समनन्दन्प्रजाः सर्वा दृष्ट्वा रामजनार्दनौ। अपश्यन्त्यो बह्वहानि नष्टलब्धधना इव
रामा और जनार्दन को देखकर सभी लोग बहुत आनंदित हुए, जैसे कोई बहुत दिनों बाद खोया धन फिर पा लेता है।
- भक्तिरसामृतसिन्धु(दक्षिणविभाग, प्रथमलहरी), टीका - श्रीश्यामदास(प्रकाशक - श्रीहरिनाम संकीर्तन मण्डल, वृन्दावन) thumb|६४ कला-१ thumb|६४ कला - २ thumb|६४ कला- ३ thumb|६४ कला- ४ अथ शैवतन्त्रोक्ताश्चतुःषष्टिकला लिख्यन्ते (शब्दकल्पद्रुमः) । {| | गीतम् १ वाद्यम् २ नृत्यम् ३ नाट्यम् ४ आलेख्यम् ५ विशेषकच्छेद्यम् ६ तण्डुलकुसुमबलिविकाराः ७ पुष्पास्तरणम् ८ दशनवसनाङ्गरागाः ९ मणिभूमिकाकर्म्म १० [http://vipin110012.tripod.com/pur_index28/pva4.htm शयनरचनम्] ११ उदकवाद्यम् १२ उदकघातः १३ चित्रायोगाः १४ माल्यग्रथनविकल्पाः १५ शेखरापीडयोजनम् १६ नेपथ्ययोगाः १७ कर्णपत्रभङ्गाः १८ गन्धयुक्तिः १९ भूषणयोजनम् २० ऐन्द्रजालम् २१ कौचुमारयोगाः २२ हस्तलाघवम् २३ चित्रशाकपूपभक्ष्यविकारक्रिया २४ पानकरसरागासवयोजनम् २५ सूचीवापकर्म्माणि २६ सूत्रक्रीडा २७ प्रहेलिका २८ प्रतिमाला २९ दुर्व्वचकयोगाः ३० पुस्तकवाचनम् ३१ नाटिकाख्यायिकादर्शनम् ३२ काव्यसमस्यापूरणम् ३३ पट्टिकावेत्रवाणविकल्पाः ३४ तर्कुकर्म्माणि ३५ तक्षणम् ३६ वास्तुविद्या ३७ रूप्यरत्नपरीक्षा ३८ धातुवादः ३९ मणिरागज्ञानम् ४० आकरज्ञानम् ४१ वृक्षायुर्व्वेदयोगाः ४२ मेषकुक्कुटलावकयुद्धविधिः ४३ शुकशारिकाप्रलापनम् ४४ उत्सादनम् ४५ केशमार्जनकौशलम् ४६ अक्षरमुष्टिकाकथनम् ४७ म्लेच्छितकविकल्पाः ४८ देशभाषाज्ञानम् ४९ पुष्पशकटिकानिमित्तज्ञानम् ५० यन्त्रमातृका ५१ धारणमातृका ५२ सम्पाट्यम् ५३ मानसीकाव्यक्रिया ५४ क्रियाविकल्पाः ५५ छलितकयोगाः ५६ अभिधानकोषच्छन्दोज्ञानम् ५७ वस्त्रगोपनानि ५८ द्यूतविशेषः ५९ आकर्षक्रीडा ६० बालकक्रीडनकानि ६१ वैनायिकीनां विद्यानां ज्ञानम् ६२ वैजयिकीनां विद्यानां ज्ञानम् ६३ वैतालिकीनां विद्यानां ज्ञानम्
अब, शैव तंत्रों में बताई गई चौंसठ कलाएँ इस प्रकार हैं: १. गाना, २. वाद्य बजाना, ३. नृत्य करना, ४. अभिनय करना, ५. चित्र बनाना, ६. सजावट के लिए काट-छाँट करना, ७. चावल और फूलों से सजावट करना, ८. फूलों की सेज बनाना, ९. दाँत, वस्त्र और शरीर को सजाना, १०. रत्नों से फर्श सजाना, ११. शयन की व्यवस्था करना, १२. जल वाद्य बजाना, १३. पानी के छींटे मारना, १४. विविध कलात्मक संयोजन करना, १५. माला गूँथना, १६. सिर की सजावट करना, १७. पोशाक तैयार करना, १८. कान की बालियाँ बनाना, १९. सुगंध मिलाना, २०. आभूषण सजाना, २१. जादू-टोना करना, २२. कुश्ती के दाँव-पेंच, २३. हाथ की सफाई, २४. सब्ज़ी और आटे के व्यंजन बनाना, २५. पेय और रंग-बिरंगे मदिरा तैयार करना, २६. सुई का काम, २७. धागे से खेलना, २८. पहेलियाँ बुझाना, २९. श्लोकों की माला सुनाना, ३०. कठिन शब्दों का अभ्यास, ३१. पुस्तक पढ़ना, ३२. नाटक और कथाएँ देखना, ३३. कविता की पहेली पूरी करना, ३४. चटाई और बेंत के सामान बनाना, ३५. कताई-बुनाई, ३६. बढ़ई का काम, ३७. वास्तु विद्या, ३८. चाँदी और रत्न की परख, ३९. धातु विज्ञान, ४०. रत्नों के रंग की पहचान, ४१. खान का ज्ञान, ४२. पेड़ों की आयु जानना, ४३. मेढ़े, मुर्गे और बटेर की लड़ाई के नियम, ४४. तोते-मैना को बोल सिखाना, ४५. सफाई करना, ४६. बाल सँवारने की कला, ४७. गुप्त संकेत बोलना, ४८. विदेशी भाषा की नकल करना, ४९. देशी बोलियों का ज्ञान, ५०. फूलों की माला से शकुन जानना, ५१. यंत्र बनाना, ५२. तंत्र बनाना, ५३. सामूहिक पाठ करना, ५४. मन में कविता रचना, ५५. विविध रचनात्मक कार्य, ५६. चालाकी के खेल, ५७. शब्दकोश, छंद और अलंकार का ज्ञान, ५८. वस्त्र छुपाने की विधि, ५९. विशेष पासों का खेल, ६०. चुंबक के खेल, ६१. बच्चों के खिलौने, ६२. वैनायिकी विद्या का ज्ञान, ६३. वैजयिकी विद्या का ज्ञान, ६४. वैतालिकी विद्या का ज्ञान।
स्वविरहार्तगोपगोपीनां सान्त्वनाय भगवतोद्धवस्य प्रस्थापनम्, नन्दोद्धवसंवादश्च - श्रीशुक उवाच। वृष्णीनां प्रवरो मन्त्री कृष्णस्य दयितः सखा। शिष्यो बृहस्पतेः साक्षादुद्धवो बुद्धिसत्तमः
श्री शुकदेव जी बोले— वृष्णियों में श्रेष्ठ, श्रीकृष्ण के प्रिय मित्र और बृहस्पति के सीधे शिष्य उद्धव बुद्धिमानों में सबसे आगे थे।
तमाह भगवान्प्रेष्ठं भक्तमेकान्तिनं क्वचित्। गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रपन्नार्तिहरो हरिः
उनसे, जो भगवान के सबसे प्रिय और एकनिष्ठ भक्त थे, भगवान हरि ने एक बार उनका हाथ अपने हाथ में लेकर, शरणागतों के दुख दूर करने वाले प्रभु ने बात की।
गच्छोद्धव व्रजं सौम्य पित्रोर्नौ प्रीतिमावह। गोपीनां मद्वियोगाधिं मत्सन्देशैर्विमोचय
हे सौम्य उद्धव! तुम व्रज जाओ, मेरे माता-पिता को आनंद पहुँचाओ और मेरी गोपियों को मेरे संदेशों से मेरे वियोग की पीड़ा से मुक्त करो।
ता मन्मनस्का मत्प्राणा मदर्थे त्यक्तदैहिकाः। मामेव दयितं प्रेष्ठमात्मानं मनसा गताः । ये त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान्बिभर्म्यहम्
वे गोपियाँ, जिनका मन सदा मुझमें लगा है, जिनका प्राण मुझमें ही है, जिन्होंने मेरे लिए देह की सुख-सुविधाएँ छोड़ दी हैं, जिन्होंने मुझे ही अपना सबसे प्रिय और आत्मा मान लिया है— जो मेरे लिए लोक के सारे धर्म छोड़ चुकी हैं, उन्हें मैं स्वयं संभालता हूँ।
मयि ताः प्रेयसां प्रेष्ठे दूरस्थे गोकुलस्त्रियः। स्मरन्त्योऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहौत्कण्ठ्यविह्वलाः
हे प्रिय! मैं उनसे दूर हूँ, फिर भी गोकुल की वे स्त्रियाँ मुझे ही अपना सबसे प्रिय मानती हैं, सदा मुझे याद करती हैं और वियोग की व्याकुलता में अचेत-सी हो जाती हैं।
धारयन्त्यतिकृच्छ्रेण प्रायः प्राणान्कथञ्चन। प्रत्यागमनसन्देशैर्बल्लव्यो मे मदात्मिकाः
मेरी गोपियाँ, जिनका मन मुझमें ही बसा है, वे बड़ी कठिनाई से किसी तरह अपने प्राणों को सँभाले हुए हैं, बस मेरे लौटने की आशा और मेरे संदेशों के सहारे।
श्रीशुक उवाच। इत्युक्त उद्धवो राजन्सन्देशं भर्तुरादृतः। आदाय रथमारुह्य प्रययौ नन्दगोकुलम्
श्री शुकदेव जी बोले— इस प्रकार आज्ञा पाकर उद्धव जी ने अपने स्वामी का संदेश आदरपूर्वक लिया, रथ पर चढ़े और नंद के गोपग्राम की ओर चल पड़े।
प्राप्तो नन्दव्रजं श्रीमान्निम्लोचति विभावसौ। छन्नयानः प्रविशतां पशूनां खुररेणुभिः
श्रीमान् उद्धव जब नंद के व्रज पहुँचे, उस समय सूर्य डूब रहा था। लौटती गायों के खुरों से उठी धूल में उनका रथ छिप गया।
वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुष्मिभिर्वृषैः। धावन्तीभिश्च वास्राभिरूधोभारैः स्ववत्सकान्
वहाँ बलवान् साँड़ों की गर्जना से आकाश गूँज रहा था, जो गायों के पास जाने के लिए आपस में भिड़ रहे थे, और बछड़े अपनी-अपनी माँओं के पास दौड़ते हुए रंभा रहे थे, जो दूध से भरी थीं।
इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितैः। गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां निःस्वनेन च
यहाँ-वहाँ सफेद बछड़े कूदते-फाँदते दिखाई देते थे, दुहाई की आवाज़ें और बाँसुरी की मधुर ध्वनि वातावरण में गूँज रही थी।
गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयोः। स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम्
वहाँ सुंदर-सुंदर गहनों से सजी गोपियाँ और ग्वाले मिलकर बलराम और कृष्ण के शुभ कार्यों का गान कर रहे थे, जिससे वह गाँव और भी सुशोभित हो गया था।
अग्न्यर्कातिथिगोविप्र पितृदेवार्चनान्वितैः। धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम्
गोपग्राम में अग्नि, सूर्य, अतिथि, गाय, ब्राह्मण, पितर और देवताओं की पूजा, धूप, दीप और मालाओं से वहाँ का वातावरण मनोहर बना हुआ था।
सर्वतः पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम्। हंसकारण्डवाकीर्णैः पद्मषण्डैश्च मण्डितम्
चारों ओर फूलों से भरे उपवन खिले हुए थे, पक्षियों के झुंडों की चहचहाहट गूँज रही थी, और हंस, बगुले तथा कमलों से भरे सरोवर शोभा बढ़ा रहे थे।
तमागतं समागम्य कृष्णस्यानुचरं प्रियम्। नन्दः प्रीतः परिष्वज्य वासुदेवधियार्चयत्
जब उद्धव जी वहाँ पहुँचे, तब नंद बाबा ने कृष्ण के इस प्रिय साथी से मिलकर उन्हें हर्ष से गले लगाया और वासुदेव के भाव से उनका आदर-सत्कार किया।
भोजितं परमान्नेन संविष्टं कशिपौ सुखम्। गतश्रमं पर्यपृच्छत्पादसंवाहनादिभिः
उन्हें उत्तम भोजन कराया, मृदु आसन पर बिठाया और जब उद्धव जी की थकान दूर हो गई, तब नंद बाबा ने पाँव दबाने आदि सेवा करते हुए उनका हालचाल पूछा।
कच्चिदङ्ग महाभाग सखा नः शूरनन्दनः। आस्ते कुशल्यपत्याद्यैर्युक्तो मुक्तः सुहृद्व्रतः
हे पुण्यात्मा! हमारे मित्र शूरसुत कुशल तो हैं? क्या वे परिवार और बच्चों के साथ सुखी हैं, सब चिंता-रहित और मित्रता में अडिग हैं?
दिष्ट्या कंसो हतः पापः सानुगः स्वेन पाप्मना। साधूनां धर्मशीलानां यदूनां द्वेष्टि यः सदा
सौभाग्य से वह पापी कंस, जो सदा धर्मनिष्ठ साधुओं और यदुओं से द्वेष करता था, अपने ही पाप से अपने साथियों सहित मारा गया।
अपि स्मरति नः कृष्णो मातरं सुहृदः सखीन्। गोपान्व्रजं चात्मनाथं गावो वृन्दावनं गिरिम्
क्या कृष्ण अब भी हमें, अपनी माँ, अपने मित्रों, ग्वालों, गाँव, अपने अपने लोगों, गायों, वृन्दावन और उस पर्वत को याद करते हैं?
अप्यायास्यति गोविन्दः स्वजनान्सकृदीक्षितुम्। तर्हि द्रक्ष्याम तद्वक्त्रं सुनसं सुस्मितेक्षणम्
क्या गोविन्द एक बार भी अपने लोगों को देखने के लिए लौटेंगे? तब हम उनका वह सुंदर चेहरा देख पाएँगे, जिसकी नाक सुडौल है और आँखें मुस्कान से भरी रहती हैं।
दावाग्नेर्वातवर्षाच्च वृषसर्पाच्च रक्षिताः। दुरत्ययेभ्यो मृत्युभ्यः कृष्णेन सुमहात्मना
जंगल की आग, आँधी-बारिश, जंगली साँड़ और साँप, और उन कठिन संकटों से, यहाँ तक कि मृत्यु से भी, हमें कृष्ण ने, उस महान आत्मा ने, बचाया था।
स्मरतां कृष्णवीर्याणि लीलापाङ्गनिरीक्षितम्। हसितं भाषितं चाङ्ग सर्वा नः शिथिलाः क्रियाः
जब हम कृष्ण के वीरता भरे काम, उनकी चंचल नजरें, उनकी हँसी और बातें याद करते हैं, हे प्रिय, तो हमारे सारे काम-काज ढीले पड़ जाते हैं।
सरिच्छैलवनोद्देशान्मुकुन्दपदभूषितान्। आक्रीडानीक्ष्यमाणानां मनो याति तदात्मताम्
हमारा मन उन्हीं जगहों में रम जाता है—नदियाँ, पहाड़ और वन—जहाँ मुकुन्द के चरणों की छाप है और जहाँ हमने उन्हें खेलते देखा था।
मन्ये कृष्णं च रामं च प्राप्ताविह सुरोत्तमौ। सुराणां महदर्थाय गर्गस्य वचनं यथा
मुझे लगता है कि कृष्ण और राम, जो देवताओं में श्रेष्ठ हैं, यहाँ किसी बड़े कारण से आए हैं, जैसा गर्ग ने कहा था।
कंसं नागायुतप्राणं मल्लौ गजपतिं यथा। अवधिष्टां लीलयैव पशूनिव मृगाधिपः
कंस, जिसकी ताकत दस हज़ार हाथियों जैसी थी, पहलवान और हाथियों के राजा—इन्हें कृष्ण ने ऐसे ही खेल-खेल में मार गिराया, जैसे कोई सिंह जानवरों को मारता है।
तालत्रयं महासारं धनुर्यष्टिमिवेभराट्। बभञ्जैकेन हस्तेन सप्ताहमदधाद्गिरिम्
तीन विशाल ताड़ के पेड़, जो बड़े धनुष जैसे मजबूत थे, उन्होंने एक ही हाथ से तोड़ दिए और सात दिन तक पर्वत को थामे रखा।
प्रलम्बो धेनुकोऽरिष्टस्तृणावर्तो बकादयः। दैत्याः सुरासुरजितो हता येनेह लीलया
प्रलम्ब, धेनुक, अरिष्ट, तृणावर्त, बकासुर और अन्य दैत्य—जो देवताओं और असुरों को जीत चुके थे—उन्हें भी कृष्ण ने यहाँ खेल-खेल में मार डाला।
श्रीशुक उवाच। इति संस्मृत्य संस्मृत्य नन्दः कृष्णानुरक्तधीः। अत्युत्कण्ठोऽभवत्तूष्णीं प्रेमप्रसरविह्वलः
श्रीशुक बोले—इस तरह बार-बार याद करते हुए, नन्द का मन कृष्ण में लगा रहा। वे बहुत व्याकुल हो गए और प्रेम की लहर में डूबकर चुपचाप बैठ गए।
यशोदा वर्ण्यमानानि पुत्रस्य चरितानि च। शृण्वन्त्यश्रूण्यवास्राक्षीत्स्नेहस्नुतपयोधरा
यशोदा जब अपने बेटे के कामों की बातें सुनती थीं, तो उनकी आँखों में आँसू भर आते और स्नेह से उनके स्तन भीग जाते।