ದೇವಿಯೇ, ಈಗ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಪವಿತ್ರ ಭಾಗವತದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಕಥೆ ಪುರಂಜನ ಮತ್ತು ಅವನ ಪತ್ನಿಯ ವಿಧಿಯ ಕುರಿತು, ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ದರ್ಶನವಾಗುವ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅರಿತಿದೆ, ಅವನಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು—ಅವು ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ—ಯಾವ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ಬೀರಲಾಗದು. ಅವು ಉದ್ವಿಗ್ನವಾದರೂ, ಅದರಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ನಾವು ಹೀಗೂ ಹೋಲಿಸಬಹುದು: ಮೋಡಗಳು ಇದ್ದರೂ ಅವು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಆವರಿಸದಂತೆ, ಅವು ದೂರವಾದ ಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಂಟು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ, ಆಕಾಶವು ಗಾಳಿ, ಬೆಂಕಿ, ನೀರು, ಭೂಮಿ—ಈ ಭೌತಿಕ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವು ಬರುವುದೂ ಹೋಗುವುದೂ ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ. ಹಾಗೆ, ಅವಿನಾಶಿ ಆತ್ಮನು ಸತ್ವ, ರಜಸ್ ಮತ್ತು ತಮಸ್ ಎಂಬ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಗುಣಗಳು. ಆದರೂ, ಈ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವನ್ನು—ಅವು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದವು—ವಿಡಿಯಬೇಕು. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣದ ಮಲಿನತೆ ಹೋಗುವವರೆಗೆ, ಈ ಸಂಗವನ್ನು ದೂರವಿಡುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ. ಒಬ್ಬ ಯೋಗಿ, ದೇವತೆಗಳು ಅಥವಾ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಡ್ಡಿಗಳು ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಕು ಉಂಟುಮಾಡಿದಾಗ, ಹಳೆಯ ಅಭ್ಯಾಸದ ಬಲದಿಂದ ಪುನಃ ಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅದು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಜೀವಿ ತನ್ನ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು, ಯಾವದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಥವಾ ವಿಧಿಯಿಂದ, ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ, ಆಸೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಆತ್ಮ ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ—ನಿಂತು, ಕುಳಿತು, ನಡೆಯುತ್ತಾ, ಮಲಗುತ್ತಾ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾ ಅಥವಾ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ—ಮನಸ್ಸು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದಾಗ, ಅವನು ಅದನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾವುದೆಂದು ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಯಾವುದಾದರೂ ಅಸತ್ಯವಾದ ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯವನ್ನು ಕಂಡು, ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ ಅದರ ವಿರುದ್ಧವಾದುದನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡಾಗ, ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದನ್ನು ನಿಜವೆಂದು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಕನಸು, ಎದ್ದ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆ. ಇದುವರೆಗೆ ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಂಯೋಗವು, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದೆ, ಆತ್ಮಕ್ಕೇ ಸೇರಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಅವಲೋಕನದಿಂದ ಅದು ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆತ್ಮವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಬಿಟ್ಟುಗೊಡಲಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗೆ, ಉದಯಮಾನ ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ, ನನ್ನ ವಿವೇಕಬುದ್ಧಿಯು ಅಜ್ಞಾನರೂಪ ಕತ್ತಲನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಆತ್ಮನು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ, ಜನನರಹಿತ, ಅಳವಡಿಸಲಾಗದ ಮಹಾನುಭವ. ಎಲ್ಲರ ಅನುಭವದ ಮೂಲ, ಅವನು ಎರಡನೆಯವನಲ್ಲ. ಮಾತುಗಳು ಇಲ್ಲದಾಗ ಅವನೇ ಮಾತಿಗೆ, ಪ್ರಾಣಕ್ಕೆ ದಿಕ್ಕು ನೀಡುವವನು. ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನತೆ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆಯಷ್ಟೆ ಇದೆ; ಆತ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಯಾವ ಆಧಾರವೂ ಇಲ್ಲ. ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮತ್ತು ರೂಪದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುವುದು, ಐದು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರುವುದು—even if it seems meaningless—ಅದು ಕೇವಲ ಪ್ರಶಂಸೆಯಷ್ಟೆ. ಈ ದ್ವೈತವು ತಾನು ಜ್ಞಾನಿಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುವವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ. ಯೋಗಿಯ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ ಇನ್ನೂ ಪಾಕವಾಗದಿದ್ದಾಗ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ವ್ಯಾಕುಲತೆಗಳು ಅವನನ್ನು ತೊಡಕುಮಾಡಬಹುದು. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಿಯಮವನ್ನು ನಿಗದಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ಕೆಲವರು ಆಸನ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ ದೇಹದ ವ್ಯಾಧಿಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ತಪಸ್ಸು, ಮಂತ್ರ, ಔಷಧಿಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಧಿಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ನನ್ನ ಧ್ಯಾನದಿಂದ, ನನ್ನ ನಾಮಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ, ಅಥವಾ ಯೋಗಾಚಾರ್ಯರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದರಿಂದ ದುಷ್ಟಪ್ರಭಾವವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು, ತಮ್ಮ ದೇಹವನ್ನು ಯುವಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ವಿವಿಧ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ, ಇಂತಹ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಾರದು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಈ ಶರೀರವು ಮರದ ಹಣ್ಣು ಹೋಲುವಂತೆ ನಾಶವಾಗುವುದು. ಶರೀರವನ್ನು ಉಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಫಲವತ್ತಾಗದು. ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ದೇಹ ದೀರ್ಘಾಯುಷಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದವರು ಅದನ್ನು ನಂಬಬಾರದು. ಯೋಗವನ್ನು ತೊರೆದು ನನ್ನ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಯೋಗಿಯು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನಾಗಿ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ತೊಡಕುಗಳು ತೊಂದರೆ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈಗ ಪುರಂಜನನ ಪತ್ನಿಯ ಹೃದಯದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ: ಅವಳ ಪ್ರಿಯ ಪತಿ ಅವಳಿಗೇ ಗೊತ್ತಾಗದೆ ತೊರೆದಿದ್ದರೂ, ಅವಳು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಳು, ಹಳೆಯದಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆದರೆ, ಪತಿಯ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣತೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಅವನ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವಾಗ, ಅವಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆತಂಕ ಉಂಟಾಯಿತು—ಹುಲಿಯ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಮೃಗದಂತೆ. ಅವಳು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ದುಃಖ ಪಟ್ಟು, ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ, ಸ್ನೇಹಿತರಿಲ್ಲದೆ, ಅಳುತ್ತಾ, ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ತಲೆಯಿಟ್ಟು, ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾರಳಾಗಿ ಕರೆಯುತ್ತಾಳೆ: "ಏಳು, ಏಳು, ರಾಜರ್ಷಿಯೇ! ನೀನು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಈ ಭೂಮಿ ದುರಾತ್ಮರು ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಅಪರಾಧಿಗಳಿಂದ ಭಯಪಡುವುದು." ಹೀಗೆ ಅಳುತ್ತಾ, ಆ ಯುವತಿ ತನ್ನ ಪತಿಯ ಹಿಂದೆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದಳು; ಅವನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು, ನಿರ್ಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಮರದ ಚಿತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಪತಿಯ ದೇಹವನ್ನು ಅದರ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು, ಅವನೊಂದಿಗೆ ಸಾವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಶೋಕದಿಂದ ನಿಂತಳು. ಅವಳ ಬಳಿಗೆ, ಅವಳ ಹಳೆಯ ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ಸ್ವಯಂಸಿದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಬಂದು, ಮೃದು ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಅವನು ಕೇಳಿದನು: "ನೀನು ಯಾರು? ಯಾರದು? ಈ ಇಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವವನು ಯಾರು, ಅವನಿಗಾಗಿ ನೀನು ದುಃಖಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ನಾನು ನಿನ್ನ ಹಳೆಯ ಸ್ನೇಹಿತನೆಂದು ನೀನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯಾ?" "ಓ ಸ್ನೇಹಿತೆ, ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಅಜ್ಞಾನಿ ಸಂಗಾತಿಯಾಗಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯಾ? ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಭೌತಿಕ ಸುಖಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡು, ಬೇರೆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡೆ." "ಓ ಮಹಾನ್, ನೀನು ಮತ್ತು ನಾನು ಹಂಸಗಳಾಗಿ, ಮನಸ್ಸಿನ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಮ್ಮ ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ಬೇರ್ಪಾಟು ಇರಲಿಲ್ಲ." "ಆದರೆ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭೌತಿಕ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಹೋದೆ. ಅಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಮಹಿಳೆಯು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನೋಡಿದೆ." "ಅಲ್ಲಿ ಐದು ಉದ್ಯಾನಗಳು, ಒಂಬತ್ತು ಬಾಗಿಲುಗಳು, ಒಬ್ಬ ರಕ್ಷಕ, ಮೂರು ಕೋಣೆಗಳು, ಆರು ಕುಟುಂಬಗಳು, ಐದು ವ್ಯಾಪಾರಸ್ಥಳಗಳು, ಐದು ಸ್ವಭಾವಗಳು—ಅದು ಮಹಿಳೆಯ ನಿವಾಸ." "ಐದು ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳು ಸುಖಗಳಾಗಿವೆ; ಒಂಬತ್ತು ಬಾಗಿಲುಗಳು ಜೀವನಾಳಿಗಳು; ಜಠರಾಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಆಹಾರವು ಕೋಣೆಗಳು; ಕುಟುಂಬವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಗುಂಪು." "ವ್ಯಾಪಾರಸ್ಥಳಗಳು ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಯು; ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ ಅವಿನಾಶಿ; ಶಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾಮಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದರೂ, ತನ್ನನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ." "ಅಲ್ಲಿ, ನೀನು ರಾಮನ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು, ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡೆ. ಆ ಸಂಗದಿಂದ, ನೀನು ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಿದ್ದೆ." "ನೀನು ವಿದ್ಯಾಧರ ರಾಜಕುಮಾರಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಈ ವೀರನು ನಿನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತನೂ ಅಲ್ಲ; ನೀನು ಪುರಂಜನಿಯ ಪತಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಅವಳೊಡನೆ ಒಂಬತ್ತನೇ ಬಾಗಿಲಿನಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದೆ." "ಇದು ನನ್ನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಮಾಯೆ; ಇದರ ಮೂಲಕ ನೀನು ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಸತೀಸಾಧ್ವಿಯನ್ನು ನಿಜವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದೀಯೆ. ಅವೆರಡೂ ನಿಜವಲ್ಲ, ಹಂಸದಂತೆ ನಾವು ಇಬ್ಬರೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ." "ನಾನು ನೀನು, ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಅಲ್ಲ; ನೀನೇ ನಾನು—ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಅರಿತುಕೋ, ಸ್ನೇಹಿತೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಅಲ್ಪವೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ." "ಒಬ್ಬನು ತನ್ನನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ನೋಡಿದರೂ, ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮ ಅಂತರಂಗವೂ ಇದೆ." "ಹೀಗೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಹಂಸನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಹಂಸದಿಂದ ಜಾಗೃತನಾಗಿ, ತನ್ನ ಮೂಲಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮರಳಿದನು; ಆ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದನು." "ಓ ಬರ್ಹಿಷ್ಮತ್, ಇದನ್ನು ನಾನು ಆಪೋಹವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಭಗವಂತನು ಪರೋಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ." ಇಂತಿ, ಭಾಗವತದ ಈ ಪವಿತ್ರ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ, ಮಾಯೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಹಾಗೂ ಯೋಗಿಯ ಧ್ಯಾನಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿಯಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ದೇವಿಯೇ.