ധർമ്മപുത്രന്മാർ അവരുടെ ജീവിതത്തിലെ എല്ലാ കര്ത്തവ്യങ്ങളും ധര്മ്മപൂര്വ്വം നിര്വ്വഹിച്ചു, ആത്മാവിന്റെ പരമ ലക്ഷ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കി, മനസ്സിനെ വൈകുണ്ഠപതി ഭഗവാന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ അചഞ്ചലമായി കേന്ദ്രീകരിച്ചു. അവര് ശുദ്ധമായ ബുദ്ധിയോടെ, അക്ഷയമായ ഭക്തിയോടെ, നാരായണന്റെ പരമാധാമമായ ആ സ്ഥിതിയിലേക്കാണ് മനസ്സിനെ പൂര്ണ്ണമായി ആകർഷിച്ചത്. ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളിലും അശുദ്ധികളിലും ആസ്വാദനം കാണുന്നവര്ക്ക് എത്ര ശ്രമിച്ചാലും കൈവരിക്കാൻ കഴിയാത്ത അത്യന്തം ദുർലഭമായ അവസ്ഥയിലേക്കാണ് ഈ ശുദ്ധാത്മാക്കളെല്ലാം എത്തിയത്. വിദുരനും പ്രഭാസക്ഷേത്രത്തിൽ തന്റെ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച്, മനസ്സിനെ കൃഷ്ണനിൽ ലയിപ്പിച്ചു, തന്റെ പിതൃപുരുഷന്മാരുമായി ചൈതന്യത്തിൽ ഏകീകരിച്ച്, സ്വന്തം ലോകത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അന്നേരം, ഭര്ത്താക്കന്മാരുടെ വൈരാഗ്യം മനസ്സിലാക്കിയ ദ്രൗപദിയും തന്റെ മനസ്സിനെ പൂർണ്ണമായി ഭഗവാൻ വാസുദേവനിൽ ആകർഷിച്ച്, ആ ദുർലഭമായ അവസ്ഥയിലേക്കാണ് പ്രവേശിച്ചത്. പാണ്ഡു പുത്രന്മാരുടെ പരമാവധി ശുദ്ധിയുള്ള ഈ യാത്രയുടെ കഥ ആരെങ്കിലും ഭക്തിയോടെ ശ്രവിച്ചാൽ, അവന് ഹരിയിലേക്കുള്ള ഭക്തിയും, ആത്മപരിപാകവും ലഭിക്കും. അതിനുശേഷം, സൂതൻ പറഞ്ഞു: മഹാഭാഗനായ പരീക്ഷിത്, മഹർഷിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാരായ ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ ഉപദേശപ്രകാരം, ഒരു മഹാനായ ശിശുവിനെ ഗുരുക്കന്മാർ വളർത്തുന്നതുപോലെ, ഭൂമിയെ ഭരിച്ചു. അവൻ ഉത്തരയുടെ മകളായ ഇറാവതിയെ വിവാഹം കഴിച്ചു; അവരിൽ നിന്ന് ജനമേജയൻ അടക്കം നാലു പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു. ഗംഗാതീരത്ത്, ശരദ്വതിനെ ഹോതാവാക്കി, അവൻ മൂന്നു അശ്വമേധയാഗങ്ങൾ നടത്തി, ധാരാളം ദാനങ്ങൾ നൽകി, അവിടെ ദേവതകളും ദർശനം നൽകുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ഒരു സന്ദർഭത്തിൽ, ദിക്കുകളെ ജയിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടിരുന്നപ്പോൾ, രാജാവായ പരീക്ഷിത്, രാജാക്കളുടെ വേഷത്തിൽ വന്നിരുന്നെങ്കിലും യഥാർത്ഥത്തിൽ ശൂദ്രനായ കലി, ഒരു പശുവിനെയും കാളയെയും കാൽകൊണ്ട് അടിക്കുന്നതും കണ്ടു പിടിച്ചു. ഇതുകേട്ട് ശൗനകൻ ചോദിച്ചു: മഹാഭാഗ, രാജാവ് തന്റെ വിജയയാത്രയിൽ കലിയെ പിടികൂടാൻ കാരണം എന്തായിരുന്നു? രാജാവിന്റെ ചിഹ്നങ്ങൾ ധരിച്ചിരുന്ന ആ ശൂദ്രൻ ആരായിരുന്നു? അവൻ പശുവിനെ കാൽകൊണ്ട് അടിച്ചതിന്റെ പിന്നിൽ എന്താണ്? കൃഷ്ണന്റെ കഥകളുമായി ഇതിന് ബന്ധമുണ്ടെങ്കിൽ ദയവായി വിശദീകരിക്കൂ. അല്ലെങ്കിൽ, ഭഗവാന്റെ പാദപദ്മരസമനുഭവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കു ഫലമില്ലാത്ത മറ്റു കഥകളിൽ എന്ത് പ്രയോജനം? അവ ജീവിതകാലം വെറുതെ കളയുന്നതാണ്. ഹിതനായവരേ, അമരത്വം ആഗ്രഹിക്കുന്ന, ഈ ചുരുങ്ങിയ ആയുസുള്ള മനുഷ്യർക്കായി, മഹർഷി ശാമികൻ മരണത്തെ ഇവിടെ ക്ഷണിച്ചിട്ടുണ്ട്. മരണൻ ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നിടത്തോളം, ആരും മരണമില്ല; അതിനാൽ മഹർഷിമാർ ഭഗവാനെ വിളിച്ചു. ഹരിയുടെ ലീലാരസം മനുഷ്യലോകത്ത് ആസ്വദിക്കട്ടെ! ഇക്കാലത്ത് മനുഷ്യർ മന്ദബുദ്ധികളും, ചുരുങ്ങിയ ആയുസും ഉള്ളവരാണ്; രാത്രികൾ ഉറക്കത്തിൽ, പകലുകൾ വെറുതെ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ കളയുന്നു. സൂതൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: കുരുവംശഭൂമിയിൽ പാർക്കുന്ന പരീക്ഷിതിന്, കലി രാജ്യത്ത് പ്രവേശിച്ചുവെന്ന ദുഷ്വാർത്ത ലഭിച്ചപ്പോൾ, ധീരനായ അമ്പെയ്ത്താവൻ തന്റെ വില്ലെടുത്തു. കറുത്ത കുതിരകൾ കെട്ടിയ, സിംഹധ്വജം അണിഞ്ഞ, അലങ്കൃതമായ തന്റെ രഥത്തിൽ കയറി, ചതുരംഗസേനയോടുകൂടി, ദിക്കുകൾ ജയിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു. അവൻ ഭദ്രാശ്വ, കെതുമാല, ഭാരത, ഉത്തരകുരു, കിമ്പുരുഷാദി ദേശങ്ങൾ ജയിച്ച് അവരിൽ നിന്നു കപ്പം സ്വീകരിച്ചു. നഗരങ്ങളും കാടുകളും, വിശുദ്ധജലമുള്ള നദികളും, ദേവന്മാരെപ്പോലെയുള്ള പുരുഷന്മാരെയും, മനോഹരരൂപിണികളായ സ്ത്രീകളെയും അവൻ കീഴടക്കി. ധനഞ്ജയൻ മുമ്പ് കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത അത്ഭുതങ്ങൾ, ഭംഗിയുള്ള ഭവനങ്ങൾ, ദേവകന്യകകളെപ്പോലെയുള്ള സ്ത്രീകൾ എന്നിവ അവിടെയും മറ്റിടങ്ങളിലും കണ്ടു. അവിടെയും മറ്റിടങ്ങളിലും, തന്റെ മഹാനായ പൂർവ്വികന്മാരുടെ കീർത്തികൾ, കൃഷ്ണന്റെ മഹത്വം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ഭക്തിഗാനങ്ങൾ, അവൻ ശ്രവിച്ചു. അവൻ തന്നെ അശ്വത്താമന്റെ അഗ്നിഅസ്ത്രത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കപ്പെട്ട കഥയും, വൃഷ്ണിമാരുടെയും പാണ്ഡവരുടെയും പരസ്പര സ്നേഹവും, അവരുടെയെല്ലാം കേശവഭക്തിയും കേട്ടു. അതിൽ അതിയായ സന്തോഷത്തോടെ, കണ്ണുകൾ ആനന്ദത്തിൽ വിപുലമായി, മഹാത്മാവായ അവൻ അവർക്കു ധാരാളം ധനം, വസ്ത്രങ്ങൾ, ഹാരങ്ങൾ എന്നിവ ദാനം ചെയ്തു. വിഷ്ണുവിന്റെ പാദപദ്മത്തിൽ ഭക്തിയുള്ള രാജാവ്, പാണ്ഡവരെ സ്നേഹത്തോടെ സേവിച്ചു: രഥസാരഥിയായി, സഹചാരിയായി, സേവകനായി, സുഹൃത്തായി, ദൂതനായി, ധൈര്യവേദിയിൽ പങ്കാളിയായി, അവരെ പിന്തുടർന്ന്, അവരെ പുകഴ്ത്തി, അവർക്കു നമസ്കരിച്ചു, ലോകത്തെ വിഷ്ണുവിന്റെ ചരണങ്ങള്ക്കു കീഴ്പ്പെടുത്തി. ഇങ്ങനെ അവൻ, തന്റെ പൂർവ്വികരുടെ ആചാരങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ദിവസേന പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, അകലെ അത്ഭുതകരമായ ഒരു സംഭവം നടന്നു. അതിന്റെ കഥ ഞാൻ നിങ്ങൾക്കു പറയാം. ഒരുകാലത്ത്, ഒരു കാലിൽ മാത്രം നിൽക്കുന്ന ധർമ്മം, തന്റെ നിഴൽ ക്ഷയിച്ചുപോയ ഭൂമിയെ, തന്റെ കുഞ്ഞിനെ വിട്ടു കയറ്റിയ പശുവിനെപ്പോലെ കരയുന്നതായി കണ്ടു, അവളോടു ചോദിച്ചു: “മനോഹരിയായേ, നിനക്ക് സുഖമാണോ? എന്തിനാണ് നീ ഇങ്ങനെ മങ്ങിയതും ക്ഷീണിച്ചതുമാകുന്നത്? അകത്തുള്ള ദുഃഖം ഞാൻ കാണുന്നു; നീ ദൂരെ പോയ ബന്ധുവിനെക്കുറിച്ചോ അമ്മേ, ദുഃഖിക്കുന്നുവോ?” “നിന്റെ ഒരു അവയവം നഷ്ടപ്പെട്ടതുകൊണ്ടോ, ദുഷ്ടന്മാർ നിന്നെ ഭക്ഷിക്കാൻ പോകുന്നതുകൊണ്ടോ, യാഗഫലം നഷ്ടപ്പെട്ട ദേവതകൾക്കോ, ഇന്ദ്രൻ മഴയില്ലാതെ ജനങ്ങൾ ദുരിതം അനുഭവിക്കുന്നതുകൊണ്ടോ, നീ ദുഃഖിക്കുന്നുവോ?” “അനാഥരായ സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും ക്രൂരന്മാരുടെ പീഡനത്തിൽ ഭാരതഭൂമിയിൽ കഷ്ടപ്പെടുന്നതിനാലോ, ബ്രാഹ്മണവർഗ്ഗത്തിൽ വേദവാണി അശുദ്ധമായതുകൊണ്ടോ, ധർമ്മരഹിതരായ രാജാക്കന്മാർ മഹാനുഭവ കുടുംബങ്ങളെ താഴ്ത്തിയതിനാലോ നീ ദുഃഖിക്കുന്നുവോ?” “കലിയാൽ ബാധിക്കപ്പെട്ട ക്ഷത്രിയവർഗ്ഗത്തിനോ, അവർ നശിപ്പിച്ച രാജ്യങ്ങൾക്കോ, ഭക്ഷണവും വസ്ത്രവും വാസസ്ഥലവും കുളിമുറികളും തേടി ഇവിടെഅവിടെ彷കുന്ന ജനങ്ങൾക്കോ നീ ദുഃഖിക്കുന്നുവോ?” “അല്ലെങ്കിൽ, ഭാരമകറ്റാൻ ഹരിഅവതരിച്ചുതീർത്ത ദൈവികകൃത്യങ്ങൾ ഓർത്ത്, അവൻ തിരിച്ചുപോയതുകൊണ്ടും, നിന്റെ മോചനം വൈകുന്നതുകൊണ്ടും നീ ദുഃഖിക്കുന്നുവോ?” “അമ്മേ, നിന്റെ ഈ ദുഃഖത്തിന്റെ മൂലകാരണം എനിക്ക് പറയൂ. ദേവതകൾപോലും ആരാധിച്ച നിന്റെ ഭാഗ്യത്തെ, ഏറ്റവും ശക്തനായ കാലൻ അകറ്റിയതാണോ?” ഭൂമി ഉത്തരം പറഞ്ഞു: “ധർമ്മമേ, നീ ചോദിച്ച എല്ലാ കാര്യങ്ങളും നീ തന്നെ അറിയുന്നവയാണ്. ലോകത്തിന് സന്തോഷം നൽകുന്ന നാലു കാലുകളായ നീ തന്നെ ഇതെല്ലാം നിലനിര്ത്തുന്നു.” “സത്യവും, ശുദ്ധിയും, കരുണയും, ക്ഷമയും, വൈരാഗ്യവും, സംതൃപ്തിയും, നേരുത്വവും, സമാധാനവും, സ്വയംനിയന്ത്രണവും, തപസ്സും, സമതയും, സഹനവും, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹവും, വിദ്യയും—” “ജ്ഞാനവും, വൈരാഗ്യവും, ഐശ്വര്യവും, വീര്യവും, തേജസ്സും, ശക്തിയും, സ്മരണയും, സ്വാതന്ത്ര്യവും, പാടവവും, സൗന്ദര്യവും, ധൈര്യവും, സൗമ്യതയും—” “ധൈര്യവും, വിനയവും, നല്ല പെരുമാറ്റവും, ക്ഷമയും, ഉത്സാഹവും, ശക്തിയും, സമൃദ്ധിയും, ആഴവും, സ്ഥിരതയും, വിശ്വാസവും, കീർത്തിയും, ബഹുമാനവും, അഭിമാനരഹിതത്വവും—” “ഇതൊക്കെ, മഹാഭാഗ, എന്നും നിന്നിൽ വസിക്കുന്നു; മഹത്വം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ഇവയെ തേടുന്നു; ഇവ ഒരിക്കലും നിന്നിൽ കുറയുന്നില്ല.” “അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഇപ്പോൾ ദുഃഖിക്കുന്നത്. ശ്രീനിവാസന്റെ സാന്നിധ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട ലോകത്തിനും, കലിയുഗത്തിന്റെ പാപദൃഷ്ടിയിൽ പീഡിതയായ ഭൂമിക്കും വേണ്ടി ഞാൻ വിലപിക്കുന്നു.” “ഞാനും, നീയും, ഭൂപാലന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ നീയും, ദേവതകളും, പിതൃപുരുഷന്മാരും, മഹർഷികളും, ധർമനിഷ്ഠരായവരും, എല്ലാ വർണ്ണാശ്രമങ്ങളിലെയും ജനങ്ങളും—all—എല്ലാവർക്കും വേണ്ടി ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നു.” “ബ്രഹ്മാദികളും, ഭഗവാന്റെ ഒരു കനിവ് ദൃഷ്ടിക്ക് വേണ്ടി കഠിനതപസ്സു ചെയ്തവരും, ശ്രീദേവി തന്റെ സ്വലോകമായ പദ്മവനവും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഭഗവാന്റെ പാദധൂളിയെ ആരാധിക്കുന്നതും—all—ഇതെല്ലാം ഓർത്താണ് എന്റെ ഹൃദയം ദുഃഖിക്കുന്നത്.