ശ്രീമദ്ഭാഗവതപുരാണമ്

വായുവിന്റെ സൂക്ഷ്മതയിൽ സ്പർശം എന്ന ഗുണം ഉണ്ട്—മൃദുത്വം, കഠിനത്വം, തണുപ്പ്, ചൂട് എന്നിവ. വായു ചലനം, ഒന്നിലേറെ വസ്തുക്കളെ കൂട്ടിച്ചേർക്കൽ, സമാഹരണം, കൈവശപ്പെടുത്തൽ, വസ്തുക്കളിൽ നേതൃത്വം, ശബ്ദങ്ങളിൽ ആധിപത്യം, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെയും സാരാംശം—ഇവയൊക്കെയാണ് വായുവിന്റെ പ്രത്യേക പ്രവർത്തികൾ. വായുവിന്റെ സ്പർശസൂക്ഷ്മതയിൽനിന്ന്, ദൈവീക പ്രേരണയാൽ രൂപം ഉദിച്ചു; അതിനുശേഷം പ്രകാശം ഉദിച്ചു, കണ്ണ് രൂപം കാണാനുള്ള ഉപാധിയായി. അഗ്നിയുടെ ശുദ്ധരൂപത്തിന് വസ്തുത്വം, ഗുണത്വം, വ്യക്തിത്വം എന്നിങ്ങനെ മൂന്ന് നിലകൾ ഉണ്ട്. പ്രകാശം, പാചകം, ചൂടാക്കൽ, കത്തിക്കൽ, തണുപ്പ് നീക്കൽ, ഉണക്കൽ, വിശപ്പും ദാഹവും ഉണർത്തൽ—ഇവയാണ് അഗ്നിയുടെ പ്രവർത്തികൾ. ശുദ്ധരൂപം അഗ്നിയിൽ രൂപാന്തരപ്പെട്ടപ്പോൾ ദൈവിക പ്രേരണയാൽ ശുദ്ധരുചി ഉദിച്ചു; അതിൽനിന്ന് ജലം, രുചി ഗ്രഹിക്കാനുള്ള ഇന്ദ്രിയമായി നാവ്. കഷായം, മധുരം, തിക്തം, കടുവ, അമ്ലം—ഇങ്ങനെ വ്യത്യസ്ത ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടിച്ചേർത്തലിലൂടെ ഏകമായ രുചി പലതരത്തിൽ വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു. ജലത്തിന്റെ പ്രവർത്തികൾ: ഈർപ്പം നൽകൽ, ദൃഢത നൽകൽ, സംതൃപ്തി, ജീവൻ നിലനിർത്തൽ, പോഷണം, ആനന്ദം, ചൂട് ശമിപ്പിക്കൽ, സമൃദ്ധി എന്നിവയാണ്. ശുദ്ധരുചി ജലത്തിൽ രൂപാന്തരപ്പെട്ടപ്പോൾ ദൈവിക പ്രേരണയാൽ ശുദ്ധഗന്ധം ഉദിച്ചു; അതിൽനിന്ന് ഭൂമി, ഗന്ധം ഗ്രഹിക്കാനുള്ള ഇന്ദ്രിയമായി മൂക്ക്. ഭൗമം, ദുർഗന്ധം, സുഗന്ധം, മൃദു, ശക്തം, അമ്ലം മുതലായവയായി ഏകഗന്ധം വ്യത്യസ്ത ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടിച്ചേർത്തലിൽനിന്ന് വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു. ഭൂമിയുടെ പ്രത്യേകതകൾ: രൂപങ്ങളുടെ സൃഷ്ടിക്ക് അധിഷ്ഠാനം, ബ്രഹ്മയുടെ വാസസ്ഥലം, എല്ലാ സത്വങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങളുടെ ഉദയം, സവിശേഷതയുടെ അടിസ്ഥാനമായ പിന്തുണ—ഇവയാണു ഭൂമിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ. ശബ്ദത്തിന്റെ പ്രത്യേകത ആകാശത്തിൽ, സ്പർശത്തിന്റെ പ്രത്യേകത വായുവിൽ, രൂപത്തിന്റെ പ്രത്യേകത അഗ്നിയിൽ, രുചിയുടെ പ്രത്യേകത ജലത്തിൽ, ഗന്ധത്തിന്റെ പ്രത്യേകത ഭൂമിയിൽ—ഇവയെ യഥാക്രമം ശ്രവണം, സ്പർശം, ദർശനം, രുചി, ഘ്രാണം എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കുന്നു. ഗുണം ഒന്നിൽ കാണപ്പെടുമ്പോൾ മറ്റൊന്നിൽ കാണപ്പെടുന്നില്ല; ഇതു ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടിച്ചേർത്തലിന്റെ ഫലമാണ്. വ്യത്യസ്തതയുടെ യഥാർത്ഥം ഭൂമിയിലാണ് പ്രകടമാകുന്നത്. മഹത്തത്വം മുതലായ ഏഴു ഘടകങ്ങൾ, കാലം, കർമ്മം, ഗുണങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ചേർന്ന്, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആദിരൂപത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവ ഇങ്ങനെ ചേർന്ന്, പരസ്പരം പ്രവേശിച്ച്, ജഡമായ അണ്ഡം ഉദിച്ചു; അതിൽ നിന്നു വിശ്വപുരുഷൻ ഉദിച്ചു—അവൻ വിരാട് എന്നായി ഉയർന്നു. ഈ വിശിഷ്ടമായ അണ്ഡം പത്ത് പാളികളാൽ (ജലം മുതലായവ) പരിക്രമിച്ച്, പുറത്ത് പ്രക്രിതിയിൽ പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനകത്താണ് ഈ ലോകങ്ങൾ, ഭഗവാൻ ഹരിയുടെ രൂപമായുള്ളത്, നിലകൊള്ളുന്നത്. പൊൻമുതൽ അണ്ഡത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നു, ജലത്തിൽ കിടന്ന മഹാദേവൻ അതിൽ പ്രവേശിച്ച്, വിവിധവിധം ആകാശം പിളർത്തി. ആദ്യം അവന്റെ വായ് തുറന്നു; അതിൽ നിന്നു വാക്ക് ഉദിച്ചു, വാക്കിൽനിന്ന് അഗ്നി. തുടർന്ന് മൂക്കുകൾ, അതിൽ നിന്നു ശ്വാസം, അതിൽ നിന്നു ഘ്രാണം. ഘ്രാണത്തിൽനിന്ന് വായു, പിന്നെ കണ്ണുകൾ, അതിൽ നിന്നു ദർശനം, അതിൽ നിന്നു സൂര്യൻ. തുടർന്ന് ചെവികൾ, അതിൽ നിന്നു ശ്രവണം, അതിൽ നിന്നു ദിശകൾ. വിരാട് ത്വക്ക് പിളർത്തി; അതിൽ നിന്നു രോമം, ശരീരരോമം എന്നിവ ഉദിച്ചു; തുടർന്ന് ഔഷധികൾ ഉദിച്ചു; പിന്നീട് ജനനേന്ദ്രിയം രൂപപ്പെട്ടു. വീര്യത്തിൽനിന്നു ജലം, മലദ്വാരത്തിൽനിന്നു അപ്പാനവായു. അപ്പാനത്തിൽനിന്നു മരണവും, ലോകത്തിന്റെ ഭയവും. കൈകൾ രൂപപ്പെട്ടു തുറന്നു; അവയിലൂടെ ശക്തി, അതിൽനിന്നു ഇന്ദ്രൻ. കാലുകൾ തുറന്നു; അവയിലൂടെ ചലനം, അതിൽനിന്നു വിഷ്ണു. അവന്റെ ശിരാ തുറന്നു; അതിൽനിന്നു രക്തം നിറഞ്ഞു; നദികൾ ഉദിച്ചു; വയറ് തുറന്നു. അതിനുശേഷം വിശപ്പും ദാഹവും ഉദിച്ചു; സമുദ്രം അവയുടെ അടിസ്ഥാനമായി. ഹൃദയം പിളർന്നു; അതിൽനിന്നു മനസ്സ് ഉദിച്ചു. മനസ്സിൽനിന്നു ചന്ദ്രൻ; ബുദ്ധിയിൽനിന്നു വാഗ്ദേവൻ; അഹങ്കാരത്തിൽനിന്നു രുദ്രൻ; ചേതനയിൽനിന്നു അന്തർയാമി. ഈ ദേവതകൾ ഉദിച്ചെങ്കിലും, അവൻ ഉണരാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അവരൊന്നു വീതം തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ച്, അവനെ ഉണർത്താൻ ശ്രമിച്ചു. അഗ്നി വായിൽ വാകായി പ്രവേശിച്ചു; വിശ്വപുരുഷൻ ഉണരുന്നില്ല. വായു മൂക്കിൽ ഘ്രാണമായി പ്രവേശിച്ചു; വിശ്വപുരുഷൻ ഉണരുന്നില്ല. സൂര്യൻ കണ്ണുകളിൽ ദർശനമായി പ്രവേശിച്ചു; വിശ്വപുരുഷൻ ഉണരുന്നില്ല. ദിശകൾ ചെവിയിൽ ശ്രവണമായി പ്രവേശിച്ചു; വിശ്വപുരുഷൻ ഉണരുന്നില്ല. ഔഷധികൾ ത്വക്കിൽ രോമമായി പ്രവേശിച്ചു; വിശ്വപുരുഷൻ ഉണരുന്നില്ല. ജലങ്ങൾ ജനനേന്ദ്രിയത്തിൽ വീര്യമായി പ്രവേശിച്ചു; വിശ്വപുരുഷൻ ഉണരുന്നില്ല. മരണം മലദ്വാരത്തിൽ അപ്പാനവായുവായി പ്രവേശിച്ചു; വിശ്വപുരുഷൻ ഉണരുന്നില്ല. ഇന്ദ്രൻ കൈകളിൽ ശക്തിയായി പ്രവേശിച്ചു; വിശ്വപുരുഷൻ ഉണരുന്നില്ല. വിഷ്ണു കാലുകളിൽ ചലനമായി പ്രവേശിച്ചു; വിശ്വപുരുഷൻ ഉണരുന്നില്ല. നദികൾ ശിരാസുകളിൽ രക്തമായി പ്രവേശിച്ചു; വിശ്വപുരുഷൻ ഉണരുന്നില്ല. സമുദ്രം വയറ്റിൽ വിശപ്പും ദാഹവുമായി പ്രവേശിച്ചു; വിശ്വപുരുഷൻ ഉണരുന്നില്ല. ചന്ദ്രൻ ഹൃദയത്തിൽ മനസ്സായി പ്രവേശിച്ചു; വിശ്വപുരുഷൻ ഉണരുന്നില്ല. ബ്രഹ്മാവു പോലും ഹൃദയത്തിൽ ബുദ്ധിയായി പ്രവേശിച്ചു; വിശ്വപുരുഷൻ ഉണരുന്നില്ല. രുദ്രൻ ഹൃദയത്തിൽ അഹങ്കാരമായി പ്രവേശിച്ചു; വിശ്വപുരുഷൻ ഉണരുന്നില്ല. അവസാനം, അന്തർയാമിയായ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ ഹൃദയത്തിൽ ചേതനയായി പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, വിശ്വപുരുഷൻ വെള്ളത്തിൽ നിന്നു ഉയർന്നു. സ്വപ്നത്തിൽ ഉറങ്ങുന്നവൻ്റെ ശരീരത്തിൽ പ്രാണൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, ബുദ്ധി എന്നിവ ഉണ്ടെങ്കിലും, പ്രാണശക്തി ഇല്ലാതെ അവൻ ഉണരാത്തതുപോലെ, യോഗത്തിൽ ചിത്ഭവനയിൽ ഏർപ്പെട്ട മനസ്സുകൊണ്ട് ഭക്തി, വൈരാഗ്യ, ജ്ഞാനം എന്നിവയിലൂടെ ആന്തരികാത്മാവിനെ തിരിച്ചറിയാനും ധ്യാനിക്കാനും വേണം. ഇതെല്ലാം പറഞ്ഞശേഷം, ശുകമുനി പറഞ്ഞു: ഗോവർധനപർവ്വതം ഉയർത്തി വ്രജവാസികളെ കനത്ത മഴയിൽ നിന്നും രക്ഷിച്ചശേഷം, സുരഭിയും ഇന്ദ്രനും ഗോളോകത്തിൽ കൃഷ്ണനെ സമീപിച്ചു. അകത്തുള്ള ലജ്ജയോടെ, തന്റെ അഹങ്കാരത്തിന് ലജ്ജിച്ചുകൊണ്ട്, ഇന്ദ്രൻ കൃഷ്ണന്റെ പാദങ്ങൾ സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന കിരീടം കൊണ്ടു സ്പർശിച്ചു. കൃഷ്ണന്റെ അതുല്യശക്തിയും മഹത്വവും കണ്ടും കേട്ടും, ത്രിലോകനാഥന്മാരുടെ അഹങ്കാരം തകർന്ന്, ഇന്ദ്രൻ കൃതജ്ഞതയോടെ കയ്യൊപ്പിച്ചുകൊണ്ട് സംസാരിച്ചു.