൂര്യൻ; കാതുകൾ തുറന്നു, അതിൽ നിന്ന് ശ്രവണശക്തി; അതിൽ നിന്ന് ദിശകൾ. വിരാട് ചർമ്മം തുറന്ന്, അവിടെ നിന്ന് രോമം, ശരീരരോമം എന്നിവ ഉദിച്ചു; പിന്നീട് ഔഷധികൾ ജനിച്ചു; പിന്നെ ജനനേന്ദ്രിയം രൂപപ്പെട്ടു. ശുക്രത്തിൽ നിന്ന് ജലം; ഗുദം രൂപപ്പെട്ടു, തുറന്നു. ഗുദത്തിൽ നിന്ന് അപാനവായു; അതിൽ നിന്ന് മരണവും, ലോകത്തെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവയും. കൈകൾ രൂപപ്പെട്ടു, തുറന്നു; അവയിൽ നിന്ന് ശക്തി, അതിൽ നിന്ന് ഇന്ദ്രൻ; കാലുകൾ രൂപപ്പെട്ടു, തുറന്നു; അവയിൽ നിന്ന് ഗതിശക്തി, അതിൽ നിന്ന് വിഷ്ണു. നാഡികൾ തുറന്നു; അവയിൽ നിന്ന് രക്തം നിറഞ്ഞു; നദികൾ ഉദിച്ചു; വയറു തുറന്നു. വിശപ്പും ദാഹവും ഉദിച്ചു; സമുദ്രം അവയുടെ ആധാരമായി. ഹൃദയം തുറന്നു; അതിൽ നിന്ന് മനസ്സു ജനിച്ചു. മനസ്സിൽ നിന്ന് ചന്ദ്രൻ; ബുദ്ധിയിൽ നിന്ന് വാഗ്ദേവൻ; അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് രുദ്രൻ; ചേതനയിൽ നിന്ന് അന്തർയാമി ജനിച്ചു. ഈ ദേവതകൾ ഉദിച്ചിട്ടും, അവൻ എഴുന്നേൽക്കുകയില്ല; അവ അവയുടെ അവയവങ്ങളിൽ തിരിച്ചുപോയി, അവനെ ഉണർത്താൻ ശ്രമിച്ചു. അഗ്നി വായിൽ വാക്കായി പ്രവേശിച്ചു, പക്ഷേ വിരാട് എഴുന്നേല്ക്കില്ല; വായു മൂക്കിൽ ഗന്ധമായി, എങ്കിലും എഴുന്നേൽക്കില്ല; സൂര്യൻ കണ്ണിൽ ദർശനമായി, ദിശകൾ കാതിൽ ശ്രവണമായി, ഔഷധികൾ ചർമ്മത്തിൽ രോമമായി, ജലം ജനനേന്ദ്രിയത്തിൽ ശുക്രമായി, മരണൻ ഗുദത്തിൽ അപാനമായി, ഇന്ദ്രൻ കൈയിൽ ശക്തിയായി, വിഷ്ണു കാലിൽ ഗതിയായി, നദികൾ നാഡിയിൽ രക്തമായി, സമുദ്രം വയറ്റിൽ വിശപ്പും ദാഹവുമായി, ചന്ദ്രൻ ഹൃദയത്തിൽ മനസ്സായി, ബ്രഹ്മാ ബുദ്ധിയായി, രുദ്രൻ അഹങ്കാരമായി—എന്നിട്ടും വിരാട് എഴുന്നേൽക്കില്ല. അന്തർയാമിയായ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ ഹൃദയത്തിൽ ചേതനയായി പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ മാത്രം, ആ മഹാപുരുഷൻ ജലത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു. ഉറങ്ങുന്ന ഒരാളിൽ പ്രാണൻ ഇല്ലെങ്കിൽ അവൻ ഉണരാത്തതുപോലെ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, ബുദ്ധി എല്ലാം ഉണ്ടായിട്ടും, പ്രാണശക്തി ഇല്ലാതെ ഉണരില്ല. അതിനാൽ, യോഗത്തിൽ ലീനമായ മനസ്സോടെ, ഭക്തി, വൈരാഗ്യം, ജ്ഞാനം എന്നിവയാൽ ആന്തര്യാമിയെ അന്ത്യത്തിൽ ആലോചിക്കുകയും തിരിച്ചറിയുകയും വേണം. ഇതിനു ശേഷം, ശുകമുനി പറഞ്ഞു: ഗിരിരാജനെ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, വ്രജജനങ്ങളെ മഴയിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചതിന് ശേഷം, സുരഭിയും ഇന്ദ്രനും ഗോലോകത്തിൽ കൃഷ്ണനെ സന്ദർശിക്കാൻ വന്നു. അവിടെ, സ്വന്തം കുറ്റത്തിൽ ലജ്ജിച്ചുകൊണ്ട്, ഇന്ദ്രൻ രവിപ്രഭയുള്ള കിരീടം കൃഷ്ണൻ്റെ പാദത്തിൽ സ്പർശിച്ചു. കൃഷ്ണൻ്റെ അതുല്യശക്തി കണ്ടും കേട്ടും, ത്രിലോകനാഥന്മാരുടെ അഹങ്കാരം നശിച്ച ഇന്ദ്രൻ, കയ്യു ചേർത്ത് കൃഷ്ണനോട് പറഞ്ഞു: "നിന്റെ വാസസ്ഥലം ശുദ്ധമായ സത്ത്വം, ശാന്തതയും, തപസ്സും, രാഗ-തമസ്സില്ലായ്മയും നിറഞ്ഞതാണ്. മായയാൽ രൂപംകൊള്ളുന്ന ഗുണങ്ങൾ നിന്നെ ബന്ധിക്കാറില്ല; നിനക്ക് ആസ്വാദനവും ഇല്ല. അതിനാൽ, അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് ഉദിക്കുന്ന ലോഭാദികൾക്ക് നിന്റെ അടുക്കൽ സ്ഥാനം എങ്ങിനെയുണ്ടാവും, ഭഗവൻ? എന്നിരുന്നാലും, നീ ധർമ്മസംരക്ഷണത്തിനും ദുഷ്ടശിക്ഷയ്ക്കുമായി ശിക്ഷാനായകനെ ധരിക്കുന്നു. നീ സകലലോകങ്ങളുടെയും പിതാവും, ഗുരുവും, ഭരണാധികാരിയും, അതിജയിക്കാൻ കഴിയാത്ത കാലം തന്നെയും, ശിക്ഷാസംഹാരിയായും, സ്വന്തം ഇച്ഛാശക്തിയാൽ വിവിധ രൂപങ്ങൾ ധരിച്ച്, ലോകനാഥന്മാരെന്നു കരുതുന്നവരുടെ അഹങ്കാരം തകർക്കുന്നവനും ആകുന്നു." ഇങ്ങനെ, മഹത്വവും ഭയവും നിറഞ്ഞ ഈ സൃഷ്ടിക്കഥയും ഭഗവാന്റെ മഹിമയും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.