ബ്രാഹ്മണന്മാർ കൃഷ്ണനെ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ പരിഹസിച്ചതിന്റെ കുറ്റബോധത്തിൽ ആഴപ്പെട്ടു, അവരുടേയും ഭാര്യമാരുടേയും പ്രാർത്ഥനയെ ഓർത്ത് അവർ ദുഃഖിച്ചു. അവരുടെ ഭാര്യമാർ കൃഷ്ണനോടുള്ള അത്യന്തം ഭക്തി പ്രകടിപ്പിച്ചപ്പോൾ, തങ്ങൾക്കത് പോലെയുള്ള ഭക്തിയില്ലെന്നു മനസ്സിലാക്കി അവർ സ്വയം കുറ്റം ചുമത്തി. “ജന്മം, ത്രയീവിദ്യ, വ്രതങ്ങൾ, വലിയ പണ്ഡിത്യം, വംശം, യജ്ഞശീലത—ഇവയെല്ലാം കൃഷ്ണനിൽ ഭക്തി ഇല്ലെങ്കിൽ നിഷ്ഫലമാണ്,” എന്നൊരു നിരാശ അവരെ പിടിച്ചു. ഭഗവാന്റെ മായാ വലിയ യോഗിമാരെയും ഭ്രമിപ്പിക്കുന്നു എന്നും, ലോകത്തിന് പാഠം പറയുന്ന തങ്ങൾക്കും തങ്ങളുടെ ആന്തരികക്ഷേമം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നില്ലെന്ന് അവർ സമ്മതിച്ചു. “ഇവിടെ നോക്കൂ, ഈ സ്ത്രീകൾ—even മരണമെന്ന വീടിന്റെ ബന്ധനം പോലും ഭഗവാൻ കൃഷ്ണനുവേണ്ടി തകർത്തു,” എന്ന് അവർ പറഞ്ഞു. ഈ സ്ത്രീകൾക്ക് ദ്വിജന്മാരെപ്പോലെ ദീക്ഷയോ, ഗുരുകുലവാസമോ, തപസ്സോ, ആത്മവിചാരമോ, ശുദ്ധിയോ, ഉത്സവവിളക്കോ ഇല്ലായിരുന്നിട്ടും, അവർക്ക് കൃഷ്ണനിൽ അചഞ്ചലമായ ഭക്തി ഉണ്ടായി. തങ്ങൾ refinement-ഉം പുണ്യവും ഉള്ളവരായിട്ടും, അത്തരം ഭക്തി തങ്ങളിലില്ലെന്നു അവർ ദുഃഖിച്ചു. കുടുംബജീവിതത്തിൽ മുങ്ങി തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ക്ഷേമം മറന്നപ്പോഴും, ഗോപികമാരുടെ വാക്കുകൾ വഴി കൃഷ്ണൻ തന്നെ ധർമ്മപഥം ഓർമ്മപ്പെടുത്തി. “അല്ലെങ്കിൽ, മോക്ഷം പോലുള്ള വൃഥാ വരങ്ങൾ എന്തിനാണ്? അവിടുത്തെ ഇഷ്ടം എല്ലാം പൂർത്തിയായവനാണ്, അവൻ നൽകുന്ന അനുഗ്രഹങ്ങൾ കളിയാണ്,” എന്നും അവർ പറഞ്ഞു. ലക്ഷ്മീദേവി പോലും ഭഗവാന്റെ ചരണസ്പർശത്തിനായി മറ്റെല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് അവനെ ആരാധിക്കുന്നു; അവളുടെ മോക്ഷപ്രാർത്ഥന ലോകത്തെ ഭ്രമിപ്പിക്കാൻ മാത്രമാണ്. സ്ഥലം, കാലം, വസ്തുക്കൾ, മന്ത്രങ്ങൾ, യജ്ഞങ്ങൾ, യജ്ഞികർ, അഗ്നികൾ, ദേവതകൾ, യജമാനൻ, ധർമ്മം—ഇവയൊക്കെയും കൃഷ്ണനിൽ നിന്നാണ്. ഈ കൃഷ്ണൻ, യോഗികളുടെ അധിപനായ വിഷ്ണു, യദുവംശത്തിൽ അവതരിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് കേട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, തങ്ങൾ അജ്ഞതയിൽ അവനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയുന്നില്ല. “എത്ര ഭാഗ്യവാന്മാരാണ് നമ്മളിൽ ചില സ്ത്രീകൾ—അവർക്ക് ഹരിയിൽ അചഞ്ചലമായ ഭക്തി ഉണർന്നു,” എന്നും അവർ പറഞ്ഞു. “കൃഷ്ണാ, നിന്റെ മായയിൽ ഞങ്ങൾ ഭ്രമിച്ച് കർമ്മപഥങ്ങളിൽ ആലസ്യത്തോടെ നടക്കുന്നു; നമസ്കാരം,” എന്ന് അവർ ഭഗവാനോടു പറഞ്ഞു. ഭഗവാൻ, തന്റെ മായയാൽ ഭ്രമിച്ചവരുടെ കുറ്റങ്ങൾ ക്ഷമിക്കുന്നവനാണ്. അങ്ങനെ, കൃഷ്ണനെ അവഗണിച്ചതിന്റെ കുറ്റബോധത്തിൽ, അവർ ഭയപ്പെട്ടെങ്കിലും, കംസനോട് ഭയപ്പെട്ടിട്ടും, അച്യുതനെ ദർശിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തിൽ അവർ അചഞ്ചലരായി. “ഗ്രഹങ്ങൾ സുഖദുഃഖങ്ങൾക്ക് കാരണമാണെങ്കിൽ, അതു ആത്മാവിന് എന്ത് ബാധ? ഗ്രഹങ്ങൾ പരസ്പരം മാത്രം ബാധിക്കുന്നു; അകാരണമായി ആരെ കുറ്റം പറയണം?” അവർ ചിന്തിച്ചു. “കർമ്മം സുഖദുഃഖങ്ങൾക്ക് കാരണമാണെങ്കിൽ, അതും ആത്മാവിന് ബാധകമല്ല. ശരീരം ചർമ്മം മാത്രമാണ്, ആത്മാവ് ബോധസ്വരൂപൻ; അകാരണമായി ആരോട് കോപം കാണിക്കണം? കർമ്മം മൂലകാരണമല്ല.” സമയമല്ലാതെ മറ്റൊന്നും സുഖദുഃഖങ്ങൾക്ക് കാരണമല്ല, അതും ആത്മാവിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെയാണ്. അതിനാൽ, ദ്വന്ദ്വം മറ്റൊന്നിലെല്ലാം ഇല്ല; ഉണർന്നവൻ ഭയപ്പെടേണ്ടതില്ല. ഈ പരമഭക്തിയെ ആശ്രയിച്ച്, പുരാതനമുനികൾ ചെയ്തതുപോലെ, ഞാൻ മുഖുന്ദന്റെ പാദസേവനത്തിലൂടെ അനന്തമായ അജ്ഞാനാന്ധകാരത്തിൽ നിന്ന് കടന്ന് പോകും. അപ്പോൾ, ഭഗവാൻ പറഞ്ഞു: “വസ്തുക്കളില്ലാതെ, അലസതയില്ലാതെ, വലതും കെട്ടിടവും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന സന്ന്യാസിയായി, പാപികളാൽ നിരസിക്കപ്പെട്ടാലും, തന്റെ ധർമ്മത്തിൽ അചഞ്ചലനായി, ആ മഹാത്മാവ് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു.” “സ്വന്തം ആത്മാവൊഴികെ, ഒരാളുടെ സുഖദുഃഖങ്ങൾക്ക് മറ്റാരും കാരണമല്ല; സ്നേഹിതൻ, ശത്രു, ഉദാസീനൻ—ഇവയെല്ലാം ലോകഭ്രമം കൊണ്ടാണ്.” അതിനാൽ, പ്രിയമേ, പൂർണ്ണമായ മനസ്സോടെ, ബുദ്ധിയെ എന്നിലേയ്ക്കു കേന്ദ്രീകരിച്ച് നിയന്ത്രിക്കൂ; ഇതാണ് യോഗത്തിന്റെ സാരം. ഈ ബ്രഹ്മനിഷ്ഠനായ മഹാത്മാവ് പാടിയ ഈ ഗാനം മനസ്സോടെ ഓർക്കുന്നവനും, ഉച്ചരിക്കുന്നവനും, കേൾക്കുന്നവനും, ജീവിതത്തിലെ ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ ജയിക്കും. ശുകദേവൻ പറഞ്ഞു: അപ്പോൾ, കൃഷ്ണനും ബാലരാമനും വ്രജത്തിൽ വസിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, ഗോപുരന്മാർ ഇന്ദ്രനു വേണ്ടി യജ്ഞത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ നടത്തുന്നത് കണ്ടു. സകലവും അറിയുന്ന കൃഷ്ണൻ, വിനയപൂർവ്വം നന്ദാദികഗോപന്മാരെ സമീപിച്ച് ചോദിച്ചു: “പിതാവേ, ഈ ആവേശം എന്തിനാണ്? ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം എന്ത്? ആരാണ് ഇതിന് ഉദ്ദേശ്യം? ആരാണ് ഇത് നടത്തുന്നത്?” “പിതാവേ, ഞാൻ അതിനക്കുറിച്ച് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ദയവായി പറയൂ. സന്മാർഗ്ഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവർ തങ്ങളുടെ കർമങ്ങൾ മറയ്ക്കാറില്ല.” “സ്നേഹിതൻ, ശത്രു, ഉദാസീനൻ—ഇവയിൽ അനാസക്തനായി, സമദർശിയായവൻ മാത്രമാണ് യഥാർത്ഥ സ്നേഹിതൻ,” എന്നും കൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു. “മനുഷ്യർ അറിയാമോ, അറിയാതെയോ പ്രവർത്തിക്കുന്നു; ജ്ഞാനികൾക്ക് കർമ്മം ഫലപ്രദമാണ്, അജ്ഞാനികൾക്ക് അല്ല. ഈ യജ്ഞം എന്തിനാണ്? അതോ പാരമ്പര്യചടങ്ങാണോ? ദയവായി വിശദമായി പറയൂ.” അപ്പോൾ നന്ദൻ പറഞ്ഞു: “ഇന്ദ്രൻ മഴയുടെ ദേവതയാണ്; മേഘങ്ങൾ അവന്റെ രൂപം. അവർ വെള്ളം പെയ്യുന്നു, അതാണ് എല്ലാ ജീവജാലങ്ങൾക്കും സന്തോഷവും പോഷണവും നൽകുന്നത്. അതിനാൽ, ഞാനും മറ്റുള്ളവരും അവനെ യജ്ഞസാമഗ്രികളാൽ, ഘൃതാദികളാൽ പൂജിക്കുന്നു. അതിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന അന്നത്തിൽ മനുഷ്യർ ജീവിതത്തിന്റെ മൂന്നു ലക്ഷ്യങ്ങൾ നേടുന്നു; മനുഷ്യശ്രമങ്ങൾക്ക് മഴദേവത ഫലദായകനാണ്. പാരമ്പര്യമായി വരുന്ന ഈ ധർമ്മം സ്വാർത്ഥം, ലോഭം, ഭയം, ദ്വേഷം തുടങ്ങിയവകൊണ്ട് ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ ഭാഗ്യം നേടുന്നില്ല.” ശുകൻ പറഞ്ഞു: നന്ദന്റെയും വ്രജവാസികളുടെയും വാക്കുകൾ കേട്ട കേശവൻ, ഇന്ദ്രനോടുള്ള ക്രോധം ഉണർത്താൻ പിതാവിനോട് പറഞ്ഞു: “ജീവൻ കർമ്മത്തിൽ ജനിച്ചു കർമ്മത്തിൽ ലയിക്കുന്നു; സുഖം, ദുഃഖം, ഭയം, രക്ഷ—ഇവയെല്ലാം കർമത്തിൽ നിന്നാണ്. മറ്റൊരാൾക്ക് വേണ്ടി ഫലം നൽകുന്ന ഒരു ദേവൻ ഉണ്ടെങ്കിൽ, അവനും കർത്താവിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കണം; പ്രവർത്തനമില്ലാത്തവനു അവനു അധികാരം ഇല്ല. സ്വഭാവാനുസൃതമായി ജീവിക്കുന്നവർക്കിടയിൽ ഇന്ദ്രനു എന്ത് ആവശ്യമാണ്? അവൻ അവരുടെ വിധിയെ മാറ്റാൻ അശക്തനാണ്.