यशःश्रियामेव परिश्रमः परो वर्णाश्रमाचारतपःश्रुतादिषु । अविस्मृतिः श्रीधरपादपद्मयोः गुणानुवादश्रवणादरादिभिर्हरेः
यश और संपत्ति के लिए किया गया हर परिश्रम, चाहे वह वर्णाश्रम के कर्तव्य, तपस्या या अध्ययन से हो, तभी श्रेष्ठ है जब वह श्रीधर के चरणकमलों की अविस्मृति लाए—जो हरि के गुणों के श्रवण, कीर्तन और श्रद्धा से होती है।
(मिश्र-११,१२) अविस्मृतिः कृष्णपदारविन्दयोः क्षिणोत्यभद्राणि च शं तनोति च । सत्त्वस्य शुद्धिं परमात्मभक्तिं ज्ञानं च विज्ञानविरागयुक्तम्
कृष्ण के चरणकमलों की अविस्मृति सभी अमंगलों को नष्ट करती है और कल्याण देती है; यह मन को शुद्ध करती है, परमात्मा में सर्वोच्च भक्ति लाती है, और ज्ञान, अनुभव तथा वैराग्य प्रदान करती है।
(इंद्रवज्रा) यूयं द्विजाग्र्या बत भूरिभागा यच्छश्वदात्मन्यखिलात्मभूतम् । नारायणं देवमदेवमीशं अजस्रभावा भजताविवेश्य
निश्चय ही, आप श्रेष्ठ द्विजजन बड़े भाग्यशाली हैं, क्योंकि आप निरंतर अपने हृदय में अखिलात्मा श्रीनारायण, देवों के देव, ईश्वर का स्थिर भाव से ध्यान कर उनकी भक्ति करते हैं।
(मिश्र-११,१२) अहं च संस्मारित आत्मतत्त्वं श्रुतं पुरा मे परमर्षिवक्त्रात् । प्रायोपवेशे नृपतेः परीक्षितः सदस्यृषीणां महतां च श्रृण्वताम्
और मुझे भी आत्मतत्त्व का स्मरण हुआ, जिसे मैंने पहले परमर्षि के मुख से सुना था, जब राजा परीक्षित उपवास कर रहे थे और वहाँ महान ऋषि-मुनि उपस्थित थे।
(अनुष्टुप्) एतद्वः कथितं विप्राः कथनीयोरुकर्मणः । माहात्म्यं वासुदेवस्य सर्वाशुभविनाशनम्
हे विप्रगण, मैंने आप सबको भगवान के महान कार्यों की यह कथा सुनाई, जिनकी महिमा सारे अशुभ का नाश करती है।
य एतत्श्रावयेन्नित्यं यामक्षणमनन्यधीः । श्रद्धावान् योऽनुश्रृणुयात् पुनात्यात्मानमेव सः
जो कोई श्रद्धा और एकाग्रता से इसे प्रतिदिन थोड़ी देर भी सुनाता या सुनता है, वह स्वयं को शुद्ध कर लेता है।
द्वादश्यामेकादश्यां वा श्रृण्वन्नायुष्यवान् भवेत् । पठत्यनश्नन् प्रयतः ततो भवत्यपातकी
द्वादशी या एकादशी के दिन इसे सुनने से आयु बढ़ती है; और जो इसे उपवास रखकर, संयम से पढ़ता है, वह पापों से मुक्त हो जाता है।
पुष्करे मथुरायां च द्वारवत्यां यतात्मवान् । उपोष्य संहितामेतां पठित्वा मुच्यते भयात्
जो व्यक्ति पुष्कर, मथुरा या द्वारका में संयम से उपवास रखकर इस संहिता का पाठ करता है, वह भय से मुक्त हो जाता है।
देवता मुनयः सिद्धाः पितरो मनवो नृपाः । यच्छन्ति कामान् गृणतः श्रृण्वतो यस्य कीर्तनात्
जिसकी महिमा का गान या श्रवण करने पर देवता, ऋषि, सिद्ध, पितर, मनु और राजा गाने या सुनने वालों की इच्छाएँ पूरी करते हैं।
ऋचो यजूंषि सामानि द्विजोऽधीत्यानुविन्दते । मधुकुल्या घृतकुल्याः पयःकुल्याश्च तत्फलम्
जो द्विज ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद का अध्ययन करता है, उसे मधु, घी और दूध की धाराओं के समान फल प्राप्त होते हैं।
पुराणसंहितां एतां अधीत्य प्रयतो द्विजः । प्रोक्तं भगवता यत्तु तत्पदं परमं व्रजेत्
जो श्रद्धा से इस पुराण संहिता का अध्ययन करता है, वह भगवान द्वारा बताए गए परम पद को प्राप्त करता है।
विप्रोऽधीत्याप्नुयात् प्रज्ञां राजन्योदधिमेखलाम् । वैश्यो निधिपतित्वं च शूद्रः शुध्येत पातकात्
ब्राह्मण पढ़कर ज्ञान पाता है, क्षत्रिय समुद्र जैसी सत्ता पाता है, वैश्य धन का स्वामी बनता है और शूद्र पाप से शुद्ध हो जाता है।
(unknown) कलिमलसंहतिकालनोऽखिलेशो हरिरितरत्र न गीयते ह्यभीक्ष्णम् । इह तु पुनर्भगवानशेषमूर्तिः परिपठितोऽनुपदं कथाप्रसङ्गैः
अन्यत्र जहाँ हरि, जो कलियुग की मलिनता को नष्ट करने वाले और सबके स्वामी हैं, बार-बार नहीं गाए जाते, वहीं यहाँ भगवान की अखिल रूप वाली कथा क्रमशः विस्तार से कही जाती है।
(पुष्पिताग्रा) तमहमजमनन्तमात्मतत्त्वं जगदुदयस्थितिसंयमात्मशक्तिम् । द्युपतिभिरजशक्रशङ्कराद्यैः दुरवसितस्तवमच्युतं नतोऽस्मि
मैं आपको नमस्कार करता हूँ, जो अजन्मा, अनंत, आत्मस्वरूप हैं, जिनकी शक्ति से सृष्टि, पालन और संहार होता है, जिनकी स्तुति ब्रह्मा, इन्द्र, शंकर आदि देवताओं के लिए भी कठिन है, हे अच्युत।
उपचितनवशक्तिभिः स्व आत्मनि उपरचितस्थिरजङ्गमालयाय । भगवत उपलब्धिमात्रधाम्ने सुरऋषभाय नमः सनातनाय
जो अपनी नूतन शक्तियों से स्थिर और चल संसार की रचना अपने भीतर करते हैं, जिनका धाम केवल पुण्यात्माओं को प्राप्त होता है, उन सनातन देवश्रेष्ठ को प्रणाम है।
(मालिनी) स्वसुखनिभृतचेतास्तद्व्युदस्तान्यभावोऽपि अजितरुचिरलीलाकृष्टसारस्तदीयम् । व्यतनुत कृपया यः तत्त्वदीपं पुराणं तमखिलवृजिनघ्नं व्याससूनुं नतोऽस्मि
मैं व्यास के पुत्र को नमस्कार करता हूँ, जिनका मन अपने ही सुख में लीन और अन्य सब भावों से रहित था, परंतु अजेय भगवान की सुंदर लीला से आकर्षित होकर, जिन्होंने करुणावश यह पुराण, सत्य का दीपक और समस्त पापों का नाशक, प्रकट किया।
सूत उवाच । विदुरस्तीर्थयात्रायां मैत्रेयादात्मनो गतिम् । ज्ञात्वागाt हास्तिनपुरं तयावाप्तविवित्सितः
सूत ने कहा—विदुर जी ने तीर्थयात्रा में मैत्रेय से आत्मा का मार्ग जानकर, अपनी जिज्ञासा पूरी होने पर हस्तिनापुर लौट आए।
यावतः कृतवान् प्रश्नान् क्षत्ता कौषारवाग्रतः । जातैकभक्तिः गोविन्दे तेभ्यश्चोपरराम ह
जब तक विदुर कौशारव ऋषि के सामने प्रश्न करते रहे, तब तक उनके मन में गोविन्द के प्रति एकनिष्ठ भक्ति उत्पन्न हो गई और फिर उन्होंने प्रश्न करना छोड़ दिया।
तं बन्धुमागतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः सहानुजः । धृतराष्ट्रो युयुत्सुश्च सूतः शारद्वतः पृथा
जब धर्मराज युधिष्ठिर अपने भाइयों सहित, धृतराष्ट्र, युयुत्सु, सूत, कृपाचार्य और पृथाजी ने अपने बंधु को लौटते देखा,
गान्धारी द्रौपदी ब्रह्मन् सुभद्रा चोत्तरा कृपी । अन्याश्च जामयः पाण्डोः ज्ञातयः ससुताः स्त्रियः
गांधारी, द्रौपदी, हे ब्राह्मण, सुभद्रा, उत्तरा, कृपी और पाण्डु की अन्य पत्नियाँ, उनके पुत्र और स्त्री-परिजन भी,
प्रत्युज्जग्मुः प्रहर्षेण प्राणं तन्व इवागतम् । अभिसङ्गम्य विधिवत् परिष्वङ्गाभिवादनैः
सभी लोग अत्यंत हर्ष से ऐसे उठ खड़े हुए जैसे उनके शरीर में प्राण लौट आए हों, और विधिपूर्वक समीप जाकर गले मिलकर तथा अभिवादन कर उनका स्वागत किया।
मुमुचुः प्रेमबाष्पौघं विरहौत्कण्ठ्य कातराः । राजा तमर्हयां चक्रे कृतासन परिग्रहम्
विरह की उत्कंठा से व्याकुल होकर उन्होंने प्रेम के आँसू बहाए; राजा ने उनका आदरपूर्वक आसन देकर स्वागत किया।
तं भुक्तवन्तं विश्रान्तं आसीनं सुखमासने । प्रश्रयावनतो राजा प्राह तेषां च श्रृण्वताम्
जब वे भोजन कर विश्राम कर सुखपूर्वक आसन पर बैठे, तब राजा विनम्रता से झुककर, सबकी उपस्थिति में उनसे बोले।
युधिष्ठिर उवाच । अपि स्मरथ नो युष्मत् पक्षच्छायासमेधितान् । विपद्गणाद् विषाग्न्यादेः मोचिता यत्समातृकाः
युधिष्ठिर बोले—क्या आप हमें याद करते हैं, जो आपकी छाया में पले-बढ़े और माँ सहित विष, अग्नि आदि अनेक विपत्तियों से बचाए गए?
कया वृत्त्या वर्तितं वः चरद्भिः क्षितिमण्डलम् । तीर्थानि क्षेत्रमुख्यानि सेवितानीह भूतले
आपने पृथ्वी पर भ्रमण करते हुए किस प्रकार जीवनयापन किया? क्या आपने यहाँ के प्रमुख तीर्थों और पवित्र क्षेत्रों का दर्शन किया?
भवद्विधा भागवताः तीर्थभूताः स्वयं विभो । तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि स्वान्तःस्थेन गदाभृता
हे प्रभु, आप जैसे भक्त स्वयं तीर्थस्वरूप होते हैं; आपके हृदय में गदा-धारी भगवान का वास होने से आप जहाँ भी जाते हैं, वहाँ की पवित्रता और बढ़ जाती है।
अपि नः सुहृदस्तात बान्धवाः कृष्णदेवताः । दृष्टाः श्रुता वा यदवः स्वपुर्यां सुखमासते
प्यारे, हमारे वे मित्र और संबंधी जो कृष्ण के भक्त हैं, क्या वे दिखाई दिए या उनका कोई समाचार मिला? क्या यादव अपने नगर में सुखपूर्वक रह रहे हैं?
इत्युक्तो धर्मराजेन सर्वं तत् समवर्णयत् । यथानुभूतं क्रमशो विना यदुकुलक्षयम्
धर्मराज के इस प्रकार पूछने पर उन्होंने अपने अनुभव के अनुसार सब बातें विस्तार से बताईं, केवल यादवों के वंश का नाश छोड़कर।
नन्वप्रियं दुर्विषहं नृणां स्वयमुपस्थितम् । नावेदयत् सकरुणो दुःखितान् द्रष्टुमक्षमः
यद्यपि कोई अत्यंत दुखद और असहनीय घटना घट चुकी थी, फिर भी वे दयालुता के कारण उसे नहीं बताए, क्योंकि वे दूसरों का दुःख देख नहीं सकते थे।
कञ्चित् कालमथ अवात्सीत् सत्कृतो देववत्सुखम् । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य श्रेयस्कृत् सर्वेषां सुखमावहन्
इसके बाद वे कुछ समय तक वहाँ रहे, देवताओं की तरह आदर और सुख पाते हुए, अपने बड़े भाई का कल्याण करते हुए और सबको प्रसन्नता देते हुए।