શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

જિતાસનો જિતશ્વાસઃ પ્રત્યાહૃતષડિન્દ્રિયઃ । હરિભાવનયા ધ્વસ્તઃ અજઃસત્ત્વતમોમલઃ

જેને આસન અને શ્વાસ પર વિજય મેળવ્યો છે, છ ઇન્દ્રિયોને પાછી ખેંચી લીધી છે, અને હરિનું ધ્યાન કરીને રાગ-અજ્ઞાનનો મલ નાશ કર્યો છે, એ હવે શુદ્ધ સત્વગુણમાં સ્થિર થયો છે.

વિજ્ઞાનાત્મનિ સંયોજ્ય ક્ષેત્રજ્ઞે પ્રવિલાપ્ય તમ્ । બ્રહ્મણ્યાત્માનમાધારે ઘટામ્બરમિવામ્બરે

જ્ઞાનમાં મનને એકરૂપ કરીને, ક્ષેત્રજ્ઞને આત્મામાં વિલીન કરી, અને આત્માને બ્રહ્મમાં સ્થિર કરીને, જેમ માટલાનું આકાશ આકાશમાં ભળી જાય છે, તેમ એ સ્થિર રહ્યો છે.

ધ્વસ્તમાયાગુણોદર્કો નિરુદ્ધકરણાશયઃ । નિવર્તિતાખિલાહાર આસ્તે સ્થાણુરિવાચલઃ । તસ્યાન્તરાયો મૈવાભૂઃ સન્ન્યસ્તાખિલકર્મણઃ

માયાના ગુણો અને અવશેષ નાશ પામ્યા છે, ઇન્દ્રિયો અને મન રોકાયા છે, સર્વ પ્રકારના ભોજન છોડી દીધા છે, એ હવે સ્થિર સ્તંભ જેવો અડગ છે. એણે સર્વ કર્મ ત્યાગ્યા છે, એના માર્ગમાં કોઈ અવરોધ ન આવે.

સ વા અદ્યતનાદ્ રાજન્ પરતઃ પઞ્ચમેઽહનિ । કલેવરં હાસ્યતિ સ્વં તચ્ચ ભસ્મીભવિષ્યતિ

રાજા, આજેથી પાંચમા દિવસે એ પોતાનું શરીર ત્યજી દેશે અને એ શરીર રાખમાં ફેરવાઈ જશે.

દહ્યમાનેઽગ્નિભિર્દેહે પત્યુઃ પત્ની સહોટજે । બહિઃ સ્થિતા પતિં સાધ્વી તમગ્નિમનુ વેક્ષ્યતિ

પતિનું શરીર અગ્નિમાં દહાય છે ત્યારે, એની પતિવ્રતા પત્ની ભાઈ સાથે બહાર ઊભી રહી, પતિને અગ્નિમાં જતા જોઈ રહી છે.

વિદુરસ્તુ તદાશ્ચર્યં નિશામ્ય કુરુનન્દન । હર્ષશોકયુતસ્તસ્માદ્ ગન્તા તીર્થનિષેવકઃ

કુરુવંશજ, આ આશ્ચર્યજનક વાત સાંભળી, વિદુર આનંદ અને દુઃખથી ભરાઈ, ત્યાંથી તીર્થયાત્રા માટે નીકળી જશે.

ઇત્યુક્ત્વાથારુહત્ સ્વર્ગં નારદઃ સહતુમ્બુરુઃ । યુધિષ્ઠિરો વચસ્તસ્ય હૃદિ કૃત્વાજહાચ્છુચઃ

આ રીતે કહીને, નારદ અને તુંબુરુ સ્વર્ગે ગયા. યુધિષ્ઠિરે એના વચનો હૃદયમાં રાખીને પોતાનું શોક છોડી દીધો.

કિમેતદ્ અદ્ભુતમિવ વાસુદેવેઽખિલાત્મનિ । વ્રજસ્ય સાત્મનસ્તોકેષુ અપૂર્વં પ્રેમ વર્ધતે

આ શું છે, જે અદ્ભુત લાગે છે? વસુદેવ, સર્વના આત્મા, તેમાં વ્રજવાસીઓ અને તેમના બાળકોમાં પહેલો કદી ન થયો એવો પ્રેમ વધતો જાય છે.

યત્ર નૈસર્ગદુર્વૈરાઃ સહાસન્ નૃમૃગાદયઃ । મિત્રાણીવાજિતાવાસ દ્રુતરુટ્તર્ષકાદિકમ્

જ્યાં અજય ભગવાન વસે છે, ત્યાં મનુષ્ય અને પશુ જેવા કુદરતી દુશ્મનો પણ હરણ અને બીજા પ્રાણીઓ સાથે મિત્ર બનીને રહે છે.

( વસંતતિલકા ) તત્રોદ્વહત્પશુપવંશશિશુત્વનાટ્યં બ્રહ્માદ્વયં પરમનન્ત-મગાધબોધમ્ । વત્સાન્ સખીનિવ પુરા પરિતો વિચિન્વદ્ એકં સપાણિકવલં પરમેષ્ઠ્યચષ્ટ

ત્યાં, પરમ અનંત અને અદ્વિતીય ભગવાન, જેનું જ્ઞાન અઘાદ છે, એ ગોપાળ બાળક તરીકેના લીલાઓ કરે છે, પહેલાંની જેમ વાછરડા અને મિત્રો શોધે છે, હાથમાં ભોજનનો ગ્રાસ લઈને, અને પરમેશ્વર બ્રહ્માએ એનું દર્શન કર્યું.

દૃષ્ટ્વા ત્વરેણ નિજધોરણતોઽવતીર્ય પૃથ્વ્યાં વપુઃ કનકદણ્ડમિવાભિપાત્ય । સ્પૃષ્ટ્વા ચતુર્મુકુટ કોટિભિરઙ્‌ઘ્રિયુગ્મં નત્વા મુદશ્રુસુજલૈઃ અકૃતાભિષેકમ્

એને જોઈ, બ્રહ્મા તરત જ પોતાના વાહન પરથી નીચે ઉતર્યા, પૃથ્વી પર સુવર્ણ દંડ પાડી દેવા જેવું નમન કર્યું, ચાર મસ્તકના મુકુટથી ભગવાનના બંને પગ સ્પર્શ્યા અને આનંદના આશુથી અભિષેક કર્યો.

( અનુષ્ટુપ્ ) ઉત્થાયોત્થાય કૃષ્ણસ્ય ચિરસ્ય પાદયોઃ પતન્ । આસ્તે મહિત્વં પ્રાગ્દૃષ્ટં સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા પુનઃ પુનઃ

બ્રહ્મા વારંવાર ઊભા થઈ, લાંબા સમય પછી કૃષ્ણના પગે પડ્યા, અને પહેલાં જોયેલી મહિમા વારંવાર યાદ કરીને બેઠા.

( વંશસ્થા ) શનૈરથોત્થાય વિમૃજ્ય લોચને મુકુન્દમુદ્વીક્ષ્ય વિનમ્રકન્ધરઃ । કૃતાઞ્જલિઃ પ્રશ્રયવાન્સમાહિતઃ સવેપથુર્ગદ્ગદયૈલતેલયા

પછી ધીમે ધીમે ઊભા થઈ, આંખો પુંછતાં, નમ્રતાથી ગળું ઝુકાવ્યું અને મુકુન્દને જોયા. હાથ જોડીને, વિનમ્ર અને સ્થિર મનથી, તેઓ ધ્રૂજતા અને આંસુભર્યા અવાજે બોલ્યા.

સૂત ઉવાચ । સમ્પ્રસ્થિતે દ્વારકાયાં જિષ્ણૌ બન્ધુદિદૃક્ષયા । જ્ઞાતું ચ પુણ્યશ્લોકસ્ય કૃષ્ણસ્ય ચ વિચેષ્ટિતમ્

સૂતજી બોલ્યા: જ્યારે અર્જુન પોતાના સગા-સંબંધીઓને જોવા અને પુણ્યશ્લોક શ્રીકૃષ્ણના કાર્યો જાણવા માટે દ્વારકા ગયો હતો,

વ્યતીતાઃ કતિચિન્માસાઃ તદા નાયાત્ તતોઽર્જુનઃ । દદર્શ ઘોરરૂપાણિ નિમિત્તાનિ કુરૂદ્વહઃ

કેટલાક મહિના વીતી ગયા, છતાં અર્જુન પાછો આવ્યો નહીં; ત્યારે, હે કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ, ભયાનક અને અશુભ સંકેતો દેખાવા લાગ્યા.

કાલસ્ય ચ ગતિં રૌદ્રાં વિપર્યસ્તર્તુધર્મિણઃ । પાપીયસીં નૃણાં વાર્તાં ક્રોધલોભાનૃતાત્મનામ્

તેણે સમયની ભયાનક ગતિ, કુદરતી વ્યવસ્થાનો ઉલટફેર અને લોકોમાં ક્રોધ, લોભ અને અસત્યથી ભરેલી ખરાબ વૃત્તિઓ વધતી જોઈ.

જિહ્મપ્રાયં વ્યવહૃતં શાઠ્યમિશ્રં ચ સૌહૃદમ્ । પિતૃમાતૃસુહૃદ્ભ્રાતૃ દમ્પતીનાં ચ કલ્કનમ્

લોકોના વ્યવહારો મોટાભાગે વાંકા અને દગાખોર બન્યા, મિત્રતા પણ કપટથી ભરાઈ ગઈ, અને પિતા-માતા, મિત્રો, ભાઈઓ તથા પતિ-પત્ની વચ્ચે ઝઘડા વધ્યા.

નિમિત્તાન્યત્યરિષ્ટાનિ કાલે તુ અનુગતે નૃણામ્ । લોભાદિ અધર્મપ્રકૃતિં દૃષ્ટ્વોવાચાનુજં નૃપઃ

જ્યારે લોકોમાં આવા ભયાનક અશુભ સંકેતો દેખાવા લાગ્યા અને લોભ સહિત અધર્મ વધતો ગયો, ત્યારે રાજાએ પોતાના નાના ભાઈને કહ્યું.

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ । સમ્પ્રેષિતો દ્વારકાયાં જિષ્ણુર્બન્ધુ દિદૃક્ષયા । જ્ઞાતું ચ પુણ્યશ્લોકસ્ય કૃષ્ણસ્ય ચ વિચેષ્ટિતમ્

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા: અર્જુનને દ્વારકા મોકલ્યો હતો, પોતાના સગા-સંબંધીઓને જોવા અને પુણ્યશ્લોક શ્રીકૃષ્ણના કાર્યો જાણવા માટે.

ગતાઃ સપ્તાધુના માસા ભીમસેન તવાનુજઃ । નાયાતિ કસ્ય વા હેતોઃ નાહં વેદેદમઞ્જસા

હવે સાત મહિના વીતી ગયા છે અને તારો નાના ભાઈ ભીમસેન હજુ આવ્યો નથી; એ શા માટે, એ તો મને બિલકુલ ખબર નથી.

અપિ દેવર્ષિણાઽઽદિષ્ટઃ સ કાલોઽયમુપસ્થિતઃ । યદાઽઽત્મનોઽઙ્‌ગમાક્રીડં ભગવાન્ ઉત્સિસૃક્ષતિ

શું દેવર્ષિએ જે સમય જણાવ્યો હતો, એ હવે આવી ગયો છે? શું ભગવાન પોતાનો ધરતી પરનો લીલા-વિહાર છોડવાનો ઈરાદો રાખે છે?

યસ્માન્નઃ સમ્પદો રાજ્યં દારાઃ પ્રાણાઃ કુલં પ્રજાઃ । આસન્ સપત્નવિજયો લોકાશ્ચ યદનુગ્રહાત્

કારણ કે, તેમના કૃપાથી જ અમને ધન, રાજ્ય, પત્નીઓ, જીવન, કુટુંબ, પ્રજા, દુશ્મનો પર વિજય અને પણ લોકલોકાંતરની પ્રાપ્તિ થઈ.

પશ્યોત્પાતાન્ નરવ્યાઘ્ર દિવ્યાન્ ભૌમાન્ સદૈહિકાન્ । દારુણાન્શંસતોઽદૂરાદ્ ભયં નો બુદ્ધિમોહનમ્

હે પુરુષશાર્દૂલ, આ ભયાનક અને અશુભ સંકેતો જુઓ—દિવ્ય, ભૂમિ પર અને શરીરમાં—જે નજીકમાં જ દેખાય છે અને અમને ભય અને ગભરાટથી ભર દે છે.

ઊર્વક્ષિબાહવો મહ્યં સ્ફુરન્ત્યઙ્‌ગ પુનઃ પુનઃ । વેપથુશ્ચાપિ હૃદયે આરાત્ દાસ્યન્તિ વિપ્રિયમ્

મારા જાંઘ, આંખો અને હાથ વારંવાર ધ્રૂજી રહ્યા છે, અને હૃદય પણ અસ્થિર છે; ચોક્કસ કંઈક અશુભ બનવાનું છે.

શિવૈષોદ્યન્તં આદિત્યં અભિરૌતિ અનલાનના । મામઙ્‌ગ સારમેયોઽયં અભિરેભત્યભીરુવત્

આ અગ્નિ જેવી મોઢાવાળી શિયાળ ઊગતા સૂર્યને જોઈને ચીસો પાડે છે; અને હે પ્રિય, આ કૂતરો પણ ડરી ગયેલા માણસ જેવો મારી સામે રડતો છે.

શસ્તાઃ કુર્વન્તિ માં સવ્યં દક્ષિણં પશવોઽપરે । વાહાંશ્ચ પુરુષવ્યાઘ્ર લક્ષયે રુદતો મમ

પશુઓ મારી ડાબી અને જમણી બાજુએ ફરે છે, અને હે પુરુષશાર્દૂલ, મારા ઘોડા પણ રડતા દેખાય છે.

મૃત્યુદૂતઃ કપોતોઽયં ઉલૂકઃ કમ્પયન્ મનઃ । પ્રત્યુલૂકશ્ચ કુહ્વાનૈઃ અનિદ્રૌ શૂન્યમિચ્છતઃ

આ કબૂતર, મૃત્યુનો સંદેશો લઈને આવ્યું છે, અને ઘુવડ મારા મનને ગભરાવી દે છે; રાત્રે બોલતો ઘુવડ પણ ઉંઘ હરામ કરે છે અને ખાલીપો જણાય છે.

ધૂમ્રા દિશઃ પરિધયઃ કમ્પતે ભૂઃ સહાદ્રિભિઃ । નિર્ઘાતશ્ચ મહાંસ્તાત સાકં ચ સ્તનયિત્નુભિઃ

દિશાઓ ધૂમ્રથી ભરાઈ ગઈ છે, પહાડો સાથે ધરતી પણ ધ્રૂજી રહી છે, અને હે પ્રિય, વીજળી સાથે ભયાનક ગર્જના થાય છે.

વાયુર્વાતિ ખરસ્પર્શો રજસા વિસૃજંસ્તમઃ । અસૃગ્ વર્ષન્તિ જલદા બીભત્સં ઇવ સર્વતઃ

પવન કઠોર રીતે ફૂંકાય છે, ધૂળ અને અંધકાર ફેલાવે છે; વાદળો બધે લોહી વરસાવે છે, બધું જ ભયાનક લાગે છે.