શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અમ્બા ચ હતપુત્રાઽઽર્તા પિતૃવ્યઃ ક્વ ગતઃ સુહૃત્ । અપિ મય્યકૃતપ્રજ્ઞે હતબન્ધુઃ સ ભાર્યયા । આશંસમાનઃ શમલં ગઙ્‌ગાયાં દુઃખિતોઽપતત્

'અને માતા, જે પુત્રોના વિયોગે દુઃખી છે, તેઓ ક્યાં છે? પિતૃવ્ય અને આપડા મિત્ર ક્યાં ગયા? કદાચ, મને અસમજદાર માનીને અને સગાં ગુમાવ્યાના દુઃખે, તેઓ પત્ની સાથે ગંગા પાસે શાંતિ શોધવા ગયા હશે,' એમ વિચારી યુધિષ્ઠિર દુઃખમાં પડી ગયો.

પિતર્યુપરતે પાણ્ડૌ સર્વાન્નઃ સુહૃદઃ શિશૂન્ । અરક્ષતાં વ્યસનતઃ પિતૃવ્યૌ ક્વ ગતાવિતઃ

'પિતા પાંડુના અવસાન પછી, અમારા પિતૃવ્યોએ બધા મિત્રો અને બાળકોને દુઃખમાંથી બચાવ્યા. હવે એ રક્ષકો અમને છોડી ક્યાં ગયા?'

સૂત ઉવાચ । કૃપયા સ્નેહવૈક્લવ્યાત્ સૂતો વિરહકર્શિતઃ । આત્મેશ્વરમચક્ષાણો ન પ્રત્યાહાતિપીડિતઃ

સૂતજી કહે છે: દયા અને વિયોગના દુઃખથી સંજય ખૂબ જ દુઃખી થયો, અને પોતાના અંતરમાં ભગવાનને જોઈ શકતો ન હતો, એટલા માટે તે જવાબ આપી શક્યો નહીં.

વિમૃજ્યાશ્રૂણિ પાણિભ્યાં વિષ્ટભ્યાત્માનમાત્મના । અજાતશત્રું પ્રત્યૂચે પ્રભોઃ પાદાવનુસ્મરન્

સંજયે હાથથી આંસુ પુંછ્યા, મનને સ્થિર કર્યું અને ભગવાનના ચરણોનું સ્મરણ કરતા અજાતશત્રુને જવાબ આપ્યો.

સઞ્જય ઉવાચ । નાહં વેદ વ્યવસિતં પિત્રોર્વઃ કુલનન્દન । ગાન્ધાર્યા વા મહાબાહો મુષિતોઽસ્મિ મહાત્મભિઃ

સંજયે કહ્યું: 'હે કુળના આનંદ, મને તમારા માતા-પિતાનો કે ગાંધારીનો નિર્ણય ખબર નથી, હે મહાબલી, આ મહાન આત્માઓએ મને અજાણ રાખ્યો.'

અથાજગામ ભગવાન્ નારદઃ સહતુમ્બુરુઃ । પ્રત્યુત્થાયાભિવાદ્યાહ સાનુજોઽભ્યર્ચયન્ મુનિમ્

એ સમયે મહાન ઋષિ નારદ તુંબુરુ સાથે આવ્યા. યુધિષ્ઠિર અને તેમના ભાઈઓ ઊભા રહીને ઋષિને વંદન કરી, તેમનું પૂજન કર્યું.

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ । નાહં વેદ ગતિં પિત્રોઃ ભગવન્ ક્વ ગતાવિતઃ । અમ્બા વા હતપુત્રાર્તા ક્વ ગતા ચ તપસ્વિની

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: 'હે ભગવન, મને ખબર નથી કે મારા માતા-પિતા ક્યાં ગયા, કે મારી માતા, જે પુત્રોના દુઃખે અને તપસ્યામાં લીન છે, ક્યાં ગઈ.'

કર્ણધાર ઇવાપારે ભગવાન્ પારદર્શકઃ । અથાબભાષે ભગવાન્ નારદો મુનિસત્તમઃ

પછી, જેમ દરિયે નાવને પાર ઉતારતો માઝી માર્ગ બતાવે છે, તેમ મહાન ઋષિ નારદે વાત શરૂ કરી.

યથા ગાવો નસિ પ્રોતાઃ તન્ત્યાં બદ્ધાઃ સ્વદામભિઃ । વાક્તન્ત્યાં નામભિર્બદ્ધા વહન્તિ બલિમીશિતુઃ

જેમ ગાયોને પોતાના દોરડાથી થંભે બાંધવામાં આવે છે, તેમ જીવ પણ પોતાના નામ અને બોલથી બંધાઈને ભગવાન માટે કર્મો કરે છે.

યથા ક્રીડોપસ્કરાણાં સંયોગવિગમાવિહ । ઇચ્છયા ક્રીડિતુઃ સ્યાતાં તથૈવેશેચ્છયા નૃણામ્

જેમ રમકડાંઓનું મળવું અને છૂટવું રમનારની ઇચ્છા પર હોય છે, તેમ મનુષ્યોનું મળવું-છૂટવું પણ ભગવાનની ઇચ્છાથી જ થાય છે.

યન્મન્યસે ધ્રુવં લોકં અધ્રુવં વા ન ચોભયમ્ । સર્વથા ન હિ શોચ્યાસ્તે સ્નેહાત્ અન્યત્ર મોહજાત્

તમે જે દુનિયાને ચિરંજીવ કે ક્ષણભંગુર માનો છો, એ સાચું નથી; કોઈ પણ રીતે એ માટે શોક કરવો યોગ્ય નથી, માત્ર મોહથી થયેલો સ્નેહ જ એ દુઃખ આપે છે.

તસ્માજ્જહ્યઙ્‌ગ વૈક્લવ્યં અજ્ઞાનકૃતમાત્મનઃ । કથં ત્વનાથાઃ કૃપણા વર્તેરંસ્તે ચ માં વિના

એથી, હે પ્રિય, અજ્ઞાનથી થયેલી મનની નબળાઈ છોડો. એ બેચારા અને દુઃખી લોકો મારા વગર કેમ જીવશે?

કાલકર્મ ગુણાધીનો દેહોઽયં પાઞ્ચભૌતિકઃ । કથમન્યાંસ્તુ ગોપાયેત્ સર્પગ્રસ્તો યથા પરમ્

આ શરીર પાંચ તત્વોથી બનેલું છે અને સમય, કર્મ અને ગુણોના વશમાં છે. જેમ સાપે પકડેલો બીજાને બચાવી શકતો નથી, તેમ કોઈ બીજાનું રક્ષણ કરી શકતો નથી.

અહસ્તાનિ સહસ્તાનાં અપદાનિ ચતુષ્પદામ્ । ફલ્ગૂનિ તત્ર મહતાં જીવો જીવસ્ય જીવનમ્

જેમ હાથ વગરના જીવ હાથવાળાને ખોરાક બને છે, પગ વગરના ચાર પગવાળાને, તેમ નબળા હંમેશા શક્તિશાળીનો આહાર બને છે—જીવ પર જીવ જીવતો રહે છે.

તદિદં ભગવાન્ રાજન્ એક આત્માત્મનાં સ્વદૃક્ । અન્તરોઽનન્તરો ભાતિ પશ્ય તં માયયોરુધા

રાજા, એ પરમેશ્વર સર્વ જીવોમાં એક છે અને પોતે પોતાને ઓળખે છે. એ અંદર અને બહાર બધે જ છે. એના માયાના પ્રભાવે દેખાય છે, એને જોઈ લો.

સોઽયમદ્ય મહારાજ ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ । કાલરૂપોઽવતીર્ણોઽસ્યાં અભાવાય સુરદ્વિષામ્

મહારાજ, એ જ પરમેશ્વર, જે સર્વ જીવોના સર્જનહાર અને પોષક છે, આજે સમયરૂપે અવતરીને દેવોના દુશ્મનોના વિનાશ માટે આવ્યો છે.

નિષ્પાદિતં દેવકૃત્યં અવશેષં પ્રતીક્ષતે । તાવદ્ યૂયં અવેક્ષધ્વં ભવેદ્ યાવદિહેશ્વરઃ

દેવકાર્ય પૂરું થઈ ગયું છે; હવે જે બાકી છે એની રાહ જોઈ રહ્યો છે. ત્યાં સુધી, જયાં સુધી ભગવાન અહીં છે, તમે સૌ નિહાળો.

ધૃતરાષ્ટ્રઃ સહ ભ્રાત્રા ગાન્ધાર્યા ચ સ્વભાર્યયા । દક્ષિણેન હિમવત ઋષીણાં આશ્રમં ગતઃ

ધૃતરાષ્ટ્રે પોતાના ભાઈ અને પત્ની ગાંધારી સાથે, પોતાની પત્નીને લઈને, હિમાલયના દક્ષિણ ભાગે ઋષિઓના આશ્રમમાં ગયા છે.

સ્રોતોભિઃ સપ્તભિર્યા વૈ સ્વર્ધુની સપ્તધા વ્યધાત્ । સપ્તાનાં પ્રીતયે નાના સપ્તસ્રોતઃ પ્રચક્ષતે

સ્વર્ગથી આવેલી ગંગા નદીએ સાત નાળાઓથી પોતે સાત ભાગે વહેવા લાગી, સાત ઋષિઓના આનંદ માટે. તેથી એને સાત પ્રવાહવાળી નદી કહે છે.

સ્નાત્વાનુસવનં તસ્મિન્ હુત્વા ચાગ્નીન્યથાવિધિ । અબ્ભક્ષ ઉપશાન્તાત્મા સ આસ્તે વિગતૈષણઃ

ત્યાં, યોગ્ય સમયે સ્નાન કરીને અને વિધિ પ્રમાણે અગ્નિમાં હવન કરીને, એ માત્ર પાણી પીધે છે, મન શાંત છે અને તમામ ઇચ્છાઓથી મુક્ત છે.

જિતાસનો જિતશ્વાસઃ પ્રત્યાહૃતષડિન્દ્રિયઃ । હરિભાવનયા ધ્વસ્તઃ અજઃસત્ત્વતમોમલઃ

જેને આસન અને શ્વાસ પર વિજય મેળવ્યો છે, છ ઇન્દ્રિયોને પાછી ખેંચી લીધી છે, અને હરિનું ધ્યાન કરીને રાગ-અજ્ઞાનનો મલ નાશ કર્યો છે, એ હવે શુદ્ધ સત્વગુણમાં સ્થિર થયો છે.

વિજ્ઞાનાત્મનિ સંયોજ્ય ક્ષેત્રજ્ઞે પ્રવિલાપ્ય તમ્ । બ્રહ્મણ્યાત્માનમાધારે ઘટામ્બરમિવામ્બરે

જ્ઞાનમાં મનને એકરૂપ કરીને, ક્ષેત્રજ્ઞને આત્મામાં વિલીન કરી, અને આત્માને બ્રહ્મમાં સ્થિર કરીને, જેમ માટલાનું આકાશ આકાશમાં ભળી જાય છે, તેમ એ સ્થિર રહ્યો છે.

ધ્વસ્તમાયાગુણોદર્કો નિરુદ્ધકરણાશયઃ । નિવર્તિતાખિલાહાર આસ્તે સ્થાણુરિવાચલઃ । તસ્યાન્તરાયો મૈવાભૂઃ સન્ન્યસ્તાખિલકર્મણઃ

માયાના ગુણો અને અવશેષ નાશ પામ્યા છે, ઇન્દ્રિયો અને મન રોકાયા છે, સર્વ પ્રકારના ભોજન છોડી દીધા છે, એ હવે સ્થિર સ્તંભ જેવો અડગ છે. એણે સર્વ કર્મ ત્યાગ્યા છે, એના માર્ગમાં કોઈ અવરોધ ન આવે.

સ વા અદ્યતનાદ્ રાજન્ પરતઃ પઞ્ચમેઽહનિ । કલેવરં હાસ્યતિ સ્વં તચ્ચ ભસ્મીભવિષ્યતિ

રાજા, આજેથી પાંચમા દિવસે એ પોતાનું શરીર ત્યજી દેશે અને એ શરીર રાખમાં ફેરવાઈ જશે.

દહ્યમાનેઽગ્નિભિર્દેહે પત્યુઃ પત્ની સહોટજે । બહિઃ સ્થિતા પતિં સાધ્વી તમગ્નિમનુ વેક્ષ્યતિ

પતિનું શરીર અગ્નિમાં દહાય છે ત્યારે, એની પતિવ્રતા પત્ની ભાઈ સાથે બહાર ઊભી રહી, પતિને અગ્નિમાં જતા જોઈ રહી છે.

વિદુરસ્તુ તદાશ્ચર્યં નિશામ્ય કુરુનન્દન । હર્ષશોકયુતસ્તસ્માદ્ ગન્તા તીર્થનિષેવકઃ

કુરુવંશજ, આ આશ્ચર્યજનક વાત સાંભળી, વિદુર આનંદ અને દુઃખથી ભરાઈ, ત્યાંથી તીર્થયાત્રા માટે નીકળી જશે.

ઇત્યુક્ત્વાથારુહત્ સ્વર્ગં નારદઃ સહતુમ્બુરુઃ । યુધિષ્ઠિરો વચસ્તસ્ય હૃદિ કૃત્વાજહાચ્છુચઃ

આ રીતે કહીને, નારદ અને તુંબુરુ સ્વર્ગે ગયા. યુધિષ્ઠિરે એના વચનો હૃદયમાં રાખીને પોતાનું શોક છોડી દીધો.

કિમેતદ્ અદ્ભુતમિવ વાસુદેવેઽખિલાત્મનિ । વ્રજસ્ય સાત્મનસ્તોકેષુ અપૂર્વં પ્રેમ વર્ધતે

આ શું છે, જે અદ્ભુત લાગે છે? વસુદેવ, સર્વના આત્મા, તેમાં વ્રજવાસીઓ અને તેમના બાળકોમાં પહેલો કદી ન થયો એવો પ્રેમ વધતો જાય છે.

યત્ર નૈસર્ગદુર્વૈરાઃ સહાસન્ નૃમૃગાદયઃ । મિત્રાણીવાજિતાવાસ દ્રુતરુટ્તર્ષકાદિકમ્

જ્યાં અજય ભગવાન વસે છે, ત્યાં મનુષ્ય અને પશુ જેવા કુદરતી દુશ્મનો પણ હરણ અને બીજા પ્રાણીઓ સાથે મિત્ર બનીને રહે છે.