ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತಪುರಾಣಮ್

ಭೀಷ್ಮನು ತನ್ನ ಅಂತಿಮ ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘‘ನೀನು ಅಣ್ಣನ ಮಗ, ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ನೇಹಿತ, ನಿನ್ನ ಹಿತಚಿಂತಕ ಎಂದು whom you consider your maternal cousin, dear friend, best well-wisher, whom you made your minister, messenger, and charioteer out of affection— ಅವನನ್ನು ನೀನು ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ, ದೂತರಾಗಿ, ರಥಚಾಲಕರಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದೆಯಲ್ಲ, ಅವನೇ ಪರಮಾತ್ಮ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆತ್ಮರೂಪ, ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡುವವನು, ಅವನಿಗೆ ದ್ವೈತ, ಅಹಂಕಾರ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಜನರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆ ಉಂಟುಮಾಡಿದರೂ, ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವ ತಪ್ಪೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ, ರಾಜನೇ, ಅವನು ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರಿಗೆ ತೋರಿಸುವ ದಯೆ ನೋಡಿ. ನಾನು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನೇ ನನ್ನ ಎದುರು ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಯಾರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಅವನ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿ ಅವನ ನಾಮವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಾಗ ಎಲ್ಲ ಬಾಧೆಗಳಿಂದ, ಬಾಂಧವ್ಯಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈಗ ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವಾಮಿ, ಭಗವಂತನು, ನಾನೂ ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವ ತನಕ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಕಂದಕಂದವಾಗಿ ನಗುವ ಮುಖ, ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳು, ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಕಮಲಮುಖ, ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳು— ಇವೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಧ್ಯಾನದ ಪಥವಾಗಿ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿವೆ. ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ಭೀಷ್ಮನ ಬಳಿ ಕುಳಿತು, ಅವನಿಂದ ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಗಳ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಸುತ್ತಲೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಆಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಜನರ ಸ್ವಭಾವ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ನಿರ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೇಗಿವೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ದಾನ, ರಾಜಧರ್ಮ, ಮೋಕ್ಷ, ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಕುರಿತು, ಅವುಗಳ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಯೋಗಪದ್ಧತಿಗಳ ವಿವರವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಭೀಷ್ಮನು ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷಗಳ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದನು. ಈ ವೇಳೆ, ಯೋಗಿಗಳು ಇಚ್ಛಾಮರಣಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುವ ಶುಭ ಸಮಯವಾದ ಉತ್ತರಾಯಣ ಕಾಲವು ಬಂದಿತು. ಆಗ ಭೀಷ್ಮನು ತನ್ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಎಲ್ಲ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆದಿ ಪುರುಷನಾದ ಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದನು. ಅವನು ಪೀತಾಂಬರ ಧರಿಸಿದ, ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳಿರುವ, ಕಣ್ಣು ಕಪಾಟಾಗಿರದ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ತನ್ನ ಮುಂದೆ ಕಂಡು ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದನು. ಪೂರ್ಣ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ, ಎಲ್ಲ ಅವಶೇಷ ದುಃಖಗಳು, ಯುದ್ಧದ ಶ್ರಮಗಳೆಲ್ಲ ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿಹೋದವು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಅವನು ಜನಾರ್ದನನನ್ನು, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನನ್ನು, ತನ್ನ ಪ್ರಯಾಣದ ಮುನ್ನೋಟವಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು: ‘‘ಈಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಪವಿತ್ರವಾಗಿ, ಎಲ್ಲ ಆಸೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿ, ಸಾತ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ, ಸ್ವಾನಂದವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅವತಾರಗೊಳ್ಳುವ ಆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಆನಂದವಾಗಿರುವ, ತಮಾಲ ವೃಕ್ಷದಂತೆ ಕಪ್ಪಗಿರುವ, ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿರುವ, ಕುಂಚು ಕೂದಲಿನಿಂದ ಆವರಿತನಾದ, ಕಮಲಮುಖವುಳ್ಳ, ಅರ್ಜುನನ ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ಅವನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ಸದಾ ಇರಲಿ. ಯುದ್ಧದ ವೇಳೆ, ಅವನ ಮುಖದ ಮೇಲೆ ಶ್ರಮದಿಂದ ಬೆವರು, ಕುದರೆಗಳ ಧೂಳಿನಿಂದ ಅವನ ಕೂದಲು ಧೂಪಿತವಾಗಿತ್ತು, ಅವನ ಚರ್ಮ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭೇದಿತವಾಗಿತ್ತು— ಆ ಕೃಷ್ಣನೇ ನನ್ನ ಆತ್ಮರೂಪವಾಗಿರಲಿ. ಯುದ್ಧದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹಿತನ ಮಾತು ಕೇಳಿ, ಎರಡು ಸೇನೆಗಳ ನಡುವೆ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಶತ್ರುಸೈನಿಕರ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ ಪಾರ್ಥನ ಸ್ನೇಹಿತನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ಸದಾ ಇರಲಿ. ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ತಪ್ಪೆಂದು ಅರಿತು, ಅರ್ಜುನನು ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗಿದಾಗ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವನ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಿದ ಕೃಷ್ಣನ ಪಾದಪದ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪರಮ ಭಕ್ತಿ ಸಿಗಲಿ. ನನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪೂರೈಸಲು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ರಥದಿಂದ ಜಿಗಿದು, ಮೇಲಿನ ವಸ್ತ್ರ ಬಿದ್ದರೂ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೋಲು ಹಿಡಿದು, ಗಜಸೂರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಹರಿಯು ಹೋದಂತೆ ಧಾವಿಸಿದ ಆ ಕೃಷ್ಣನೇ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯವಾಗಿರಲಿ. ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಬಾಧಿತನಾದಾಗ, ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸು ಮುರಿದು, ರಕ್ತದಿಂದ ನನ್ನ ದೇಹ ತೊಯ್ದಾಗ, ಆ ಮುಕುಂದನು ನನ್ನ ರಕ್ಷಕನಾಗಿರಲಿ. ಅರ್ಜುನನ ರಥದ ಮೇಲೆ ನಿಂತು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ಗಿ ಮತ್ತು ಕೋಲು ಹಿಡಿದು, ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ಇಲ್ಲಿ ಹತರಾದ ಯೋಧರು ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದರು— ಅಂತಹ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಿ. ವೃಂದಾವನದ ಗೋಪಿಯರು ಅವರ ನಡವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ನಗುವಿನಲ್ಲಿ, ಕಣ್ಣಂಚಿನ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ಣ ಕಟಾಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಕೃಷ್ಣನ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಹಬ್ಬಹಬ್ಬವಾಗಿ ಅನುಕರಿಸಿ, ಅವನ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನರಾಗಿದ್ದರು. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗದಲ್ಲಿ, ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ರಾಜರು ಸುತ್ತಲು ಕೂತಿರಲು, ಅವನೇ ಪೂಜೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನೆಂದು ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಂದು, ತನ್ನ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನನಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ಈಗ ನಾನು ಅರಿತುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ—ಅವನು ಜನ್ಮರಹಿತನು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುವವನು, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಕಾರ ಅವನನ್ನು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಸೂರ್ಯನು ಅನೇಕ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವಂತೆ, ಅವನಲ್ಲಿರುವ ಭೇದ ಭ್ರಮೆ ನನಗೀಗ ಹೋಗಿಹೋಯಿತು. ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸು, ವಾಕ್ಯ, ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ತನ್ನ ಆತ್ಮವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ಭೀಷ್ಮನು ಉಸಿರನ್ನು ಒಳಗೆಳೆದು, ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಮೌನವಾಗಿದ್ದನು. ಭೀಷ್ಮನು ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಅರಿತು, ಎಲ್ಲರೂ ಮೌನವಾಗಿದರು, ಅದು ಸಂಜೆ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮೌನವಾಗುವಂತೆ. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಮಾನವರು ಮೃದಂಗಗಳನ್ನು ಮೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಧರ್ಮಾತ್ಮರು ಭೀಷ್ಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು, ಆಕಾಶದಿಂದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಮೇಲೆ ಸುರಿಯಿತು. ಭೀಷ್ಮನು ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ನಂತರ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಪಿತಾಮಹನ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ಆದರೂ ಕೆಲ ಕಾಲ ಅವನು ದುಃಖದಿಂದ ಮುಳುಗಿದ್ದನು. ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಗುಪ್ತ ನಾಮಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡು, ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಗಳಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದರು. ನಂತರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಕೃಷ್ಣನ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಗಜಾಹ್ವಯ ಎಂಬ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತಂದೆ ಹಾಗೂ ಗಾಂಧಾರಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ತಂದೆಯ ಅನುಮತಿ, ಕೃಷ್ಣನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಪಿತಾಮಹರಿಂದ ಬಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯಿಂದ ನಡೆಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಅವನ ತಾಯಿಯ ಸ್ತನಗಳಿಂದ ಹಾಲು ಹರಿದು, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಶುಭಕಣ್ನೀರು ಬಂದು, ಪುನಃ ಪುನಃ ತನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದಳು. ಜನರು ಆ ರಾಣಿ ಬಳಿ ಬಂದು ಹೇಳಿದರು: ‘‘ಶುಭವಾಗಲಿ, ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರನು ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಮರಳಿ ಬಂದು, ದುಃಖವನ್ನು ದೂರಮಾಡುವವನಾಗಿ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದ್ದೀಯಲ್ಲ, ಅವನು ದುಃಖವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವವನು. ಯಾರು ಅವನನ್ನು ಸ್ಥಿರಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ದುರ್ಬಲ ಮರಣವನ್ನೂ ಜಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ, ಜನರು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನನ್ನು ಮತ್ತು ಅವನ ಸಹೋದರರನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿದರು. ಸಂತೋಷದಿಂದ ರಾಜನು ಹಸ್ತಿಯನ್ನು ಏರಿ, ಎಲ್ಲರ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತ ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ನಗರದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬಾಗಿಲಲ್ಲೂ ಸುಂದರವಾದ ಮಕರತೋರಣಗಳು, ಬಾಳೆಕೋಲುಗಳ ಗುಚ್ಛಗಳು, ಪಾಕದ ಕಡಲೆಕಾಯಿ ರಾಶಿಗಳು ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬಾಗಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಕುಂಭಗಳು, ದೀಪಗಳು, ಮಾವಿನ ಹೊಸ ಎಲೆಗಳ ಹಾರಗಳು, ಮುತ್ತಿನ ಸರಗಳು ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದವು. ನಗರದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಗೋಪುರಗಳು, ಬಾಗಿಲುಗಳು, ಮನೆಗಳು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ, ಮಹಲ್‌ಗಳ ಹೊಳೆಯುವ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಹಿತವಾದ ರಾಜನು ರಸ್ತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಮಹಿಳೆಯರು ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಶುಭದ್ರವ್ಯಗಳಾದ ಅಕ್ಕಿ, ಅಖಂಡ ಧಾನ್ಯ, ಮೊಸರು, ನೀರು, ದುರ್ಭ, ಹೂವು, ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಂದರು. ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ, ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತ, ಶುಭಾಶಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ರಾಜನು ತಂದೆಯ ಅರಮನೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.