ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತಂ ಮಹಾಪುರಾಣದ ದಶಮಸ್ಕಂಧದ ಮೊದಲನೆಯ ಭಾಗದ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಇಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪಾವನ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮಹಾತ್ಮರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಲೌಕಿಕ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿದ್ದು, ಸದಾ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗಿರುವವರು, ಶಾಂತಚಿತ್ತರಾಗಿ, ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುವವರು, ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತೊರೆದವರು, ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗದವರು ಮತ್ತು ಲೋಭವಿಲ್ಲದವರು. ಇಂತಹ ಪುಣ್ಯಶೀಲ ಮಹಾತ್ಮರ ನಡುವೆ ಸದಾ ಭಗವಂತನ ಕಥೆಗಳು ಉದಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಕಥೆಗಳು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳುವ, ಹಾಡುವ, ಮೆಚ್ಚುವ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಲೋಚಿಸುವವರ ಪಾಪಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಹಾಕಿ, ಅವರನ್ನು ಪವಿತ್ರರನ್ನಾಗಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ರೀತಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಉಂಟಾದವರಿಗೆ ಇನ್ನೇನು ಸಾಧಿಸಬೇಕಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರು ಅನಂತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಮಾನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯ ಹತ್ತಿರ ಹೋದಾಗ ಶೀತ, ಭಯ ಮತ್ತು ಅಂಧಕಾರವು ದೂರವಾದಂತೆ, ಮಹಾತ್ಮರ ಸಂಗದಿಂದ ಕೂಡಾ ದುಃಖ, ಭಯಗಳು ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ. ಭಯಾನಕ ಸಂಸಾರಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಏರುತ್ತಿರುವವರಿಗಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನದ ಮಹಾತ್ಮರು ಬಲವಾದ ದೋಣಿಯಂತೆ ಆಶ್ರಯವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಹಾರವು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಣ, ಭಗವಂತನು ದುಃಖಿತರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ, ಧರ್ಮವು ಮರಣಾನಂತರ ಜನರಿಗೆ ಸಂಪತ್ತು, ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮರು ಭಯಭೀತರಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾತ್ಮರು ಸೂರ್ಯೋದಯದಂತೆ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ದೇವತೆಗಳು, ಬಂಧುಗಳು, ಭಗವಂತನು ತಾನೂ ಕೂಡ—all are saints—ಎಲ್ಲರೂ ಮಹಾತ್ಮರೇ. ಹೀಗೆ, ವೈತಸೇನನಾದ ಉರ್ವಶಿಯು ಲೋಕದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಸಂಪೂರ್ಣ ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು, ಆತ್ಮಾನಂದದಲ್ಲಿ ಲೀನಳಾಗಿದ್ದಳು. ಇದಾದ ಮೇಲೆ, ಭಗವಂತನು ಭೌತಿಕ tattvaಗಳ ವಿವರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಮೃದುವು ಮತ್ತು ಕಠಿಣತೆ, ಶೀತ ಮತ್ತು ಉಷ್ಣತೆ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಸ್ಪರ್ಶದ ಗುಣಗಳು, ಇದು ವಾಯುವಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗುಣವಾಗಿದೆ. ಚಲನೆ, ಸಂಗ್ರಹ, ಸ್ವೀಕಾರ, ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುತ್ವ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ, ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಾರ—ಇವು ವಾಯುವಿನ ಕಾರ್ಯಗಳು. ವಾಯುವಿನ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ, ದೈವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ರೂಪವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು. ಆಗ ಬೆಳಕು ಹುಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ದೃಷ್ಟಿಯ ಇಂದ್ರಿಯವಾದ ಕಣ್ಣು ರೂಪವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಸಾಧನವಾಯಿತು. ಶುದ್ಧ ರೂಪವು ದ್ರವ್ಯತ್ವ, ಗುಣತ್ವ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ—ಇವು ಅಗ್ನಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳು. ಅಗ್ನಿಯು ಪ್ರಕಾಶ, ಪಾಕ, ಉಷ್ಣತೆ, ದಹನ, ಶೀತನಾಶ, ಒಣಗಿಸುವುದು, ಹಸಿವು ಮತ್ತು ದಾಹ ಉಂಟುಮಾಡುವುದು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಅಗ್ನಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳು. ಶುದ್ಧ ರೂಪದಿಂದ, ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗಿ, ದೈವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ರುಚಿ ಹುಟ್ಟಿತು. ಅದರಿಂದ ನೀರು ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು ಮತ್ತು ರುಚಿಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಸಾಧನವಾಗಿ ನಾಲಿಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಒಂದು ರುಚಿಯು ವಿವಿಧ ಭೌತಿಕ ಸಂಯೋಗಗಳಿಂದ ಕಸಾಯ, ಸಿಹಿ, ಕಹಿ, ಖಾರದ, ಹುಳಿ ಎಂಬಂತೆ ವಿಭಜನೆಯಾಯಿತು. ಜಲವು ತೇವ, ಘನೀಕರಣ, ತೃಪ್ತಿ, ಜೀವಸಂಕಲನ, ಪೋಷಣಾ, ಆನಂದ, ಉಷ್ಣ ಶಮನ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಶುದ್ಧ ರುಚಿಯಿಂದ, ಜಲದಿಂದ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗಿ, ದೈವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಶುದ್ಧ ವಾಸನೆ ಹುಟ್ಟಿತು. ಅದರಿಂದ ಭೂಮಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು ಮತ್ತು ವಾಸನೆಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಸಾಧನವಾಗಿ ಮೂಗು ಉಂಟಾಯಿತು. ಭೌತಿಕ ಸಂಯೋಗಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ವಾಸನೆ ಭೂಗಂಧ, ದುರ್ಗಂಧ, ಸುಗಂಧ, ಮೃದು, ತೀವ್ರ, ಹುಳಿ ಇತ್ಯಾದಿಯಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಯಿತು. ಭೂಮಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳಲು ಆಧಾರ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಶ್ರಯ, ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತೆಯು ಭೂಮಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ. ಆಕಾಶದ ವಿಶೇಷ ಗುಣವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಶ್ರವಣ, ವಾಯುವಿನದು ಸ್ಪರ್ಶ, ಅಗ್ನಿಯದು ದೃಷ್ಟಿ, ಜಲದದು ರುಚಿ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯದು ವಾಸನೆ. ಒಂದು ಗುಣವು ಒಂದು tattvaನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ; ಈ ರೀತಿ tattvaಗಳ ವಿಭಿನ್ನತೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಮಹತ್ತ್ವದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಏಳು tattvaಗಳು, ಕಾಲ, ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಈ tattvaಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಿ, ಚೇತನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಜಡ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವು ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಅದರಿಂದ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನು ಉದಯವಾಯಿತು. ಈ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವು ಹತ್ತುವು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ—ಮೊದಲಿಗೆ ನೀರು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಲೋಕಗಳು ಹರಿಯನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. ಆಮೇಲೆ, ಬಂಗಾರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಜಲದ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮನು ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಆಕಾಶವನ್ನು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಭೇದಿಸಿ, ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಮೊದಲು ಅವನ ಬಾಯಿಯನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು, ಅದರಿಂದ ವಾಕ್ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು; ವಾಕಿನಿಂದ ಅಗ್ನಿ, ನಂತರ ಮೂಗು, ಅದರಿಂದ ಉಸಿರು, ಮತ್ತೆ ವಾಸನೆ ಇಂದ್ರಿಯವು ಹುಟ್ಟಿತು. ವಾಸನೆಯಿಂದ ವಾಯು, ನಂತರ ಕಣ್ಣು, ಅದರಿಂದ ದೃಷ್ಟಿ, ನಂತರ ಸೂರ್ಯ, ನಂತರ ಕಿವಿ, ಅದರಿಂದ ಶ್ರವಣ, ಮತ್ತೆ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು. ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನು ಚರ್ಮವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದಾಗ, ಕೂದಲು, ರೋಮ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾದವು; ನಂತರ ಔಷಧಿಗಳು, ಮತ್ತೆ ಜನನೇಂದ್ರಿಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ವೀರ್ಯದಿಂದ ನೀರು, ಪಾಯುವನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ಪಾಯುವಿನಿಂದ ಅಪಾನ, ಅಪಾನದಿಂದ ಲೋಕದ ಭಯಕರವಾದ ಮರಣ ಹುಟ್ಟಿತು. ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು, ಅವುಗಳಿಂದ ಶಕ್ತಿ, ಅದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು; ಕಾಲುಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು, ಅವುಗಳಿಂದ ಚಲನೆ, ಅದರಿಂದ ವಿಷ್ಣು. ನರಗಳು ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಅವುಗಳಿಂದ ರಕ್ತ ತುಂಬಿತು. ನದಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು, ನಂತರ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಹಸಿವು ಮತ್ತು ದಾಹ ಹುಟ್ಟಿದವು; ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಮುದ್ರ ಆಶ್ರಯವಾಯಿತು. ಹೃದಯವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಮನಸ್ಸು ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಂದ್ರನು, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಾಗೀಶನು, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ರುದ್ರನು, ಚೇತನೆಯಿಂದ ಅಂತಃಕರಣವು ಹುಟ್ಟಿತು. ಈ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿದರೂ, ಅವರು ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ತಾವು ತಾವು ಅವರ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ, ಪುನಃ ಪುನಃ ಎಬ್ಬಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಅಗ್ನಿ ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ವಾಕಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ, ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನು ಎದ್ದಿಲ್ಲ. ವಾಯು ಮೂಗಿನಲ್ಲಿ ವಾಸನೆಯಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ, ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನು ಎದ್ದಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಯಾಗಿ, ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣವಾಗಿ, ಔಷಧಿಗಳು ಚರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕೂದಲಾಗಿ, ನೀರು ಜನನೇಂದ್ರಿಯದಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ ಕೂಡ, ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನು ಎದ್ದಿಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ, ಭಗವಂತನ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು tattvaಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.