तां तथा यदुवीरेण भुज्यमानां हतव्रताम् । हेतुभिर्लक्षयाञ्चक्रुः आप्रीतां दुरवच्छदैः
जब यदुवीर के साथ वह कन्या इस प्रकार रमण कर रही थी और उसके व्रत टूट गए थे, तो पहरेदारों ने सूक्ष्म संकेतों से उसकी प्रसन्नता और व्यवहार को पहचान लिया।
भटा आवेदयाञ्चक्रू राजंस्ते दुहितुर्वयम् । विचेष्टितं लक्षयाम कन्यायाः कुलदूषणम्
पहरेदारों ने राजा से कहा, 'हमने आपकी पुत्री के आचरण में कुछ संदेहजनक बात देखी है, जो कुल के लिए कलंक है।'
अनपायिभिरस्माभिः गुप्तायाश्च गृहे प्रभो । कन्याया दूषणं पुम्भिः दुष्प्रेक्ष्याया न विद्महे
'हे प्रभु, हम सदा सतर्क रहकर भी नहीं समझ पाए कि इस दुर्गम गृह में रहने वाली कन्या के पास कोई पुरुष कैसे पहुँच गया और उसका अपमान कर गया।'
ततः प्रव्यथितो बाणो दुहितुः श्रुतदूषणः । त्वरितः कन्यकागारं प्राप्तोऽद्राक्षीद् यदूद्वहम्
फिर अपनी पुत्री के अपमान की बात सुनकर बाण बहुत व्याकुल हो गया और शीघ्रता से कन्यागृह में पहुँचकर यदुवंशी राजकुमार को देख लिया।
( मिश्र ) कामात्मजं तं भुवनैकसुन्दरं श्यामं पिशङ्गाम्बरमम्बुजेक्षणम् । बृहद्भुजं कुण्डलकुन्तलत्विषा स्मितावलोकेन च मण्डिताननम्
उसने देखा—वह कामदेव का पुत्र, संसार का सबसे सुंदर युवक, श्यामवर्ण, पीतवस्त्रधारी, कमल-नयन, विशाल भुजाओं वाला, कुण्डल और घुँघराले बालों से दमकता, मुस्कान और चितवन से सजा हुआ है।
दीव्यन्तमक्षैः प्रिययाभिनृम्णया तदङ्गसङ्गस्तनकुङ्कुमस्रजम् । बाह्वोर्दधानं मधुमल्लिकाश्रितां तस्याग्र आसीनमवेक्ष्य विस्मितः
वह अपनी प्रिय के साथ पासा खेल रहा था, जो उसके लिए उत्सुक थी; उसके अंगों पर स्तनों का कुमकुम लगा हार था, और वह अपनी भुजाओं में मधुमल्लिका की माला थामे, उसके पास बैठा था—यह देखकर बाण चकित रह गया।
स तं प्रविष्टं वृतमाततायिभिः भटैरनीकैरवलोक्य माधवः । उद्यम्य मौर्वं परिघं व्यवस्थितो यथान्तको दण्डधरो जिघांसया
माधव ने देखा कि वह शत्रु सैनिकों और पहरेदारों से घिरा है, तब उसने मौरवी गदा उठाई और यमराज की तरह दण्ड लेकर युद्ध के लिए तैयार खड़ा हो गया।
जिघृक्षया तान् परितः प्रसर्पतः शुनो यथा शूकरयूथपोऽहनत् । ते हन्यमाना भवनाद् विनिर्गता निर्भिन्नमूर्धोरुभुजाः प्रदुद्रुवुः
जब वे उसे पकड़ने के लिए चारों ओर से दौड़े, तब अनिरुद्ध ने उन सबको वैसे ही मार गिराया जैसे सूअर का राजा कुत्तों को मारता है; मारे जा रहे सैनिक सिर, जाँघ और भुजाएँ टूटी हुई लेकर महल से भाग निकले।
तं नागपाशैर्बलिनन्दनो बली घ्नन्तं स्वसैन्यं कुपितो बबन्ध ह । ऊषा भृशं शोकविषादविह्वला बद्धं निशम्याश्रुकलाक्ष्यरौदिषीत्
तब बाण के बलवान पुत्र ने नागपाशों से क्रुद्ध अनिरुद्ध को, जो उसकी सेना का संहार कर रहा था, बाँध लिया। उषा अत्यंत शोक और विषाद से व्याकुल होकर, बँधे हुए अनिरुद्ध को देखकर आँसू भरी आँखों से रोने लगी।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे अनिरुद्धबन्धो नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः
इसी प्रकार श्रीमद्भागवत महापुराण के परम हंसों के लिए रचित संहिता के दशम स्कंध के उत्तरार्ध में 'अनिरुद्ध का बंधन' नामक बासठवाँ अध्याय समाप्त हुआ।
श्रीकृष्णबाणासुरसंग्रामः; तत्र माहेश्वरज्वरेण माहेश्वरेण च कृता भगवत् स्तुतिः - श्रीशुक उवाच - ( अनुष्टुप् ) अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बन्धूनां च भारत । चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम्
श्री शुकदेव बोले — हे भारतवंशी, जब अनिरुद्ध और उनके संबंधी दिखाई नहीं दे रहे थे, तब उनके लिए दुःख में डूबे हुए चार महीने बीत गए।
नारदात् तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । प्रययुः शोणितपुरं वृष्णयः कृष्णदैवताः
नारद से अनिरुद्ध के बंदी होने और उस घटना की खबर सुनकर, कृष्ण को अपना आराध्य मानने वाले वृष्णिवंशी लोग शोनितपुर के लिए चल पड़े।
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गदः साम्बोऽथ सारणः । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः
प्रद्युम्न, युयुधान, गद, साम्ब, सारण, नंद, उपनंद, भद्र और अन्य सभी, राम और कृष्ण के अनुयायी, साथ चले।
अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिः समेताः सर्वतो दिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभाः
बारह अक्षौहिणी सेनाओं के साथ, सात्वतों के श्रेष्ठ वीरों ने चारों ओर से बाणासुर के नगर को घेर लिया।
भज्यमानपुरोद्यान प्राकाराट्टालगोपुरम् । प्रेक्षमाणो रुषाविष्टः तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ
अपने बाग-बगिचे, किले, बुर्ज और द्वार नष्ट होते देखकर, क्रोध से भरे बाणासुर अपनी समान सेना लेकर युद्ध के लिए बाहर निकले।
बाणार्थे भगवान् रुद्रः ससुतः प्रमथैर्वृतः । आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयोः
बाणासुर के पक्ष में, भगवान रुद्र अपने पुत्र और प्रमथों के साथ नंदी वृषभ पर सवार होकर राम और कृष्ण से युद्ध करने आए।
आसीत् सुतुमुलं युद्धं अद्भुतं रोमहर्षणम् । कृष्णशङ्करयो राजन् प्रद्युम्नगुहयोरपि
हे राजन्, कृष्ण और शंकर के बीच, और प्रद्युम्न तथा गुह के बीच, बड़ा ही भयानक, अद्भुत और रोमांचकारी युद्ध हुआ।
कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः । साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः
कुम्भाण्ड और कूपकर्ण ने बलराम से युद्ध किया; साम्ब ने बाणासुर के पुत्र से, और सात्यकि ने स्वयं बाणासुर से युद्ध किया।
ब्रह्मादयः सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः । गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन्
ब्रह्मा, अन्य देवताओं के स्वामी, ऋषि, सिद्ध, चारण, गंधर्व, अप्सराएँ और यक्ष अपने विमानों में बैठकर यह युद्ध देखने आए।
शङ्करानुचरान् शौरिः भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान्
कृष्ण ने शंकर के अनुचरों—भूत, प्रमथ, गुह्यक, डाकिनी, राक्षस और विनायक—को भगाया।
प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्गधनुश्च्युतैः
साथ ही प्रेत, मातृका, पिशाच, कुम्भाण्ड और ब्रह्मराक्षसों को भी अपने शार्ङ्ग धनुष से छोड़े गए तीखे बाणों से दूर कर दिया।
पृथग्विधानि प्रायुङ्क्त पिणाक्यस्त्राणि शाङ्र्गिणे । प्रत्यस्त्रैः शमयामास शार्ङ्गपाणिरविस्मितः
पिनाकधारी ने कृष्ण पर तरह-तरह के अस्त्र चलाए, परंतु शार्ङ्गधारी कृष्ण ने बिना विचलित हुए उन सबका प्रत्युत्तर अपने अस्त्रों से दिया।
ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च
उन्होंने ब्रह्मास्त्र का मुकाबला ब्रह्मास्त्र से, वायव्य का पार्वत्य से, अग्नेय का पार्जन्य से और पाशुपत का अपने ही अस्त्र से किया।
मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् । बाणस्य पृतनां शौरिः जघानासिगदेषुभिः
फिर जृम्भण अस्त्र से जृम्भित और मोहित हुए गिरिश को चकित कर, शौरि कृष्ण ने बाणासुर की सेना को तलवार, गदा और बाणों से नष्ट कर दिया।
स्कन्दः प्रद्युम्नबाणौघैः अर्द्यमानः समन्ततः । असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्यः शिखिनापक्रमद् रणात्
चारों ओर से प्रद्युम्न के बाणों की वर्षा से घायल होकर, अपने अंगों से रक्त बहाते हुए, मयूरध्वज स्कन्द युद्ध से हट गए।
कुम्भाण्डः कूपकर्णश्च पेततुर्मुषलार्दितौ । दुद्रुवुस्तदनीकनि हतनाथानि सर्वतः
कुम्भाण्ड और कूपकर्ण हल से आहत होकर गिर पड़े; उनके नायक मारे जाने पर उनकी सारी सेना चारों ओर भाग गई।
विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा बाणोऽत्यमर्षणः । कृष्णं अभ्यद्रवत् संख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम्
अपनी सेना को टूटता देख, बाणासुर अत्यंत क्रोधित होकर सात्यकि को छोड़कर युद्धभूमि में कृष्ण पर टूट पड़े।
धनूंष्याकृष्य युगपद् बाणः पञ्चशतानि वै । एकैकस्मिन् शरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रणदुर्मदः
युद्ध के उन्माद में बाणासुर ने एक साथ अपने धनुषों को खींचकर, पाँच सौ तीरों पर दो-दो बाण चढ़ा दिए।
तानि चिच्छेद भगवान् धनूंसि युगपद्धरिः । सारथिं रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत्
भगवान् हरि ने एक साथ उन सभी धनुषों को काट डाला, सारथी, रथ और घोड़ों को मार दिया, और फिर शंख बजाया।
तन्माता कोटरा नाम नग्ना मक्तशिरोरुहा । पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया
उसकी माता, जिसका नाम कोटर था, अपने पुत्र की रक्षा के लिए नग्न और बिखरे बालों के साथ कृष्ण के सामने खड़ी हो गई।