അവിടെ, ആ മഹാത്മാക്കളായ പാണ്ഡവന്മാർ അച്ഛനോടും മറ്റും സംസാരിക്കുമ്പോൾ, അവർ തന്റെ മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു: "ഈ ഗോപികകൾക്ക് ദ്വിജത്വമെന്നു പറയുന്ന ഉപനയനം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, ഗുരുകുലത്തിൽ താമസിച്ചിട്ടില്ല, കഠിന വ്രതങ്ങൾ ചെയ്തിട്ടില്ല, ആത്മാന്വേഷണം നടത്തിയിട്ടില്ല, ശുദ്ധിയും demand ചെയ്ത ശുഭകർമങ്ങളും ചെയ്തിട്ടില്ല. എങ്കിലും, നമുക്ക് refinement ഉം മറ്റു ഗുണങ്ങളും ഉണ്ടെങ്കിലും, കൃഷ്ണനോട് ഉള്ള ഭക്തി അവരെ പോലെ ഉറപ്പുള്ളതല്ല. നാം നമ്മുടെ യഥാർത്ഥ ക്ഷേമം മറന്നവരായി, ഗൃഹജീവിതത്തിൽ ആകുലരായി ഇരിക്കുമ്പോഴും, കൃഷ്ണൻ, ഗോപികമാരുടെ വാക്കുകൾ വഴി, ധർമ്മപഥം നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. അല്ലെങ്കിൽ, അവിടുത്തെ ആജ്ഞയ്ക്ക് കീഴിലുള്ള നമുക്ക് മോക്ഷം പോലുള്ള വരങ്ങളും മറ്റെന്തും ആവശ്യമുണ്ടാകുമോ? അവിടുത്തെ ഇച്ഛകൾ എല്ലാം നിറവേറ്റപ്പെട്ടവയല്ലേ? ഇതെല്ലാം അവിടുത്തെ ലീലകളുടെ ഭാഗം മാത്രമാണ്. ലക്ഷ്മി ദേവി പോലും അവിടുത്തെ പാദസ്പർശം മാത്രം ആഗ്രഹിച്ച്, മറ്റൊക്കെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഒരിക്കലെങ്കിലും ഭക്തിപൂർവ്വം അർച്ചന നടത്തുന്നു; അവൾ മോക്ഷം പ്രാർത്ഥിക്കുന്നത് ലോകത്തെ ഭ്രമിപ്പിക്കാനുള്ള ഒരു മായാജാലം മാത്രമാണ്. സ്ഥലം, കാലം, വസ്തുക്കൾ, മന്ത്രങ്ങൾ, യാഗങ്ങൾ, പുരോഹിതൻ, അഗ്നി, ദേവത, യജമാൻ, യജ്ഞം, ധർമ്മം—ഇവയൊക്കെയും അവിടുത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. ഈ യദുകുലത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമായിരിക്കുന്ന ഈ ശ്രീവിഷ്ണു, യോഗേശ്വരനായ ഭഗവാൻ, ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു എന്ന് നാം കേട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, ഭ്രമയാൽ നാം അവിടുത്തെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. എങ്കിലും, നമ്മുടെ ഇടയിൽ ഹരിയോട് അചഞ്ചലമായ ഭക്തി ഉള്ള സ്ത്രീകൾ ഉണ്ടെന്നത് എത്ര ഭാഗ്യമാണ്! അക്ഷയമായ ജ്ഞാനസമ്പന്നനായ കൃഷ്ണാ, നമുക്ക് അർപ്പണം! നിന്റെ മായയാൽ ഞങ്ങൾ കർമ്മപഥങ്ങളിൽ അലഞ്ഞു തിരിയുന്നു. സ്വയം സൃഷ്ടിച്ച മായയാൽ ഭ്രമിച്ചവരും, നിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം തിരിച്ചറിയാത്തവരും ചെയ്ത പാപങ്ങൾ, ആ ആദിപുരുഷൻ ക്ഷമിക്കും. അങ്ങനെ, അവർ കൃഷ്ണനെ അവഗണിച്ചതിന്റെ കുറ്റബോധത്തിൽ, ഭയപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിലും, അച്യുതനെ ദർശിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തിൽ അചഞ്ചലരായിരുന്നു, കംസനോടുള്ള ഭയം ഉണ്ടായിരുന്നിട്ടും. ഒരു വ്യക്തിയുടെ സുഖദുഃഖങ്ങൾക്ക് ഗ്രഹങ്ങൾ കാരണമാണെങ്കിൽ, അതിനാൽ ആത്മാവിന് എന്ത് ബാധ? ഗ്രഹങ്ങൾ മറ്റെ ഗ്രഹങ്ങളെ മാത്രം ബാധിക്കുന്നു എന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു; അതിനാൽ, ആരോടാണ് കോപം കാണിക്കേണ്ടത്? കർമം സുഖദുഃഖങ്ങൾക്ക് കാരണമാണെങ്കിൽ, അതിനാൽ ആത്മാവിന് എന്ത് ബാധ? കർമം ജഡവും ചേതനവുമായിട്ടാണ് ബാധിക്കുന്നത്. ഈ ശരീരം ചർമ്മം മാത്രം; എന്നാൽ വ്യക്തി ആത്മാവാണ്—സുപർണ്ണൻ. അതിനാൽ, ആരോടാണ് കോപം? കർമം അദ്ഭുതത്തിന് കാരണമല്ല. കാലം സുഖദുഃഖങ്ങൾക്ക് കാരണമാണെങ്കിൽ, അതിനാൽ ആത്മാവിന് എന്ത് ബാധ? കാരണം, കാലം ആത്മാവിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെയാണ്. തീയുടെ ചൂട് അതിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെയാണല്ലോ, പനിയുടെ തണുപ്പ് അതിനേത്? അതിനാൽ, രണ്ടുതരം ഭാവം മറ്റൊരാളിൽ നിന്നല്ല. ഏതൊരിടത്തിലും, എങ്ങനെങ്കിലും, പരമാത്മാവിന് രണ്ടുതരം ഭാവം ഉണ്ടാവില്ല. ഞാൻ എങ്ങിനെയോ, ജനനമരണചക്രവും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്; അതിനാൽ, ഉണർന്നവൻ ഭൂതങ്ങളെ ഭയപ്പെടുന്നില്ല. ഈ പരമാത്മാവിലേക്കുള്ള പരമഭക്തിയിൽ ആശ്രയിച്ചു, അതേ വഴിയിൽ നടന്ന മഹർഷിമാരെ പോലെ, മുകുന്ദന്റെ പാദസേവനത്തിലൂടെ ഞാൻ കടന്നുചെല്ലും. ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: വൈരാഗ്യത്തോടെ, സമ്പത്തില്ലാതെ, ക്ഷീണമില്ലാതെ, സഞ്ചാരിയായി ഭൂമിയിൽ നടന്നും, ദുഷ്ടർ അവനെ തള്ളിയാലും, തന്റെ ധർമ്മത്തിൽ അചഞ്ചലനായി, ആ മഹർഷി ഈ ശ്ലോകം പറഞ്ഞു. ഒരാളുടെ സുഖദുഃഖങ്ങൾക്ക് ആത്മാവിനല്ലാതെ മറ്റാരും കാരണമല്ല; സുഹൃത്തും ശത്രുവും ഉദാസീനനും ലോകമോഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടികളാണ്. അതിനാൽ, പ്രിയേ, മുഴുവൻ മനസ്സും എന്നിൽ ഏകാഗ്രമാക്കി, ബുദ്ധിയാൽ മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കൂ; ഇതാണ് യോഗത്തിന്റെ സാരം. ഈ ബ്രഹ്മനിഷ്ഠനായ മഹർഷി പാടിയ ഈ ഗാനം, ആരെങ്കിലും മനസ്സോടെ ചിന്തിച്ചാൽ, ജപിച്ചാൽ, കേട്ടാൽ, അവൻ സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ ഇരട്ടത്വങ്ങൾക്കു കീഴാകില്ല. ശുകദേവൻ പറഞ്ഞു: അപ്പോൾ, കൃഷ്ണനും ബാലരാമനും അവിടെ പാർക്കുമ്പോൾ, അവർ ഗോപന്മാർ ഇന്ദ്രനു വേണ്ടി യാഗം ഒരുക്കുന്നതു കണ്ടു. എല്ലാം അറിയുന്ന കൃഷ്ണൻ, സർവ്വാത്മാവായ അവൻ, വിനീതനായി, നന്ദനെയും മുതിർന്നവരെയും സമീപിച്ചു. അവൻ ചോദിച്ചു: "അച്ഛാ, ഈ കലഹം എന്തിനാണ്? ഇതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം എന്ത്? ആര്ക്ക് വേണ്ടി ആരാണ് ഈ യാഗം നടത്തുന്നത്?" "അച്ഛാ, ഞാൻ ഇതു കേൾക്കാൻ അതീവ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ദയവായി പറയണം. സത്പുരുഷന്മാർ അവരുടെ പ്രവർത്തികൾ മറച്ചുവെക്കാറില്ലല്ലോ." "യാരോടും സൗഹൃദം, വൈരാഗ്യം, ശത്രുത്വം ഇല്ലാതെ, എല്ലാവരെയും തുല്യമായി കാണുന്നവൻ യഥാർത്ഥ സുഹൃത്ത് ആകുന്നു. ജ്ഞാനികൾ അറിയാവുന്നും അറിയാതെയും പ്രവർത്തിക്കുന്നു; ജ്ഞാനിക്ക് പ്രവർത്തിയിൽ വിജയമുണ്ടാകും, അജ്ഞാനിക്ക് അല്ല." "എങ്കിൽ, അച്ഛാ, ഈ യാഗത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം എന്താണ്? അല്ലെങ്കിൽ, ഇത് വെറും ആചാരമാണോ? ഞാൻ ചോദിക്കുമ്പോൾ, ദയവായി വിശദമായി പറയും." അപ്പോൾ നന്ദൻ പറഞ്ഞു: "ഇന്ദ്രൻ മഴയുടെ ദേവതയാണ്; മേഘങ്ങൾ അവന്റെ സ്വരൂപമാണ്. അവരാണ് ജലധാര നൽകി എല്ലാ ജീവികളും സന്തോഷിക്കുകയും നിലനിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്. ഞങ്ങളും മറ്റുള്ളവരും ആ മഴയുടെ കർത്താവായ ഇന്ദ്രനെ സമഗ്രമായി സമഗ്രയാഗങ്ങൾ കൊണ്ടും, സമഗ്രസാമഗ്രികൾ കൊണ്ടും, ഹവിസ്സുമായി പൂജിക്കുന്നു. അവിടെ നിന്നുള്ള ശേഷിപ്പിലാണ് മനുഷ്യർ ജീവിതം നയിക്കുന്നത്; മനുഷ്യപ്രയത്നങ്ങൾക്ക് ഫലം നൽകുന്നത് ഇന്ദ്രനാണ്." "ഇവിടെ പാരമ്പര്യമായി വന്ന ധർമ്മം, മോഹം, ലാഭം, ഭയം, ദ്വേഷം എന്നിവ കൊണ്ടു ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ, ഭദ്രി നേടുന്നില്ല." ശുകദേവൻ പറഞ്ഞു: നന്ദനും മറ്റും പറഞ്ഞത് കേട്ട്, കേശവൻ, ഇന്ദ്രനോടുള്ള ക്രോധം ഉണർത്താൻ, അച്ഛനോട് പറഞ്ഞു: "ജീവൻ കർമ്മത്തിലൂടെ ജനിക്കയും, കർമ്മത്തിലൂടെ ലയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; സന്തോഷം, ദു:ഖം, ഭയം, അഭയം—ഇവയൊക്കെയും കർമ്മത്തിൽ നിന്നാണ്. മറ്റൊരാളുടെ കർമ്മഫലം നൽകുന്ന ദൈവം ഉണ്ടെങ്കിൽ പോലും, അവനും പ്രവർത്തകനിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; പ്രവർത്തിക്കാത്തവനെ അവൻ ബാധിക്കാനാവില്ല." "സ്വകീയകർമ്മം ചെയ്യുന്ന ജീവികൾക്ക് ഇന്ദ്രൻ എന്തിനാണ്? അവരുടെ സ്വഭാവത്തിൽ നിർണ്ണയിച്ചിരിക്കുന്നതിൽ ഇന്ദ്രന് ഒരു അധികാരവും ഇല്ല. ജീവികൾ സ്വഭാവാനുസൃതമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു; ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും മനുഷ്യരും അവരുടെ സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെയാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്." "ജീവൻ, ഉന്നതമായോ താഴ്ന്നതായോ ശരീരം പ്രാപിച്ച്, കർമ്മം ചെയ്യുന്നു; സുഹൃത്ത്, ശത്രു, ഉദാസീനൻ—എല്ലാവർക്കും കർമ്മം തന്നെയാണ് ഗുരുവും ഇശ്വരനുമാണ്." "അതിനാൽ, തനിക്കു അനുയോജ്യമായ കർമ്മം ചെയ്ത്, സ്വധർമത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, അതിലൂടെയാണ് യഥാർത്ഥം ആരാധിക്കേണ്ടത്. ഒരാൾക്ക് ജീവിതോപാധി ഒന്നിൽ ലഭ്യമായിരിക്കുമ്പോൾ, മറ്റൊന്നിൽ ആശ്രയിക്കുന്നവൻ, പരസ്യസ്ത്രീയിൽ ആശ്രയിക്കുന്ന സ്ത്രീപോലെ, ക്ഷേമം പ്രാപിക്കില്ല." "ബ്രാഹ്മണൻ ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നു ജീവിക്കണം, ക്ഷത്രിയൻ ഭൂമിയെ രക്ഷിച്ച്, വൈശ്യൻ വ്യാപാരത്തിൽ നിന്നു, ശൂദ്രൻ ദ്വിജന്മാരെ സേവിച്ച്." ഇങ്ങനെ, കൃഷ്ണൻ ഗോപന്മാരെ അവരുടെ യഥാർത്ഥ ധർമ്മത്തിൽ ഉറപ്പിക്കാനും, യഥാർത്ഥ ഭക്തി എന്താണെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കാനുമാണ് ഈ ഉപദേശങ്ങൾ നടത്തിയത്.