സമസ്തം—ദേശവും, കാലവും, വ്യത്യസ്ത വസ്തുക്കളും, മന്ത്രങ്ങളും, കര്മ്മങ്ങളും, പുരോഹിതന്മാരും, അഗ്നികളും, ദേവതകളും, യജമാനനും, യാഗവും, ധര്മ്മവും—ഇവയൊക്കെയും ആ മഹാത്മാവില് നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്. ആ മഹാപുരുഷന്, എല്ലാ യോഗിമാരുടെയും നാഥനായ വിഷ്ണു, യദുക്കുളത്തില് അവതരിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് ഞങ്ങള് കേട്ടിട്ടുണ്ട്. എങ്കിലും, അവന്റെ മായയില് ആകൃഷ്ടരായി ഞങ്ങള് അവനെ യഥാര്ത്ഥത്തില് അറിയുന്നില്ല. എന്ത് ഭാഗ്യമാണു ഞങ്ങള്ക്കു! നമ്മുടെ ഇടയില് ഹരിയിലേക്കുള്ള അചഞ്ചലമായ ഭക്തി ഹൃദയത്തില് ഉദിച്ചുവന്ന സ്ത്രീകള് ഉണ്ട്. കൃഷ്ണാ, അക്ഷയമായ ജ്ഞാനത്തിന്റെ സാഗരമേ, നിന്റെ മായയാല് ഞങ്ങളുടെ മനസ്സുകള് കര്മ്മങ്ങളുടെ വഴിയില് അലയുന്നു—നിനക്ക് ഞങ്ങള് നമസ്കരിക്കുന്നു. ആ ആദിപുരുഷന് തന്നെയാണ്, തന്റെ സ്വമായയാല് ഭ്രാന്തരാക്കിയവരും അവന്റെ യഥാര്ത്ഥ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിയാത്തവരും ചെയ്ത പാപങ്ങളെ ക്ഷമിക്കുന്നത്. അങ്ങനെ, കൃഷ്ണനെ അവഗണിച്ചുവെന്ന പാപം ഓര്മ്മിച്ചിട്ടും, കംസന്റെ ഭയത്തില് ആയിരുന്നെങ്കിലും, അവരെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തില് അവര് അചഞ്ചലരായി തുടരുന്നു. ഒരു വ്യക്തിക്ക് സുഖദുഃഖങ്ങള്ക്ക് ഗ്രഹങ്ങള് കാരണമാണെങ്കില്, ജന്മരഹിതമായ ആത്മാവിന് അതില് എന്ത് ബന്ധം? ഗ്രഹങ്ങള് ഗ്രഹങ്ങളെ മാത്രം ബാധിക്കുന്നു എന്ന് ജ്ഞാനികള് പറയുന്നു; അങ്ങനെ ആരോടാണ് കോപം കാണിക്കേണ്ടത്? കര്മ്മം സുഖദുഃഖങ്ങള്ക്ക് കാരണമാണെങ്കില്, അതും ആത്മാവിന് ബാധകമല്ല. കര്മ്മം ജഡത്തിനും ചൈതന്യത്തിനുമാണ് ബാധകമായത്. ഈ ശരീരം വെറും ത്വക്കാണ്; അതിനുള്ളില് ഉള്ളവന് ചൈതന്യസ്വരൂപിയാണ്—സുപര്ണ്ണന്. അങ്ങനെ ആര്ക്കാണ് കോപം? കര്മ്മം മൂലകാരണമല്ല. കാലം സുഖദുഃഖങ്ങള്ക്ക് കാരണമാണെങ്കില്, അതും ആത്മാവിന് ബാധകമല്ല. കാരണം, കാലവും ആത്മാവും സ്വഭാവത്തില് ഒന്നാണ്. തീയ്ക്കു ചൂട് അതിന്റെ സ്വഭാവമല്ലെന്നപോലും, പനിക്കു തണുപ്പ് അതിന്റെ സ്വഭാവമല്ലെന്നപോലെ, ആര്ക്കാണ് കോപം? ദ്വന്ദ്വം മറ്റൊരാളുടേതല്ല. ഏതൊരിടത്തിലും, ഏതു വിധത്തിലുമുള്ള ദ്വന്ദ്വം പരമാത്മാവിന് ഉണ്ടാകുന്നില്ല. ഞാന് എങ്ങനെയോ, ജനനമരണചക്രവും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്; അതുകൊണ്ട് ഉണരുന്നവന് ഭൂതങ്ങളെ ഭയപ്പെടുന്നില്ല. ഈ പരമാത്മാവിലേക്കുള്ള പരമഭക്തിയില് ആശ്രയിച്ച്, പുരാതനമുനികള് ചെയ്തതുപോലെ, മുകുന്ദന്റെ പാദസേവനത്തിലൂടെ ഞാന് അതിരില്ലാത്ത, കടക്കാനാവാത്ത അജ്ഞാനാന്ധകാരത്തെ മറികടക്കാം. അപ്പോൾ, ഭാഗവാന് പറഞ്ഞു: സമസ്തത്തില് അനാസക്തനും, സ്വത്തുക്കളില്ലാത്തവനും, ക്ഷീണമില്ലാതെ ഭൂമിയില് സഞ്ചരിക്കുന്ന സന്ന്യാസിയും, ദുഷ്ടന്മാര് തള്ളിയാലും സ്വധര്മ്മത്തില് അചഞ്ചലനുമായ ജ്ഞാനിയും ഈ ശ്ലോകം പറയുന്നു. ഒരു വ്യക്തിക്ക് സുഖദുഃഖങ്ങള്ക്ക് ആത്മാവല്ലാതെ മറ്റാരും കാരണമല്ല; സുഹൃത്തുക്കളും ശത്രുക്കളും മധ്യസ്ഥരും ലോകമോഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയാണ്. അതുകൊണ്ട്, പ്രിയയേ, പൂര്ണ്ണമായ മനസ്സോടെ, ബുദ്ധിയാല് മനസ്സിനെ എന്നിലേക്കു ആകൃഷ്ടമാക്കുക; ഇതാണ് യോഗത്തിന്റെ സാരാംശം. ആ ജ്ഞാനിയുടെ ഈ ഗാനം ആരെങ്കിലും മനസ്സോടെ പാടുകയോ കേള്ക്കുകയോ ചെയ്താല്, അവന് ജീവിതത്തിലെ ദ്വന്ദ്വങ്ങളില് കീഴടങ്ങുകയില്ല. ശുകദേവന് പറഞ്ഞു: അപ്പോള് കൃഷ്ണനും ബാലരാമനും അവിടെ താമസിക്കുമ്പോള്, ഗോപുരവര്ത്തകര് ഇന്ദ്രന് വേണ്ടി യാഗത്തിന് ഒരുക്കമെടുക്കുന്നത് കണ്ടു. സമസ്തം അറിയുന്ന, എല്ലാറ്റിന്റെയും ആന്തരാത്മാവായ കൃഷ്ണന് വിനീതതയോടെ, നന്ദന് മുഖ്യനായ മുതിര്ന്നവരോടു സമീപിച്ചു ചോദിച്ചു: "അച്ഛാ, ഈ കലഹം എന്ത്? ഇതിന്റെ ഉദ്ദേശം എന്ത്? ആരുടെ വേണ്ടി, ആരാണ് ഈ യാഗം നടത്തുന്നത്?" "അച്ഛാ, ഞാന് ഇതു കേള്ക്കാന് അത്യന്തം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ദയവായി പറയണം. ധര്മ്മനിഷ്ഠരായവര് സ്വന്തം കര്മ്മങ്ങളെ മറയ്ക്കാറില്ല." "യാര് സുഹൃത്തുക്കളെയും ശത്രുക്കളെയും മധ്യസ്ഥരെയും ഒരുപോലെ കാണുന്നുവോ, വൈരാഗ്യത്തോടെ ജീവിക്കുന്നുവോ, അവനെയാണ് സത്യസഹചാരി എന്നു പറയുന്നത്." "ജനങ്ങള് അറിയാമോ ഇല്ലയോ എന്നോ, കര്മ്മം ചെയ്യുന്നു; ജ്ഞാനികള്ക്ക് കര്മ്മം ഫലപ്രദമാണ്, അജ്ഞന്മാര്ക്ക് അല്ല." "അച്ഛാ, ഈ കര്മ്മത്തിന്റെ ഉദ്ദേശം എന്താണ്? അതോ, ഇതൊരു ആചാരമാണോ? ദയവായി വ്യക്തമാക്കണം." നന്ദന് പറഞ്ഞു: "ഇന്ദ്രന് മഴയുടെ ദേവന് ആണ്; മേഘങ്ങള് അവന്റെ രൂപമാണ്. അവര് മഴ പെയ്യിച്ച് ലോകത്തെ സന്തോഷിപ്പിക്കുകയും പോഷിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു." "ഞാനും മറ്റുള്ളവരും ആ മഴയുടെ ദേവനെ യാഗങ്ങളാലും ഹോമങ്ങളാലും ആരാധിക്കുന്നു." "അവിടെ നിന്ന് ശേഷിക്കുന്നതിലൂടെ മനുഷ്യര് ജീവിക്കുന്നു; മനുഷ്യപ്രയത്നങ്ങള്ക്ക് ഇന്ദ്രന് ഫലദായകനാണ്." "ഈ പാരമ്പര്യധര്മ്മം ആരെങ്കിലും മോഹം, ലോഭം, ഭയം, വൈരം എന്നിവ കൊണ്ടു ഉപേക്ഷിച്ചാല്, അവന് ശുഭഫലം പ്രാപിക്കില്ല." ശുകദേവന് പറഞ്ഞു: നന്ദനും മറ്റ് വൃന്ദാവനവാസികളും പറഞ്ഞത് കേട്ടു, കേശവന് ഇന്ദ്രനോടുള്ള അസൂയ ഉണര്ത്തി പിതാവിനോട് പറഞ്ഞു: "ജീവന് കര്മ്മത്തിലൂടെ ജനിക്കുന്നു, കര്മ്മത്തിലൂടെയാണ് ലയിക്കുന്നതും; സുഖം, ദുഃഖം, ഭയം, സുരക്ഷ—ഇവയൊക്കെയും കര്മ്മത്തിലൂടെ മാത്രമാണ്." "മറ്റൊരാള് മറ്റൊരാളുടെ കര്മ്മഫലം നല്കുന്നവനാണെങ്കില്, അവനും കര്മ്മനിഷ്ഠനില് ആശ്രയിച്ചിരിക്കണം; കര്മ്മം ചെയ്യാത്തവനെ അവന് നിയന്ത്രിക്കാനാവില്ല." "സ്വകര്മ്മം അനുസരിക്കുന്നവരില് ഇന്ദ്രന് എന്ത് ആവശ്യം? അവര് സ്വഭാവാനുസൃതമായ വിധിയെ ഇന്ദ്രന് മാറ്റാനാവില്ല." "ലോകം സ്വഭാവാനുസൃതമായി പ്രവര്ത്തിക്കുന്നു; ദേവന്മാരും, അസുരന്മാരും, മനുഷ്യരും—സ്വഭാവത്തില് തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു." "ഉയരങ്ങളോ താഴ്വരകളോ ഉള്ള ശരീരം ലഭിച്ച ജീവന് കര്മ്മം ചെയ്യുന്നു; സുഹൃത്ത്, ശത്രു, മധ്യസ്ഥന്—കര്മ്മം തന്നെയാണ് ഗുരുവും യജമാനനും." "അതിനാല്, സ്വന്തം സ്വഭാവത്തില് നിന്ന്, കര്മ്മം ചെയ്തുകൊണ്ട്, അതിനാലാണ് ജീവിക്കുന്നത്; അതാണ് സത്യദൈവം." "ഒരു വഴി ഉപജീവനം ചെയ്യാവുന്നവന് മറ്റൊരു വഴിയില് ആശ്രയിച്ചാല്, അവന് ശുഭഫലം ലഭിക്കില്ല; അന്യപുരുഷനില് ആശ്രയിക്കുന്ന വ്യഭിചാരിണിപോലെയാണ് അവന്റെ അവസ്ഥ." "ബ്രാഹ്മണന് ബ്രഹ്മം മുഖ്യജീവിക, ക്ഷത്രിയന് ഭൂരക്ഷ, വൈശ്യന് വ്യാപാരം, ശൂദ്രന് ദ്വിജന്മാരെ സേവിക്കുക എന്നിങ്ങനെയാണ്." "വിവിധ കര്ഷകം, വ്യാപാരം, പശുപാലനം, പണിയിട്ട് കടം നല്കല്, സംഗീതം—ഇതാണ് നാല് ഉപജീവന മാര്ഗങ്ങള്, ഇതില് ഞങ്ങള് പശുപാലനത്തിലാണ്." "സത്ത്വം, രജസ്, തമസ്—ഇവ നിലനില്പ്പിനും, സൃഷ്ടിക്കും, സംഹാരത്തിനും കാരണമാകുന്നു; രജസ്സില് നിന്ന് സൃഷ്ടിയും, ഭിന്നതയും." "രജസ്സിന്റെ പ്രേരണയില് മേഘങ്ങള് മഴ പെയ്യുന്നു; അതിനാല് ജീവികള് വളരുന്നു; ഇന്ദ്രന് എന്ത് ചെയ്യാനാകും?" "നമുക്കു പട്ടണങ്ങളോ വീടുകളോ ഇല്ല; ഞങ്ങള് കാടിനും മലകള്ക്കുമിടയില് ജീവിക്കുന്നു. അതിനാല്, പശുക്കള്ക്കും ബ്രാഹ്മണന്മാര്ക്കും മലയ്ക്കുമുള്ള യാഗം നടത്തണം; ഇന്ദ്രാര്ച്ചനക്കായി ഒരുക്കിയ സാധനങ്ങള് ഇതിലേക്കു മാറ്റണം." "വിവിധ വിഭവങ്ങള്—പായസം, സൂപ്പ്, അപ്പം, പലഹാരങ്ങള്, പാല് വിഭവങ്ങള് എന്നിവ ഒരുക്കണം." ഇങ്ങനെ, കൃഷ്ണനും വൃന്ദാവനത്തിലെ ഗോപന്മാരും, പഴയ ആചാരങ്ങള് ചോദ്യം ചെയ്ത്, പുതുമയോടെ യാഗം ആരംഭിക്കുന്നതിലേക്കു കടന്നു.