दुर्योधनं वर्जयित्वा राजानः सर्षयः सुराः । इति श्रुतं नो भगवन् तत्र कारणमुच्यताम्
दुर्योधन को छोड़कर, सभी राजा, ऋषि और देवता प्रसन्न हुए; हे भगवन, हमने यह सुना है — कृपा करके इसका कारण बताइए।
श्रीबादरायणिरुवाच - पितामहस्य ते यज्ञे राजसूये महात्मनः । बान्धवाः परिचर्यायां तस्यासन् प्रेमबंधनाः
श्री बादरायणि ने कहा — तुम्हारे महात्मा पितामह के राजसूय यज्ञ में उनके स्नेह से बंधे संबंधी सेवा में लगे हुए थे।
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्षः सुयोधनः । सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने
भीम रसोई के प्रधान थे, सुयोधन को धन का कार्य सौंपा गया था; सहदेव पूजा में, और नकुल सामग्री जुटाने में लगे थे।
गुरुशुश्रूषणे जिष्णुः कृष्णः पादावनेजने । परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामनाः
अर्जुन गुरुजनों की सेवा में, श्रीकृष्ण पाँव धोने में, द्रुपदकुमारी भोजन परोसने में और कर्ण उदारता से दान देने में लगे थे।
युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादयः । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादयः
युयुधान, विकर्ण, हार्दिक्य, विदुर आदि, बाहीक के पुत्र, भूरि और संतर्दन आदि सभी को अलग-अलग कार्य सौंपे गए थे।
निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा । प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञः प्रियचिकीर्षवः
राजन, उस महान यज्ञ में जिन्हें जो कार्य सौंपा गया था, वे सब राजा को प्रसन्न करने की इच्छा से पूरी लगन से लगे रहे।
( वसंततिलका ) ऋत्विक् सदस्यबहुवित्सु सुहृत्तमेषु स्विष्टेषु सूनृतसमर्हणदक्षिणाभिः । चैद्ये च सात्वतपतेश्चरणं प्रविष्टे चक्रुस्ततस्त्ववभृथ स्नपनं द्युनद्याम्
जब यज्ञ के आचार्य, सहायक और श्रेष्ठ मित्रों को उचित रूप से दक्षिणा, मधुर वचन और सत्कार से सम्मानित किया गया, और सात्वतों के स्वामी ने शिशुपाल वध के बाद यज्ञशाला में प्रवेश किया, तब सबने स्वर्ग की नदी में अंतिम स्नान किया।
( अनुष्टुप् ) मृदङ्गशङ्खपणव धुन्धुर्यानकगोमुखाः । वादित्राणि विचित्राणि नेदुरावभृथोत्सवे
मृदंग, शंख, पनव, धुंधुरी, अनक और गोमुख — ये तरह-तरह के वाद्य यज्ञ-स्नान के उत्सव में गूंज उठे।
नर्तक्यो ननृतुर्हृष्टा गायका यूथशो जगुः । वीणावेणुतलोन्नादः तेषां स दिवमस्पृशत्
प्रसन्न होकर नर्तकियाँ नाचीं और गायक दल के दल गाने लगे; वीणा, बांसुरी और तालियों की ध्वनि आकाश तक पहुँच गई।
चित्रध्वजपताकाग्रैः इभेन्द्रस्यन्दनार्वभिः । स्वलङ्कृतैर्भटैर्भूपा निर्ययू रुक्ममालिनः
राजा लोग सोने की मालाएँ पहने, रंग-बिरंगे ध्वजों और पताकाओं से सजे हाथी और रथों पर अपने सुशोभित सैनिकों के साथ निकले।
यदुसृञ्जयकाम्बोज कुरुकेकयकोशलाः । कम्पयन्तो भुवं सैन्यैः यजनपुरःसराः
यदु, श्रृंजय, कंबोज, कुरु, केकय और कोशल — ये सब अपनी सेनाओं के साथ यज्ञ की ओर बढ़ते हुए धरती को हिला रहे थे।
सदस्यर्त्विग्द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मघोषेण भूयसा । देवर्षिपितृगन्धर्वाः तुष्टुवुः पुष्पवर्षिणः
श्रेष्ठ ऋषि, याजक और द्विजजन वेद-मंत्रों की ऊँची ध्वनि से यश गा रहे थे; देवता, ऋषि, पितर और गंधर्व पुष्पवर्षा करते हुए उनकी स्तुति कर रहे थे।
स्वलंकृता नरा नार्यो गन्धस्रग् भूषणाम्बरैः । विलिंपन्त्यो अभिसिंच विजह्रुर्विविधै रसैः
पुरुष और स्त्रियाँ सुगंधित मालाओं, आभूषणों और सुंदर वस्त्रों से सजे हुए, एक-दूसरे पर रंग डालते और तरह-तरह के आनंद में मग्न हो रहे थे।
तैलगोरसगन्धोद हरिद्रासान्द्रकुंकुमैः । पुम्भिर्लिप्ताः प्रलिंपन्त्यो विजह्रुर्वारयोषितः
स्त्रियाँ तेल, घी, सुगंधित चूर्ण, हल्दी और गाढ़े केसर से लिपटी हुई पुरुषों के साथ हँसी-खुशी रंग खेल रही थीं।
( वसंततिलका ) गुप्ता नृभिर्निरगमन्नुपलब्धुमेतद् देव्यो यथा दिवि विमानवरैर्नृदेव्यः । ता मातुलेयसखिभिः परिषिच्यमानाः सव्रीडहासविकसद् वदना विरेजुः
पुरुषों की सुरक्षा में रानियाँ चुपचाप बाहर आईं, जैसे स्वर्ग की देवियाँ विमान में चलती हैं; जब मामा और सखियाँ उन पर रंग डालतीं, तो वे लज्जा से मुस्कराती हुई और भी सुंदर लग रही थीं।
ता देवरानुत सखीन् सिन्सिषिचुर्दृतीभिः क्लिन्नाम्बरा विवृतगात्रकुचोरुमध्याः । औत्सुक्यमुक्त कवरा च्च्यवमानमाल्याः क्षोभं दधुर्मलधियां रुचिरैर्विहारैः
वे रानियाँ अपनी सखियों के साथ देवताओं पर उमंग से रंग डाल रही थीं; उनके वस्त्र भीग गए, अंग और वक्ष खुल गए, माला ढीली होकर गिरने लगी, और उनके मनमोहक खेल से जिनके मन अशुद्ध थे, वे भी विचलित हो उठे।
( अनुष्टुप् ) स सम्राड् रथमारुढः सदश्वं रुक्ममालिनम् । व्यरोचत स्वपत्नीभिः क्रियाभिः क्रतुराडिव
सम्राट सुंदर घोड़ों वाले, सोने से सजे रथ पर अपनी पत्नियों के साथ ऐसे शोभायमान थे, जैसे यज्ञपति यज्ञ की विधियों में।
पत्नीसंयाजावभृथ्यैः चरित्वा ते तमृत्विजः । आचान्तं स्नापयां चक्रुः गंगायां सह कृष्णया
पत्नी-संयाज और अवभृथ स्नान के बाद, ऋत्विजों ने शुद्ध होकर गंगा में राजा को श्रीकृष्ण के साथ स्नान कराया।
देवदुन्दुभयो नेदुः नरदुंदुभिभिः समम् । मुमुचुः पुष्पवर्षाणि देवर्षिपितृमानवाः
देवताओं के नगाड़े और मनुष्यों के ढोल एक साथ बज उठे; देवता, ऋषि, पितर और मनुष्य फूलों की वर्षा करने लगे।
सस्नुस्तत्र ततः सर्वे वर्णाश्रमयुता नराः । महापातक्यपि यतः सद्यो मुच्येत किल्बिषात्
वहाँ सभी वर्ण और आश्रम के लोग स्नान करने लगे; क्योंकि वहाँ बड़े से बड़े पापी भी तुरंत पाप से मुक्त हो जाते हैं।
अथ राजाहते क्षौमे परिधाय स्वलङ्कृतः । ऋत्विक् सदस्य विप्रादीन् आनर्चाभरणाम्बरैः
फिर राजा ने सुंदर रेशमी वस्त्र पहनकर, आभूषणों से सुसज्जित होकर, ऋत्विज, सभ्य और ब्राह्मणों का आभूषण और वस्त्र देकर सम्मान किया।
बन्धूञ्ज्ञातीन् नृपान् मित्र सुहृदोऽन्यांश्च सर्वशः । अभीक्ष्णं पूजयामास नारायणपरो नृपः
नारायण में मन लगाने वाले उस राजा ने अपने संबंधी, परिचित, राजा, मित्र और सभी को बार-बार सम्मान दिया।
( वसंततिलका ) सर्वे जनाः सुररुचो मणिकुण्डलस्रग् उष्णीषकञ्चुक दुकूलमहार्घ्यहाराः । नार्यश्च कुण्डलयुगालकवृन्दजुष्ट वक्त्रश्रियः कनकमेखलया विरेजुः
सभी लोग देवताओं जैसी आभा से युक्त, मणियों के कुंडल, मालाएँ, पगड़ी, अंगरखा, महीन वस्त्र और बहुमूल्य हार पहने हुए थे; स्त्रियाँ भी कुंडल, चूड़ियों के समूह और सोने की करधनी से सुसज्जित मुख की शोभा से दमक रही थीं।
( अनुष्टुप् ) अथ ऋत्विजो महाशीलाः सदस्या ब्रह्मवादिनः । ब्रह्मक्षत्रियविट्शुद्रा राजानो ये समागताः
फिर महान आचार वाले ऋत्विज, सभ्य, वेदज्ञ ब्राह्मण और ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र वर्ण के राजा वहाँ एकत्र हुए।
देवर्षिपितृभूतानि लोकपालाः सहानुगाः । पूजितास्तं अनुज्ञाप्य स्वधामानि ययुर्नृप
देवता, ऋषि, पितर, भूत और लोकपाल अपने-अपने अनुचरों के साथ सम्मान पाकर आज्ञा देकर अपने-अपने लोक को चले गए।
हरिदासस्य राजर्षे राजसूयमहोदयम् । नैवातृप्यन् प्रशंसन्तः पिबन् मर्त्योऽमृतं यथा
राजर्षियों ने हरिदास के भव्य राजसूय की प्रशंसा करते हुए कभी तृप्ति का अनुभव नहीं किया, जैसे कोई मनुष्य अमृत पीते हुए कभी संतुष्ट नहीं होता।
ततो युधिष्ठिरो राजा सुहृत् संबंन्धि बान्धवान् । प्रेम्णा निवारयामास कृष्णं च त्यागकातरः
इसके बाद राजा युधिष्ठिर ने प्रेमपूर्वक अपने मित्रों, संबंधियों और बंधुओं को विदा किया, और कृष्ण को भी बड़ी कठिनाई से विदा किया।
भगवानपि तत्राङ्ग न्यवात्सीत् तत्प्रियंकरः । प्रस्थाप्य यदुवीरांश्च साम्बादींश्च कुशस्थलीम्
भगवान, जो अपने प्रियजनों को सुख देने वाले हैं, वहाँ कुछ समय तक ठहरे, और यदुवीरों को, सांब आदि सहित, कुशस्थली भेज दिया।
इत्थं राजा धर्मसुतो मनोरथमहार्णवम् । सुदुस्तरं समुत्तीर्य कृष्णेनासीद् गतज्वरः
इस प्रकार धर्मपुत्र राजा ने अपने मन के विशाल और कठिन इच्छाओं के सागर को कृष्ण की सहायता से पार कर लिया और चिंता से मुक्त हो गया।
एकदान्तःपुरे तस्य वीक्ष्य दुर्योधनः श्रियम् । अतप्यद् राजसूयस्य महित्वं चाच्युतात्मनः
एक दिन, उस महल में, दुर्योधन ने राजा की संपत्ति को देखा और राजसूय यज्ञ की महानता तथा अच्युत की महिमा देखकर जलने लगा।