മഥുരയില്, യുദ്ധിഷ്ഠിരന് വജ്രനെ ശൂരസേനരുടെ അധിപതിയായി നിയമിച്ചു. അതിനുശേഷം, നിര്വഹിക്കേണ്ട ശുദ്ധമായ കര്മ്മങ്ങള് ചെയ്തു, യജ്ഞാഗ്നിയെ ആചാരപ്രകാരം സ്വീകരിച്ചു. അവിടെ, ബന്ധുക്കളെയും അനുയായികളെയും സ്വത്തുകളെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, എല്ലാ ആസക്തികളും അഹങ്കാരവും വിട്ട്, എല്ലാ ബന്ധങ്ങളും മുറിച്ച്, യുദ്ധിഷ്ഠിരന് പൂര്ണമായും അസ്ക്തനായി. അവന് തന്റെ വാക്കുകള് മനസ്സിലേക്ക് സമര്പ്പിച്ചു, മനസ്സ് ശ്വാസത്തിലേക്ക്, മറ്റ് ഇന്ദ്രിയങ്ങള് ഇരുട്ടിലേക്ക്, പുറംശ്വാസം മരണത്തിലേക്ക് സമര്പ്പിച്ചു. ഇങ്ങനെ, അവന് ലയാവസ്ഥയിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. അഞ്ചു ഭൂതങ്ങളെ പരസ്പരം ലയിപ്പിച്ച്, ഒടുവില് അവയെ ഏകതയിലേക്കും, അതിനുശേഷം ആത്മാവിലേക്കും, ആത്മാവിനെ അക്ഷര ബ്രഹ്മത്തിലേക്കും സമര്പ്പിച്ചു. അവന് വൃക്ഷച്ചിരട്ട ധരിച്ച്, ഉപവാസം തുടരുകയും, ജടകള് കെട്ടി, തല തുറന്ന നിലയില് ഭിക്ഷാടനത്തോട് സമാനമായി, മൂഢനായി, ഉന്മാദിയായി, അജ്ഞാനിയായി, ഭ്രമിച്ചവനായി തോന്നിച്ചു. എന്നാല് അതില് അവന്റെ യഥാര്ത്ഥ സ്വരൂപം തെളിഞ്ഞു. യുദ്ധിഷ്ഠിരന് അനാസക്തനായി, ചെവിക്കുരുടനായി നടന്നു, ഹൃദയത്തില് പരബ്രഹ്മത്തെ ധ്യാനിച്ച്, തിരിച്ചുവരാത്ത വടക്കേ പഥത്തിലേക്ക്, മുമ്പ് മഹാത്മാക്കള് പോയതുപോലെ പുറപ്പെട്ടു. അവന്റെ സഹോദരന്മാര് ഉറച്ച മനസ്സോടെ അവനെ അനുഗമിച്ചു. കാരണം, ഭൂമിയിലെ ജനങ്ങള് അധര്മസഖനായ കലിയുടെ സ്പര്ശനംകൊണ്ട് ദുഃഖിതരായിരുന്നു. എല്ലാ കര്മങ്ങളും ധാര്മ്മികമായി നിര്വഹിച്ചു, ആത്മാവിന്റെ പരമലക്ഷ്യത്തെ അറിഞ്ഞ്, അവര് മനസ്സിനെ വൈകുണ്ഠപതിയായ ഭഗവാന്റെ പാദപങ്കജങ്ങളില് ഏകാഗ്രമാക്കി. ശുദ്ധമായ ബുദ്ധിയോടും, അചഞ്ചലമായ ഭക്തിയോടും, നാരായണന്റെ പരമധാമത്തില് മാത്രം അവര് മനസ്സിനെ ഏകീകരിച്ചു. ഇങ്ങനെ, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിലും അശുദ്ധിയിലുമുള്ള ആസക്തിയില്ലാത്ത, ശുദ്ധാത്മാക്കളായവര്ക്ക് മാത്രം പ്രാപ്യമായ അത്യന്ത ദുർലഭമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് അവര് എത്തി. വിദുരനും പ്രഭാസയില് ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചു, മനസ്സിനെ കൃഷ്ണനില് ലയിപ്പിച്ചു, പിതൃപുരുഷന്മാരുമായി ഐക്യമായി തന്റെ സ്വസ്ഥലത്തേക്ക് യാത്രയായി. ആ സമയത്ത്, ഭര്ത്താക്കന്മാരുടെ അനാസക്തി ഗ്രഹിച്ച ദ്രൗപദി, മനസ്സിനെ ഭാഗ്യവാനായ വാസുദേവനില് മാത്രം ഏകാഗ്രമാക്കി, അതേ അവസ്ഥയിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. പാണ്ഡവരുടെ യാത്രയെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ശുദ്ധികരമായ, മംഗളപ്രദമായ കഥ ആത്മാര്ത്ഥതയോടെ ആരെങ്കിലും ശ്രവിച്ചാല്, അവന് ഹരിയിലേക്കുള്ള ഭക്തിയും, പരിപൂര്ണതയും പ്രാപിക്കും. അതിനുശേഷം, സൂതന് പറഞ്ഞു: മഹാഭാഗനായ പരീക്ഷിത്, പ്രധാന ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ ഉപദേശപ്രകാരം, പുത്രജനനത്തില് വിദഗ്ധരായ ഗുരുക്കന്മാര് ഒരു മഹാശിശുവിനെ നയിക്കുന്നതുപോലെ, ഭൂമിയെ ഭരിച്ചു. അവന് ഉത്തരയുടെ മകളായ ഇറാവതിയുമായി വിവാഹം കഴിച്ചു. അവളില്നിന്ന് ജനമേജയന് തുടങ്ങി നാലു പുത്രന്മാര് അവന് ജനിച്ചു. ഗംഗാതീരത്ത്, ശരദ്വതിനെ പുരോഹിതനാക്കി, പരിക്ഷിത് മൂന്നു അശ്വമേധ യാഗങ്ങള് നിര്വഹിച്ചു. അവിടെ ദേവതകളും ദൃശ്യമായി. ഒരു ദിവസം, ദിക്കുകൾ ജയിക്കുന്ന യാത്രയില്, പരിക്ഷിത് രാജാവ്, രാജാവായി വേഷം ധരിച്ചിരുന്നെങ്കിലും യഥാര്ത്ഥത്തില് ഒരു ശൂദ്രനായ കലിയെ കണ്ടു. അവന് ഒരു പശുവിനെയും കാളയെയും കാലുകൊണ്ട് അടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. അപ്പോള് ശൗനകന് ചോദിച്ചു: രാജാവ് തന്റെ ദിഗ്വിജയകാലത്ത് കലിയെ പിടിച്ചത് എന്തിനായിരുന്നു? ആ ശൂദ്രന് ആരാണ്? അവന് രാജചിഹ്നങ്ങളോടെ, കാലുകൊണ്ട് പശുവിനെ അടിച്ചത് എന്തുകൊണ്ടാണ്? കൃഷ്ണന്റെ കഥകളുമായി ബന്ധമുണ്ടെങ്കില്, ദയവായി വിശദമാക്കണമേ. അതോ, ഭഗവാന്റെ പാദാംബുജരസാസ്വാദനത്തില് ലീനരായവര്ക്ക് മറ്റ് ഫലശൂന്യമായ ചര്ച്ചകള്ക്ക് എന്ത് പ്രസക്തിയുണ്ട്? അവയൊക്കെ ജീവിതകാലം വെറുതെ കളയുന്നതാണ്. ദയാനിധിയേ, ആല്പായുസുള്ള മനുഷ്യര് അമൃതത്വം ആഗ്രഹിക്കുമ്പോള്, ശമികമുനിയുടെ ആഹ്വാനത്തില് മരണസ്വരൂപനായ ഭഗവാന് ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു. മരണം ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നിടത്തോളം ആരും മരിക്കില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് മഹർഷിമാര് അവനെ വിളിച്ചത്. ലോകം ഹരിയുടെ ലീലാമൃതം പാനം ചെയ്യട്ടെ! ഇപ്പോള് ജനങ്ങള് മനസ്സിന് മന്ദതയും, ആയുസ്സിന് കുറവുമാണ്; രാത്രികള് ഉറക്കത്തില് പോകുന്നു, പകലുകള് വ്യര്ഥമായ പ്രവൃത്തികളില് കളയുന്നു. സൂതന് തുടര്ന്നു: കുരുരാജ്യത്തില് താമസിച്ചിരുന്ന പരിക്ഷിത്, കലിയുടെ പ്രവേശനം രാജ്യത്തില് സംഭവിച്ചെന്ന ദുഃഖവാര്ത്ത കേട്ടപ്പോള്, ധീരനായ അമ്പടക്കാരന് തന്റെ വില്ലെടുത്ത്, അളങ്കരിച്ച കറുത്ത കുതിരകളോടുകൂടിയ രഥത്തില് കയറി, സിംഹധ്വജം ഉയര്ത്തി, രഥങ്ങള്, കുതിരകള്, ആനകള്, പദാതികള് എന്നിവയോടുകൂടിയ സൈന്യവുമായി ദിക്കുകളെ ജയിക്കാനായി പുറപ്പെട്ടു. അവന് ഭദ്രാശ്വ, കെതുമാല, ഭാരത, ഉത്തരകുരു, കിംപുരുഷാദി ദേശങ്ങള് ജയിച്ചു, അവരില് നിന്ന് കപ്പം ശേഖരിച്ചു. നഗരങ്ങളും കാടുകളും, ശുദ്ധജലമുള്ള നദികളും, ദേവതകളെപ്പോലെയുള്ള പുരുഷന്മാരെയും, മനോഹരരൂപമുള്ള സ്ത്രീകളെയും അവന് കീഴടക്കി. ധനഞ്ജയന് മുമ്പ് കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത അത്ഭുത കാഴ്ചകളും, മനോഹരമായ ഭവനങ്ങളും, അപ്പസരസ്സുകളെപ്പോലെയുള്ള സ്ത്രീകളെയും അവിടെ കണ്ടു. അവിടെയും മറ്റിടങ്ങളിലും, അവന്റെ മഹാനായ പിതൃപുരുഷന്മാരുടെ മഹത്വം പാടുന്ന കീർത്തികള് അവന് കേട്ടു—അവയില് കൃഷ്ണന്റെ മഹത്വം വെളിപ്പെടുത്തപ്പെട്ടു. അശ്വത്ഥാമാന്റെ അഗ്നിഅസ്ത്രത്തില് നിന്ന് താനെങ്ങനെ രക്ഷപ്പെട്ടുവെന്ന്, വൃഷ്ണികള്ക്കും പാണ്ഡവന്മാര്ക്കും തമ്മിലുള്ള സ്നേഹബന്ധം, അവര് കേശവനിലേക്കുള്ള ഭക്തി—ഇതൊക്കെയും അവന് ശ്രവിച്ചു. അവരോട് അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ, വിശാലമായ കണ്ണുകളോടെ, മനസ്സുതുറന്ന്, അവന് ധാരാളം ധനം, വസ്ത്രങ്ങള്, മാലകള് നല്കി. വിഷ്ണുവിന്റെ പാദപങ്കജങ്ങളില് ഭക്തിയോടെ, പാണ്ഡവന്മാരെ സ്നേഹത്തോടെ സേവിച്ചു: രഥിയാവുകയും, കൂട്ടുകാരനാവുകയും, സേവകനാവുകയും, ദൂതനാവുകയും, ധൈര്യത്തിന്റെ സാന്നിധ്യത്തില് പങ്കുചേര്ക്കുകയും, അവരെ അനുഗമിക്കുകയും, സ്തുതിക്കുകയും, വന്ദിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതുവഴി ലോകം വിഷ്ണുവിന് വന്ദനം ചെയ്തതുപോലെ. അവന് ഇങ്ങനെ, പിതാക്കന്മാരുടെ മാര്ഗം അനുസരിച്ച് ദിവസേന കര്മ്മങ്ങള് നിര്വഹിച്ചു കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോള്, അതിനടുത്ത് ഒരു അത്ഭുതം സംഭവിച്ചു—ഞാന് പറയുന്നതു ശ്രദ്ധിച്ചോള്ക്ക. ധര്മം, ഒരു കാലില് മാത്രം നടക്കുന്നതായി, ഭൂമിയെ കണ്ടു. അവളുടെ ഛായ കുറഞ്ഞ്, കുഞ്ഞിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട പശുവിനെപ്പോലെ കരയുകയായിരുന്നു. അതിനെ കണ്ടു, ധര്മന് ചോദിച്ചു: സുമധുരേ, നിനക്ക് എല്ലാം സുഖമാണോ? എന്തുകൊണ്ടാണ് നീ ഇങ്ങനെ ക്ഷീണിച്ചും വാടിച്ചും തോന്നുന്നത്? അകത്തൊരുവേദന കാണുന്നുവെന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു—നീ ദൂരെയുള്ള ബന്ധുവിനേക്കുറിച്ചോ ദുഃഖിക്കുന്നതെന്തോ, അമ്മേ? നീ നിന്റെ നഷ്ടപ്പെട്ട അവയവത്തിനുവേണ്ടിയോ, ദുഷ്ടന്മാര് നിന്നെ ദഹിപ്പിക്കാനിരിക്കുകയാണെന്നതിനുവേണ്ടിയോ, യാഗഭാഗം നഷ്ടപ്പെട്ട ദേവന്മാര്ക്കുവേണ്ടിയോ, ഇന്ദ്രന് മഴ നല്കാതായതിനാല് ജനങ്ങള്ക്കുവേണ്ടിയോ ദുഃഖിക്കുന്നുവോ? നിരക്ഷരരായ പുരുഷന്മാരുടെയും സ്ത്രീകളുടെയും ദയനീയാവസ്ഥയിലേക്കോ, വേദമാതാവായ വാണിയുടെ ബ്രാഹ്മണവരഗത്തില് അശുദ്ധമായിത്തീരുന്നതിലേക്കോ, ഉചിതമല്ലാത്ത രാജാക്കന്മാര് കുലങ്ങളെ തകര്ക്കുന്നതിലേക്കോ ദുഃഖിക്കുന്നുവോ? കലിയുടെ പീഡനത്തില് കഷ്ടപ്പെടുന്ന ക്ഷത്രിയ വര്ഗത്തിനുവേണ്ടിയോ, അവര് തകര്ത്ത രാജ്യങ്ങള്ക്കുവേണ്ടിയോ, ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കള്, വെള്ളം, താമസസ്ഥലം, സ്നാനം എന്നിവയ്ക്കായി അലഞ്ഞുതിരിയുന്ന ജനങ്ങള്ക്കുവേണ്ടിയോ ദുഃഖിക്കുന്നുവോ? അല്ലെങ്കില് അമ്മേ, ഭൂരിഭാരം കുറയ്ക്കാനായി ഹരിയായ ഭഗവാന് ചെയ്ത കര്മ്മങ്ങളെ ഓര്ക്കുന്നു, എന്നാല് ഇപ്പോള് അവന് മടങ്ങിപ്പോയതിനാലോ, മോചനത്തിനായുള്ള നീണ്ട കാത്തിരിപ്പിനാലോ ദുഃഖിക്കുന്നുവോ? എന്താണ് നിന്റെ ദു:ഖത്തിന്റെ മൂലകാരണമെന്ന് എനിക്ക് പറയൂ. ദേവതകള് ആരാധിച്ചിരുന്ന നിന്റെ ഭാഗ്യം, ശക്തന്മാരിലും ഏറ്റവും ശക്തനായ കാലന് അപഹരിച്ചുവോ? ഭൂമി പറഞ്ഞു: നീ ചോദിക്കുന്നതെല്ലാം നീയേയ്ക്കു തന്നെ അറിയാം, ധര്മാ. കാരണം, ലോകത്തിന് സന്തോഷം നല്കുന്ന നിന്റെ നാലു കാലുകളാണ് എന്റെ ആനന്ദത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമെന്നു ഭൂമിതന്നെ മറുപടി പറഞ്ഞു.