കൃഷ്ണൻ ഗോപികമാരോട് പറഞ്ഞു: “ഞാൻ ഇതുവരെ ഒരിക്കലും അസത്യത്തെ പ്രസ്താവിച്ചിട്ടില്ല, ഈ ബാലന്മാർക്കൊക്കെ അതറിയാം. സുന്ദരിയായ ഭാവനയുള്ളവരേ, നിങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് അല്ല, ഒരൊന്നായി വരികയും നിങ്ങളുടെ വസ്ത്രങ്ങൾ എടുക്കുകയും ചെയ്യൂ.” കൃഷ്ണന്റെ ഈ കളിയാട്ടഭാവം കണ്ടപ്പോൾ, പ്രണയഭരിതരായ ഗോപികമാർ പരസ്പരം ലജ്ജയോടെ നോക്കി, മന്ദഹാസം ചിരിച്ചു, പക്ഷേ ആരും വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് വരാൻ ധൈര്യപ്പെട്ടില്ല. ഗോവിന്ദൻ ഇങ്ങനെ തമാശയായി സംസാരിച്ചപ്പോൾ, അവരുടെ മനസ്സിൽ കലുഷിതത്വം നിറഞ്ഞു. തണുത്ത വെള്ളത്തിൽ കഴുത്തുവരെ മുങ്ങി നിൽക്കുന്ന ആ പെൺകുട്ടികൾ വിറയച്ചുകൊണ്ട് കൃഷ്ണനോട് പറഞ്ഞു: “നന്ദന്റെ പ്രിയപുത്രനായ കൃഷ്ണാ, ദയവായി ഞങ്ങളെ മാനിക്കണം. നീ ബ്രജത്തിലെ സ്തുത്യർഹനാണ് എന്നത് ഞങ്ങൾക്ക് അറിയാം. ഞങ്ങൾ വിറയച്ചു നിൽക്കുന്നു; ദയവായി ഞങ്ങളുടെ വസ്ത്രങ്ങൾ തിരികെ തരിക.” “ശ്യാമസുന്ദരാ, ഞങ്ങൾ നിന്റെ ദാസിമാരാണ്, നീ പറയുന്നതു പോലെ ഞങ്ങൾ ചെയ്യാം; ന്യായം അറിയുന്നവനേ, ഞങ്ങളുടെ വസ്ത്രങ്ങൾ തരിക, അല്ലെങ്കിൽ രാജാവിനോട് പരാതി പറയേണ്ടി വരും.” അപ്പോഴാണ് കൃഷ്ണൻ, “നിങ്ങൾ സത്യമായി എന്റെ ദാസിമാരാണെന്നും ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ ചെയ്യുമെന്നും സത്യമാണ് എങ്കിൽ, ഈ ശുദ്ധമായ ചിരിയുള്ളവരിൽ ഓരോരുത്തരും ഇവിടെ വന്ന് വസ്ത്രങ്ങൾ ഏറ്റുവാങ്ങണം,” എന്ന് പറഞ്ഞു. വെള്ളത്തിന്റെ തണുപ്പിൽ വിറയച്ച്, അവരുടെ ശരീരഭാഗങ്ങൾ കൈകൊണ്ട് മറച്ചുകൊണ്ട്, എല്ലാ ഗോപികമാരും വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നു. അവരെ അപ്രത്യക്ഷരായി കണ്ട കൃഷ്ണൻ, അവരുടെ നിർമലമായ ഭക്തിയിൽ സന്തോഷിച്ചുകൊണ്ട്, വസ്ത്രങ്ങൾ തന്റെ ഭുജത്തിൽ വച്ച്, സ്നേഹപൂർവ്വം ചിരിച്ചു സംസാരിച്ചു: “നിങ്ങൾ വ്രതം പാലിക്കുന്നതിന്റെ ഭാഗമായി നഗ്നരായി വെള്ളത്തിൽ കയറിയതാണ്, ഇത് ദേവതകളുടെ ദോഷം വരുത്തും. കയ്യുകൂപ്പി തലകുനിച്ച് പ്രണാമം ചെയ്യൂ; അങ്ങനെ ഈ പാപം നീങ്ങും, പിന്നെ വസ്ത്രങ്ങൾ എടുത്ത് ധരിക്കൂ.” അച്യുതന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട്, വ്രജയിലത്തെ പെൺകുട്ടികൾ നഗ്നസ്നാനം വ്രതത്തിന്റെ ലംഘനമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി. അവർക്ക് ലക്ഷ്യം പൂർത്തിയാക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം നിറഞ്ഞു; കൃഷ്ണൻ തന്നെയാണ് ഇതിന് നിർദ്ദേശം നൽകിയതും അതിനാൽ അവർക്ക് പാപമൊന്നുമില്ലെന്ന് അവർ മനസ്സിലാക്കി. അവരെ ഇങ്ങനെ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നത് കണ്ട കൃഷ്ണൻ, ദേവകിയുടെ പുത്രൻ, ദയയോടെ അവരുടെ വസ്ത്രങ്ങൾ തിരികെ നൽകി. കഠിനമായി കളിയാക്കിയിട്ടും, ലജ്ജിപ്പിച്ചിട്ടും, വസ്ത്രങ്ങൾ എടുത്തിട്ടും, ഗോപികമാർ കൃഷ്ണനോട് ഒരുതരം ദ്വേഷവും പ്രകടിപ്പിച്ചില്ല; പ്രിയനായ കൃഷ്ണന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അവർ സന്തോഷിച്ചു. വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച ശേഷം, ഹൃദയം പ്രിയനുമായി കൂടിക്കാഴ്ചക്ക് ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്, ലജ്ജയോടെ കണ്ണുകൾ താഴ്ത്തി, അവർ അവിടം വിട്ടുപോകാൻ തയ്യാറായില്ല. അവരുടെ മനസ്സിൽ കൃഷ്ണന്റെ പാദങ്ങൾ സ്പർശിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം മനസ്സിലാക്കി, ദാമോദരൻ വ്രതം പാലിച്ച ഗോപികമാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “ധർമ്മനിഷ്ഠരായവരേ, നിങ്ങൾക്ക് എന്നെ ആരാധിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം എനിക്ക് അറിയാം. ഞാൻ അതിനെ അംഗീകരിക്കുന്നു; അത് തീർച്ചയായും പൂർണ്ണമാകും.” “എന്റെ മേൽ മനസ്സു കേന്ദ്രീകരിച്ചവർക്കു ആഗ്രഹം മോഹത്തിലേക്ക് മാറില്ല, എങ്ങനെയെന്നാൽ ചുട്ടതും വേവിച്ചതുമായ ധാന്യങ്ങൾ മുളയ്ക്കാത്തതുപോലെ.” “ഇപ്പോൾ നിങ്ങൾ വ്രജയിലേയ്ക്ക് മടങ്ങൂ, വ്രതത്തിൽ പൂർണ്ണത നേടിയവരേ. വരാനിരിക്കുന്ന രാത്രികളിൽ നിങ്ങൾ എന്നോടൊപ്പം ആനന്ദിക്കും; കാരണം ഈ വ്രതം നിങ്ങൾ എന്നെ ആരാധിക്കാനാണ് ചെയ്തതല്ലോ.” ശുകൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ കൃഷ്ണന്റെ ഉപദേശം കേട്ടു, ആ ഗോപികമാർ അവരുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റപ്പെട്ടവരായി, കഷ്ടപ്പെട്ടും കൃഷ്ണന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ ധ്യാനം ചെയ്ത് വ്രജയിലേക്ക് മടങ്ങി. അതിനു ശേഷം ദേവകിയുടെ പുത്രനായ കൃഷ്ണൻ, ഗോപബാലന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, തന്റെ അണ്ണൻ കൂടെ, ദൂരേയ്ക്ക് പശുക്കളെ മേയ്ക്കാൻ വൃന്ദാവനം വിട്ടു. അവിടെ, ഉച്ചയുടെ കനൽ ചൂടിൽ മരങ്ങൾ തങ്ങളുടെ ശരീരങ്ങൾക്കു കുടയാക്കി നിഴൽ നൽകുന്നത് കണ്ട കൃഷ്ണൻ വ്രജവാസികൾക്ക് പറഞ്ഞു: “സ്റ്റോകകൃഷ്ണാ, അംശു, ശ്രീദാമ, സുബല, അർജുന, വിശാല, ഋഷഭ, തേജസ്വി, ദേവപ്രസ്ഥ, വരൂഥപാ! ഇവരെ നോക്കൂ, മഹാത്മാക്കളാണ് ഇവർ. സ്വാർത്ഥമില്ലാതെ മറ്റുള്ളവരുടെ ഭാവിയിൽ ജീവിക്കുന്നവർ. കാറ്റ്, മഴ, ചൂട്, തണുപ്പ് എന്നിവയെ സഹിച്ച് നമ്മെ സംരക്ഷിക്കുന്നു.” “ഇവരുടെ ജനനം ഭാഗ്യവാന്മാരുടെ ജനനമാണ്, കാരണം എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളും ഇവരാൽ ജീവിക്കുന്നു. സത്യസന്ധരായവരെപ്പോലെ, ഇവർ സഹായം തേടുന്നവരെ ഒരിക്കലും നിരസിക്കാറില്ല.” “ഇവരുടെ ഇല, പുഷ്പം, പഴം, നിഴൽ, വേരുകൾ, തൊലി, മരം, സുഗന്ധമുള്ള പിഞ്ച്, സാരമായ രസം, ചാരം, അസ്ഥി — ഇതെല്ലാംകൊണ്ട് ഇവർ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നു.” “ഇവിടെ ശരീരധാരികളായ ജീവജാലങ്ങൾക്കു ശരിയായ ജന്മസാഫല്യം ഇതാണ്: ജീവൻ, സമ്പത്ത്, ബുദ്ധി, വാക്ക് ഇവയൊക്കെ പരമോന്നതമാകുന്ന നല്ലതിനായി ഉപയോഗിക്കണം.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, കൃഷ്ണനും ബാലരാമനും പശുക്കളെ കൂട്ടി, പുതിയ ഇലകളും കായകളും പുഷ്പങ്ങളും നിറഞ്ഞ താഴ്ന്ന ശാഖകളിലൂടെ യമുനയുടെ തീരത്തേക്ക് കടന്നു. അവിടെ, ശുദ്ധവും തണുത്തതുമായ, മംഗളകരമായ വെള്ളം പശുക്കൾക്ക് കൊടുത്തു; പിന്നെ ഗോപബാലന്മാർ സ്വതന്ത്രമായി ആ മധുരജലത്തിൽ തൃപ്തിയായി കുടിച്ചു. പശുക്കൾക്ക് ആസ്വാദ്യമായി ചാരുതോടെയുള്ള യമുനാ തീരങ്ങളിൽ അവരെ മേയ്ക്കാനായി വിട്ട്, ക്ഷുധയോടെ കൃഷ്ണനും രാമനും കൂടെ, ഗോപബാലന്മാർ പറഞ്ഞു: “ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ മുഴുകിയാൽ ജീവി വീണ്ടും തന്നെ ഓർക്കാറില്ല; മരണമാണ് ആകെ മറവിയാകുന്നത്.” “ജനനം എന്നത്, വ്യക്തി മുഴുവൻ അനുഭവിക്കുന്നതാണെങ്കിലും, അത് ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളുടെ സ്വീകരണമെന്നാണു പറയുന്നത്; സ്വപ്നം അല്ലെങ്കിൽ ഭ്രമം പോലെയാണ് അത്.” “സ്വപ്നം അല്ലെങ്കിൽ ഭ്രമം മുമ്പ് ഉണ്ടായതിനെ ഒരാൾ ഓർക്കാത്തതുപോലെ, ആ നിലയിലുമാണ് പുതിയതായാണ് താനെ കാണുന്നത്, പഴയതല്ല.” “ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, അവയുടെ വിഷയങ്ങൾ, മനസ്സ് — ഈ മൂന്നും ദ്രവ്യത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അകത്തും പുറത്തും എന്ന വിഭജനം മനുഷ്യർ സൃഷ്ടിച്ചതാണ്, നല്ലവരുടെ പ്രവൃത്തിയും ദുഷ്ടരുടെ പ്രവൃത്തിയും പോലെ.” “പ്രിയവേ, ജീവികൾ എപ്പോഴും ജനിച്ചും നശിച്ചും കൊണ്ടിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ സൂക്ഷ്മതയും അതിവേഗതയും കാരണം കാൽചുവടുപോലും കാണാനാവില്ല.” “തീ, നദികൾ, മരത്തിന്റെ ഫലങ്ങൾ — ഇവയുടെ പോലെ എല്ലാ ജീവികളുടെ കാലഘട്ടങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്നു.” “ഈ വിളക്ക് ജ്വാലയാണെന്ന് പറയുന്നു, ഈ വെള്ളം നദിയാണെന്ന് പറയുന്നു, ഈ വ്യക്തി മനുഷ്യനാണെന്ന് പറയുന്നു — ഈ വാക്കുകൾ പൊള്ളയാണു, സ്ഥിരതയുള്ള ജീവിതം എന്ന ധാരണയും അതുപോലെ.” “സ്വകൃതി എന്ന വിത്തിൽ നിന്നാണ് ഈ മനുഷ്യൻ ജനിച്ചതോ, മരിച്ചോ എന്ന് കരുതരുത്; അതൊരു മായയാണ്, മരത്തിൽ തീ തെളിഞ്ഞുവന്ന് അണയുന്നത് പോലെയാണ്.” “ഗർഭധാരണം, ഗർഭാവസ്ഥ, ജനനം, ബാല്യം, ബാല്യാവസ്ഥ, യൗവനം, പ്രൗഢി, വയോധിക്യം, മരണം — ഇവയാണ് ശരീരത്തിന്റെ ഒമ്പത് അവസ്ഥകൾ.” “ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ ഈ വിവിധ ശരീരങ്ങൾ ഭ്രമത്തിൽ നിന്നാണ്, ഗുണങ്ങളുടെ ബന്ധത്തിൽ നിന്നാണ് ഇവ സ്വീകരിക്കുന്നത്; ഒരിക്കൽ ലഭിക്കുകയും ഒരിക്കൽ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.” “പിതാവും പുത്രനും വഴി ആത്മാവിന്റെ ജനനവും നാശവും നിർവചിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ഉദയവും അസ്തമയവുമുള്ള വസ്തുവിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം അറിയുന്നവൻ ഇരുപക്ഷത്തിലും ഉൾപ്പെടുന്നില്ല.” “മരത്തിന്റെ വിത്തും ഫലവും അറിയുന്നവൻ അതിന്റെ ജനനവും നാശവും തിരിച്ചറിയുന്നു; എന്നാൽ അവൻ മരത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനാണ്, അതുപോലെ സാക്ഷിയും ശരീരത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനാണ്.” ഇങ്ങനെ, കൃഷ്ണൻ ഗോപികമാരോടും ഗോപബാലന്മാരോടും ഉപദേശിച്ചു, അവരുടെ മനസ്സുകൾ ഉയർത്തി, സ്നേഹവും ജ്ഞാനവും പകരുകയും ചെയ്തു.