ശ്രീമദ് ഭാഗവത മഹാപുരാണത്തിലെ പത്താം സ്കന്ധത്തിലെ ആദ്യപകുതിയുടെ ഇരുപത്തൊന്നാമത്തെ അധ്യായം സമാപിച്ചു. അതിനുശേഷം, ഭൗതിക ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ മുഴുകി ജീവിക്കുന്നവന് തന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവവും അതിനപ്പുറമുള്ള സത്യമുമൊന്നും അറിയാൻ കഴിയാറില്ല; അത്തരം ഒരാൾ ശരീരത്തിനുവേണ്ടി മാത്രം ജീവിക്കുന്ന കുഴലുപോലെയാണ്—ഉള്ളിൽ ശ്വാസം പോകുന്നുണ്ടെങ്കിലും ജീവിതം വെറുതെ കളയപ്പെടുന്നു. ഭൗതിക ഫലങ്ങൾ മനുഷ്യർക്കു പരമോന്നതമായ ഗുണം നൽകുന്നില്ലെങ്കിലും, അവരെ ആകർഷിക്കാൻ മധുരമാക്കിയാണ് അവയെ കുറിച്ച് പറയുന്നത്—ഔഷധം സ്വാദിഷ്ടമാക്കി കൊടുക്കുന്നതുപോലെ. ജന്മം മുതൽ തന്നെ മനുഷ്യർ മനസ്സിൽ ആശകളും, ജീവനും, സ്വന്തം കുടുംബത്തോടുള്ള ബന്ധവും വളർത്തുന്നു; എന്നാൽ, ഇവയൊക്കെയാണ് അവർക്കുള്ള ദുരിതങ്ങളുടെ മൂലകാരണം. സ്വാർത്ഥതയിലും അജ്ഞതയിലും അകപ്പെട്ടവർ തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ഹിതം അറിയാതെ ദുഃഖത്തിന്റെ വഴിയിൽ അലയുന്നു; അത്തരം ആളുകളെ വീണ്ടും അജ്ഞതയുടെ വഴിയിലേക്ക് നയിക്കാൻ ഒരു ജ്ഞാനിയ്ക്ക് യാതൊരു ആഗ്രഹവുമില്ല. അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കാതെ, തെറ്റായ മനസ്സുമായി ചിലർ പൂക്കളെപ്പോലെയുള്ള ഭൗതിക ഫലങ്ങളെ പ്രസംഗിക്കാറില്ല; യഥാർത്ഥം അറിയുന്ന വേദപാരായണർ അവയെ പ്രശംസിക്കുന്നതുമില്ല. കാമം, ദയനീയത, ലോഭം എന്നിവയിൽ അകപ്പെട്ടവരും പൂക്കളിൽ മാത്രം ശ്രദ്ധയുള്ളവരും തീയിൽ പറക്കുന്ന വണ്ടുപോലെയാണ്; അവർക്ക് തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ ലോകം അറിയില്ല. പ്രിയനായവളേ, അവർ എന്റെ ഉള്ളിലിരിക്കുന്നതും, ലോകം എങ്കിൽ നിന്നു ഉദിച്ചതുമാണ് എന്നെ അറിയുന്നില്ല; സ്തുതികളും യജ്ഞങ്ങളും കൊണ്ട് തൃപ്തരാകാത്തവർ മൂടൽമഞ്ഞിൽ കാഴ്ചയില്ലാത്തവരുപോലെയാണ്. എന്റെ പരോക്ഷ ഉദ്ദേശം മനസ്സിലാക്കാതെ, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിൽ ലഗ്നരായവർ ഹിംസയോടുള്ള ആസ്വാദനം വളർത്തിയാൽ, യജ്ഞം പോലും അവർക്കായി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. ക്രൂരരും സ്വാർത്ഥസുഖം തേടുന്നവരും ദേവന്മാർക്കും പിതാക്കന്മാർക്കും ഭൂതങ്ങൾക്കും ഹിംസയിലൂടെ ലഭിച്ച മൃഗങ്ങളെ അർപ്പിച്ച് യജ്ഞം നടത്തുന്നു. വാണിഭക്കാർ യാഥാർത്ഥ്യ സമ്പത്ത് ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വപ്നം പിന്തുടരുന്നതുപോലെ, അവർ ഹൃദയത്തിൽ സങ്കല്പിക്കുന്ന ആ ലോകം കേൾക്കാൻ മനോഹരമായ സ്വപ്നം പോലെയാണ്. രജസ്സിലും സത്ത്വത്തിലും തമസ്സിലും നിലകൊള്ളുന്നവരും അവയെ പ്രീതിപ്പെടുത്തുന്നവരും ഇന്ദ്രാദി പ്രധാന ദേവന്മാരെ ആരാധിക്കുന്നു; എങ്കിൽ എനിക്ക് യഥാർത്ഥത്തിൽ ആരാധന നൽകുന്നില്ല. ദേവതാരാധനയിലൂടെ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ ആസ്വാദനം നേടാമെന്ന് കരുതുന്നു; എന്നാൽ ആ അനുഭവം കഴിഞ്ഞാൽ, ഭൂമിയിൽ പുനഃ സമ്പത്തും ഉന്നത ജന്മവും ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പൂക്കളെപ്പോലെയുള്ള വാക്കുകളിൽ മനസ്സു അകറ്റപ്പെട്ട, അഹങ്കാരവും അത്യന്തം ലോഭവുമുള്ളവർക്കു പോലും എന്റെ ഉപദേശം ആകർഷകമല്ല. വേദങ്ങൾ ബ്രഹ്മം, ആത്മാവ്, ദേവതകൾ എന്നിങ്ങനെയുള്ള മൂന്നു ഭാഗങ്ങളായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു; മഹർഷികൾ പരോക്ഷമായി സംസാരിക്കുന്നു, ഞാനും അങ്ങനെ സംസാരിക്കാൻ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നു. ശബ്ദബ്രഹ്മം മനസ്സിലാക്കാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരമാണ്—പ്രാണനും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ചേർന്ന് അത്ഭുതകരമായ ആഴവും അപ്പാരതയും ഉള്ളതാണത്. അത് ഞാൻ, അനന്തനായി, ബ്രഹ്മം എന്ന അപ്പാര ശക്തിയുടെ രൂപത്തിൽ വിപുലീകരിക്കുന്നു; ജീവികളിൽ അത് ശബ്ദരൂപത്തിൽ അനുഭവപ്പെടുന്നു, താമരക്കുരുവിന്റെ കൂർത്തുള്ള തന്തുപോലെ. ഒരു ഈരാളി തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് വായിലൂടെ ജാലം പുറത്തുവിടുന്നതുപോലെ, ആ പ്രാണനും ശബ്ദംകൊണ്ട് ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ച് സ്പർശരൂപം പ്രാപിക്കുന്നു. ആയിരിക്കുന്ന ഭഗവാൻ ഛന്ദസ്സുകളും അമൃതവും ആയിരം വഴികളും ഉള്ളവനാണ്; ഒം എന്ന് ആകൃതിയുള്ള, വ്യഞ്ജനങ്ങൾ, സ്വരങ്ങൾ, ഉച്ചാരണങ്ങൾ, ഘോഷങ്ങൾ എന്നിവയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടത് അവനിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. അവൻ തന്നെ വിവിധ ഭാഷകളിൽ നാലു അക്ഷരങ്ങൾ വീതം വർദ്ധിപ്പിച്ച ഛന്ദസ്സുകളായി മഹത്തായ വാക്കുകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും പിന്വലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഗായത്രീ, ഉഷ്ണിക്, അനുഷ്ടുപ്, ബൃഹതീ, പങ്ക്തി, തൃഷ്ടുപ്, ജഗതീ, അതിഛന്ദസ്, അത്യഷ്ടി, അതിജഗത്, വിരാട്—ഇവയാണ് ഛന്ദസ്സുകൾ. ഇതെന്തിനെ സ്ഥാപിക്കുന്നു, എന്താണ് വ്യക്തമാക്കുന്നത്, എന്ത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു, എന്ത് വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു—ഇവയുടെ ഹൃദയം ഈ ലോകത്ത് എനിക്ക് മാത്രമേ അറിയൂ. ഇത് എന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു, എന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, എന്നെ വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു, എന്നെ നിരസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അങ്ങനെ ശബ്ദത്തിൽ ആശ്രയിച്ച വേദങ്ങളുടെ മുഴുവൻ അർത്ഥവും എന്നെ വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു, ഒടുവിൽ മായ മാത്രം പാരായണം ചെയ്ത് അതിനെ നിരസിക്കുകയും അനുഗ്രഹവും നൽകുന്നു. അത് ചുറ്റും മാൻ, പന്നി, കാട്ടുപട്ടി, കാള, മഹിഷി, ആന, പശുവിന്റെ വാൽ, കുരങ്ങ്, അനിലവാലൻ, പാമ്പ് എന്നിവയും ഉണ്ട്. ആ ശ്രേഷ്ഠമായ തീർത്ഥത്തിൽ പ്രവേശിച്ച രാജാവും പുത്രന്മാരും അഹ്ലാദത്തോടെ അഗ്നിഹോത്രം നടത്തിക്കൊണ്ടിരുന്ന മഹർഷിയെ കണ്ടു. അദ്ദേഹം ദീർഘകാലം കഠിനതപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടവനായി ദിവ്യമായ ആകൃതിയോടെ പ്രകാശിച്ചുനിന്നു; ഭഗവാന്റെ സ്നേഹപൂർവമായ ദൃഷ്ടി, അമൃതംപോലെയുള്ള വാക്കുകൾ കേട്ടതുകൊണ്ടു അത്ര ദുർബലനല്ലായിരുന്നു. ദീർഘനായൻ, താമരപ്പൂവിനപോലെയുള്ള കണ്ണുകൾ, ജടാമുടി, വർക്കലവസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച, വ്രതിയായതിനാൽ മലിനമായ രൂപം, അലങ്കാരങ്ങൾ ഇല്ലാത്തവൻ എന്നിങ്ങനെയാണ് അദ്ദേഹം. രാജാവ് ആശ്രമം സമീപിച്ച് മഹർഷിക്ക് നമസ്കരിച്ചപ്പോൾ, മഹർഷി യഥോചിതമായ സ്വീകരണവും സ്നേഹപൂർവമായ ആശംസകളും നൽകി. മഹർഷി, യുക്തമായ ഉപഹാരങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച്, ആത്മസംയമനം പാലിച്ചിരുന്ന രാജാവിനെ ഇരുത്തി, ഭഗവാന്റെ നിർദ്ദേശം ഓർത്തു, സൗമ്യമായ വാക്കുകളിൽ പ്രസന്നമായി സംസാരിച്ചു: "പ്രഭോ, നിങ്ങൾ സന്മാർഗ്ഗികളെ സംരക്ഷിക്കാനും ദുഷ്ടരെ സംഹരിക്കാനുമാണ് ഭ്രമണം നടത്തുന്നത്; കാരണം നിങ്ങൾ ഹരിയുടെ ശക്തിയാണ്. സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, അഗ്നി, ഇന്ദ്രൻ, വായു, യമൻ, ധർമ്മൻ, വരുണൻ എന്നീ രൂപങ്ങളിലും സ്ഥാനങ്ങളിലും നിങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു—നിനക്കു നമസ്കാരം, പവിത്രനേ. നിങ്ങളുടെ വിജയരഥം രത്നാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച് ഉഗ്രമായ വില്ലുമായി കയറിയില്ലെങ്കിൽ പോലും, ദുഷ്ടരെ ഭയപ്പെടുത്താൻ കഴിയുന്നവനാണ് നിങ്ങൾ. നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ ഭൂമിയെ ചവിട്ടുമ്പോൾ ഭൂമണ്ഡലം വിറെക്കുന്നു; മഹാസൈന്യത്തെ പുറത്ത് കൊണ്ടുവന്ന്, ദീപ്തിമാൻ സൂര്യനെപ്പോലെ നിങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്നു. അപ്പോൾ തന്നെ, ഭഗവാന്റെ നിർദേശപ്രകാരം വിഭജിച്ച വർണ്ണാശ്രമരൂപത്തിലുള്ള എല്ലാ പരിധികളും കള്ളന്മാർ അഴിച്ചുപൊളിക്കും. അക്രമികൾ വളർത്തുന്ന അധർമ്മം ഉയരും; നിങ്ങൾ വിശ്രമിച്ചാൽ ഈ ലോകം കള്ളന്മാർ കൈവശപ്പെടുത്തും, നശിച്ചുപോകും. എങ്കിലും, വീരനേ, നിങ്ങൾ ഇവിടെ വന്നതിന്റെ ഉദ്ദേശം ഞാനറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നാം സത്യഹൃദയത്തോടെ അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കാം." ശുകദേവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: "ശീതകാലത്തിന്റെ ആദ്യമാസത്തിൽ, നന്ദഗോകുലത്തിലെ യുവതികൾ കാത്യായനിദേവിയെ ഉപാസിക്കാൻ വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചു; അവർ ലഘുഭക്ഷണം മാത്രമേ കഴിച്ചിരുന്നുള്ളൂ. കാലിന്ദി നദിയിൽ പ്രഭാതത്തിൽ കുളിച്ച്, സൂര്യോദയസമയത്ത് മണലിൽ കാത്യായനിദേവിയുടെ പ്രതിമ നിർമ്മിച്ച്, അവളെ ആരാധിച്ചു. സുഗന്ധമുള്ള ഹാരങ്ങൾ, ഗന്ധങ്ങൾ, ഉപഹാരങ്ങൾ, ധൂപം, ദീപങ്ങൾ, ചെറുതും വലുതുമായ പലവിധം ദാനങ്ങൾ—ഇലകളും പഴങ്ങളും ധാന്യങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ—കൊണ്ടു അവർ കാത്യായനിയെ ആരാധിച്ചു. അവർ ഈ മന്ത്രം ജപിച്ചു: 'കാത്യായനീ മഹാമായേ മഹായോഗിനി അദ്ഭുതശക്തിയുള്ള ദേവതേ, നന്ദന്റെ പുത്രൻ എന്റേതായി ഭർത്താവാകട്ടെ; നിനക്കു ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.'" ഇങ്ങനെ, ഈ മഹാപുണ്യകഥകൾ ശ്രദ്ധയോടെ ആസ്വദിച്ചവർക്ക് ഭഗവത്കൃപയും ആത്മശാന്തിയും ലഭിക്കും.