സ്വപ്നം കാണുമ്പോള് അതിന്റെ സ്മരണയോ, മുമ്പ് ഉണ്ടായിരുന്ന ഒരു ഭ്രമയോ നമ്മുക്ക് പുനഃസ്മരിക്കാനാവില്ലല്ലോ, അതുപോലെ തന്നെ, ആ അവസ്ഥയിലെത്തുമ്പോള് മനുഷ്യന് താനൊരു പുതുതായാണ് കാണുന്നത്; പഴയതുപോലെ അല്ല. ഇന്ദ്രിയങ്ങള്, അവയുടെ വിഷയങ്ങള്, മനസ്സ്—ഈ മൂന്നു വിഭാവനകളും ഒരേ തത്ത്വത്തില് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അകത്തും പുറത്തുമെന്ന വിഭജനം മനുഷ്യരില് നിന്നാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്, നല്ലവരുടെ പ്രവൃത്തിയും ദുഷ്ടരുടെ പ്രവൃത്തിയും വ്യത്യസ്തമായിരിക്കുന്നു എന്നതുപോലെ. പ്രിയപ്പെട്ടവനേ, സകല ജീവികളും സദാ ഉരുത്തിരിയുകയും ലയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അതിന്റെ സൂക്ഷ്മതയാല് അതിവേഗം നടക്കുന്ന കാലത്തിന്റെ പ്രഭാവം നമ്മള് കാണുന്നില്ല. അഗ്നിശിഖകള് പോലെ, നദിയിലൊഴുകുന്ന വെള്ളംപോലെയും, മരത്തിന്റെ പഴംപോലെയും, എല്ലാ ജീവികളുടെയും കാലഘട്ടങ്ങളും അവസ്ഥകളും നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ വിളക്കിനെ അഗ്നിശിഖയെന്ന് വിളിക്കുന്നു, ഈ വെള്ളം ഒരു ഒഴുക്കെന്ന് വിളിക്കുന്നു, ഈ മനുഷ്യനെ മനുഷ്യനെന്ന് വിളിക്കുന്നു—ഇതൊക്കെയും വ്യാജമാണ്, ദീർഘായുസ്സുള്ളതെന്ന ധാരണയും അത്തരംതന്നെ. മനുഷ്യന് സ്വന്തം കര്മ്മഫലത്തില് നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്, മരിക്കുന്നു എന്നും കരുതേണ്ട; ഇത് മായയാണ്—മരത്തിൽ തീ തെളിയുന്നതും അണയുന്നതും പോലെ. ഗര്ഭധാരണ, ഗര്ഭാവസ്ഥ, ജനനം, ശൈശവം, ബാല്യം, യൗവനം, പൗരുഷം, വൃദ്ധാവസ്ഥ, മരണം—ഇവയാണ് ശരീരത്തിന്റെ ഒമ്പത് അവസ്ഥകള്. ഈ വിവിധ ഉന്നതവും താഴ്ന്നതുമായ ശരീരങ്ങള് ഭ്രമരൂപമായവയാണ്, ഗുണങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നതിലൂടെയാണ് ഇവ ലഭിക്കുന്നത്; ചിലപ്പോള് ലഭിക്കുന്നു, ചിലപ്പോള് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. പിതാവിനെയും പുത്രനെയും ആശ്രയിച്ചാണ് ആത്മാവിന്റെ ഉത്പത്തിയും നാശവും അനുമാനിക്കുന്നത്; എന്നാല് ഉത്പത്തിയും നാശവും ഉള്ളവയുടെയീ യഥാര്ത്ഥ സ്വഭാവം അറിയുന്നവന് അങ്ങനെ ഇരട്ടമായി കാണപ്പെടുന്നില്ല. ഒരു മരത്തിന്റെ വിത്തും ഫലവും അറിയുന്നവന് അതിന്റെ ജനനവും നാശവും മനസ്സിലാക്കുന്നു, പക്ഷേ മരത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനാണ്; അതുപോലെ തന്നെ സാക്ഷിയും ശരീരത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനാണ്. ആത്മാവിനെയും പ്രകൃതിയെയും വേർതിരിച്ച് തിരിച്ചറിയാതെയാണെങ്കില്, ബന്ധത്തില് നിന്ന് മോഹിതനായവന് സംസാരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. സത്ത്വഗുണം വഴി ദേവതകളുടെ അവസ്ഥയിലേക്കാണ് എത്തുക; രാജസികം വഴി അസുരന്മാരുടെയും മനുഷ്യരുടെയും അവസ്ഥയിലേക്കും, തമസികം വഴി ഭൂതപ്രേതാദികളുടെ അവസ്ഥയിലേക്കും എത്തുന്നു. കര്മ്മങ്ങള് അനുസരിച്ച് ഇവിടെയും അവിടെയും സഞ്ചരിക്കുന്നു. മറ്റുള്ളവര് നൃത്തം ചെയ്യുന്നതും പാടുന്നതും കണ്ടു ആകൃഷ്ടനായി ഒരാള് അവരെ അനുകരിക്കുന്നു; അതുപോലെ ബുദ്ധിയുടെ ഗുണങ്ങള് നിരീക്ഷിച്ച്, അക്രിയനുമെങ്കിലും അനുകരണത്തിലേക്ക് തള്ളപ്പെടുന്നു. വെള്ളം ഒഴുകുമ്പോള് മരങ്ങള് നീങ്ങുന്നതുപോലെയും, കണ്ണ് ചുറ്റുമ്പോള് ഭൂമി ചലിക്കുന്നതുപോലെയും, നമ്മുടെ അനുഭവങ്ങളും ഭ്രമിതമാണ്. മനസ്സിന്റെ ഭാവനയിലൂടെ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങള് അനുഭവപ്പെടുന്നതും, സ്വപ്നത്തില് കാണുന്ന ദൃശ്യമൊക്കെ യാഥാര്ത്ഥ്യമല്ല; അതുപോലെ തന്നെ, ദാശാരഹവംശജനായ ആത്മാവിന് ഈ ലോകജീവിതവും മിഥ്യയാണു. വിഷയം ഇല്ലാതിരുന്നാലും, വിശ്രമം നശിക്കുന്നില്ല; ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളില് ചിന്തയുള്ളവന്, ദു:ഖം സ്വപ്നത്തിലും യാഥാര്ത്ഥ്യത്തിലും ഉണ്ടാകുന്നു. അതുകൊണ്ടു, ഉദ്ധവാ, വിശ്വാസമില്ലാത്ത ഇന്ദ്രിയങ്ങള് കൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളില് ആസ്വാദനം ചെയ്യരുത്. ആത്മാവിനെ പിടിച്ചു പിടിച്ചുള്ള ഭ്രമത്തില് നിന്നു ജനിക്കുന്ന ആശയക്കുഴപ്പവും മായാഭ്രമവും തിരിച്ചറിയുക. ഏതെങ്കിലും തള്ളിക്കളയപ്പെടുമ്പോള്, ദുഷ്ടരാല് അപമാനിക്കപ്പെടുമ്പോള്, പരിഹാസം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോള്, അസൂയപ്പെടുമ്പോള്, അടിയേറ്റു, ബന്ധിക്കപ്പെടുമ്പോള്, ഉപജീവനം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോള്, അജ്ഞാനികളാല് തുപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോള്, മൂത്രം ഒഴിക്കപ്പെടുമ്പോള്, പലവിധം അലറിക്കളയപ്പെടുമ്പോള്—ഇതുപോലുള്ള കഠിനാവസ്ഥകളിലും, നല്ലത് ആഗ്രഹിക്കുന്നവന് സ്വന്തം ആത്മാവിനെ കൊണ്ടു തന്നെ ഉയർത്തണം. ശ്രീഉദ്ധവന് ചോദിച്ചു: മഹാബോധകനായോ, ഞാന് ഇത് എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കും? ദയവായി വിശദീകരിക്കണമേ. ആത്മാവിനോടുള്ള ഈ അതിക്രമം, മഹാത്മാവേ, അത്യന്തം ദു:സാധ്യമായാണ് ഞാന് കരുതുന്നത്, പ്രപഞ്ചാത്മാവേ, ജ്ഞാനികള്ക്കു പോലും അതു അതിജയിക്കാനാവില്ല; പ്രകൃതിയുടെ ശക്തി അത്രയേറെ. നിങ്ങളുടെ ധര്മ്മത്തിലേയ്ക്കു ഭക്തിയുള്ളവരും, സമാധാനമുള്ളവരും, നിങ്ങളുടെ പാദരക്ഷയില് അഭയം പ്രാപിച്ചവരും ഒഴികെ. ബ്രഹ്മവിദ്യയില് ബൃഹസ്പതിയും, സ്വയം ഹരിയും, ആത്മസാക്ഷാത്കാരാവസ്ഥയില്, പശുക്കളോടും ഗുരുക്കളോടും ബ്രാഹ്മണന്മാരോടും ഭക്തി പുലര്ത്തി, വിഷ്വക്സേനനെ അനുഗമിക്കുന്നു. സ്തുതിയും ഗീതവും വഴി, മൂന്നുലോകങ്ങളിലുമുള്ള പുരുഷന്മാര് ഇവിടെയും അവിടെയും സ്ത്രീകളുടെ ചെവികളിലൂടെ പ്രവേശിക്കുന്നു, രാമന് സദാചാരികളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതുപോലെ. ഹവിസ്സും ഭക്ഷണവും വഴി യാഗകര്മ്മം ചെയ്യുന്നവരുടെ ഭാര്യമാരുടെ അനുകൂലത ലഭിക്കുന്നു. ഗോപന്മാര് പറഞ്ഞു: ഹേ രാമാ, മഹാബാഹുവേ, കൃഷ്ണാ, ദുഷ്ടസംഹാരകനേ, ഈ വിശപ്പാണ് ഞങ്ങളെ പീഡിപ്പിക്കുന്നത്; ദയവായി ഈ ദുരിതം നീക്കേണ്ടതുണ്ട്. ശ്രീശുകന് പറഞ്ഞു: ഗോപന്മാര് ഇങ്ങനെ അപേക്ഷിച്ചതിനുശേഷം, ദേവകീസുതനായ കൃഷ്ണന് ഭക്തയായ ബ്രാഹ്മണഭാര്യയ്ക്കുവേണ്ടി ദയാപൂര്വ്വം ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു: ബ്രാഹ്മണന്മാര് അങ്കിരസയാഗം ചെയ്യുന്നതും സ്വര്ഗ്ഗലോകം ആഗ്രഹിക്കുന്നതുമായ യാഗവേദിയിലേക്ക് പോകൂ. അവിടെ പോയി, ഞങ്ങളുടെ പേരുകളും മഹാപുരുഷന്റെ പേരും ഉച്ചരിച്ച്, പാചകചോറിന് അപേക്ഷിക്കൂ. പ്രഭുവിന്റെ ഈ നിര്ദ്ദേശം അനുസരിച്ച്, ഗോപന്മാര് കൃതജ്ഞതയോടെ, കൈകൂപ്പി, ബ്രാഹ്മണന്മാരെ വന്ദിച്ച്, നിലത്ത് നമസ്കരിച്ച് അപേക്ഷിച്ചു: ഭൂമിപാലന്മാരേ, ഞങ്ങള് കൃഷ്ണന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് വന്നവരാണ്. രാമന് അയച്ചിരിക്കുന്ന ഗോപന്മാരെന്ന് അറിയുക; നിങ്ങള്ക്കു ശുഭം നേരുന്നു. ധര്മ്മജ്ഞന്മാരേ, രാമനും അച്യുതനും ഇവിടെ നിന്ന് അകലെ അല്ലാതെ പശുക്കളെ മേയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്; വിശപ്പോടെ നിങ്ങളില് നിന്ന് ഭക്ഷണം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വിശ്വാസമുണ്ടെങ്കില് അവര് ആഗ്രഹിക്കുന്ന പാചകചോറ് നല്കുക. മൃഗയാഗത്തിനോ സൗത്രാമണിയാഗത്തിനോ ദീക്ഷയിലല്ലാതെ, ദീക്ഷയിലിരിക്കുന്നവന് പോലും ഭക്ഷണം അശുദ്ധമാകുന്നില്ല. പ്രഭുവിന്റെ ഈ അപേക്ഷ കേട്ടിട്ടും, ആ ബ്രാഹ്മണന്മാര് ചെറുതായ ആഗ്രഹങ്ങള് പുലര്ത്തി, അനേകം കര്മ്മങ്ങളില് അകപ്പെട്ട്, ബാലിഷ്ഠതയോടും പ്രായത്തിന്റെ അഭിമാനത്തോടും കൂടി, ശ്രദ്ധിച്ചില്ല. യാഗസ്ഥലം, സമയവും, വിഭിന്നമായ സാമഗ്രികളും, മന്ത്രങ്ങളും, കര്മ്മവിധാനങ്ങളും, ഹോതാക്കന്മാര്, അഗ്നികള്, ദേവതകള്, യജമാനന്, യാഗം, ധര്മ്മം—ഈ എല്ലാം അവനില് നിന്നു തന്നെയാണ് ഉരുത്തിരിയുന്നത്. ആ പരബ്രഹ്മം, അദ്ധോക്ഷജന് എന്ന പ്രഭു, അവര് തിരിച്ചറിയാതെ, സ്വയം മരണശീലികളെന്നു കരുതി, മനുഷ്യനായാണ് അവനെ കണ്ടത്. യദുക്കള്ക്ക് കൊടുക്കൂ എന്നും, കൊടുക്കരുത് എന്നും അവര് പറഞ്ഞില്ല. ഗോപന്മാര് നിരാശരായി കൃഷ്ണനും രാമനും സംഭവിച്ചതു വിവരിച്ചു. ഇത് കേട്ട പ്രപഞ്ചനാഥന് കൃഷ്ണന് ചിരിച്ചു, ലോകവ്യവഹാരമനുസരിച്ച് വീണ്ടും ഗോപന്മാരോട് പറഞ്ഞു: സംകര്ഷണനും ഞാനും വന്നതായി ബ്രാഹ്മണഭാര്യമാരോട് അറിയിപ്പിക്കൂ. അവര് മനസ്സില് എനിക്ക് ഭക്തിയോടെ സ്നേഹമുള്ളവരാണ്; സന്തോഷത്തോടെ ഭക്ഷണം നല്കും. അതിനുശേഷം, ഗോപന്മാര് ബ്രാഹ്മണഭാര്യമാരുടെ വീട്ടിലെത്തി, അവരെ അലങ്കരിച്ചിരിപ്പും ഇരിപ്പും കണ്ടു, ആദരപൂര്വ്വം വന്ദിച്ചു ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു: ബ്രാഹ്മണഭാര്യമാരേ, നമസ്കാരം. ഞങ്ങളുടെ വാക്കുകള് ദയവായി കേള്ക്കുക. ഇവിടെ നിന്ന് അകലെ അല്ലാതെ, കൃഷ്ണന് അയച്ചുകൊണ്ടു ഞങ്ങള് പശുക്കളെ മേയിക്കുകയാണ്. അവന് ഗോപന്മാരോടും രാമനോടുമൊപ്പം ദീര്ഘദൂരം യാത്ര ചെയ്ത് ഇവിടെ എത്തിയിട്ടുണ്ട്. വിശപ്പോടെ, കൂട്ടുകാരോടൊപ്പം വന്നിരിക്കുന്ന അവന് ഭക്ഷണം ദയവായി നല്കുക.