શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અહો મહીયસી જન્તોઃ જીવિતાશા યયા ભવાન્ । ભીમાપવર્જિતં પિણ્ડં આદત્તે ગૃહપાલવત્

અરે, જીવમાં જીવવાની આશા કેટલી મોટી છે! એ આશાથી, ભીમ દ્વારા છોડાયેલો અન્ન પણ તું ઘરપાલકની જેમ સ્વીકારી લે છે.

અગ્નિર્નિસૃષ્ટો દત્તશ્ચ ગરો દારાશ્ચ દૂષિતાઃ । હૃતં ક્ષેત્રં ધનં યેષાં તદ્દત્તૈરસુભિઃ કિયત્

અગ્નિ લગાડવામાં આવ્યો, દાન અપાયું, વિષ અપાયું, પત્નીઓનું અપમાન થયું, જમીન અને ધન છીનવાયું—આ બધું માટે જીવન આપનારા માટે હવે શું બચ્યું?

તસ્યાપિ તવ દેહોઽયં કૃપણસ્ય જિજીવિષોઃ । પરૈત્યનિચ્છતો જીર્ણો જરયા વાસસી ઇવ

હે દયનીય, જીવવાની ઇચ્છા રાખતો તારો આ શરીર પણ, તારી ઇચ્છા વિરુદ્ધ, વૃદ્ધાવસ્થાથી જૂનું થઈને કપડાં જેવી રીતે છૂટી જશે.

ગતસ્વાર્થમિમં દેહં વિરક્તો મુક્તબન્ધનઃ । અવિજ્ઞાતગતિઃ જહ્યાત્ સ વૈ ધીર ઉદાહૃતઃ

જે પોતાના આ શરીરમાં કોઈ હેતુ ન રહે ત્યારે, બંધનથી મુક્ત અને વૈરાગ્ય ધરાવી, તેની ચિંતા કર્યા વિના તેને ત્યાગે, એ સાચો વિવેકી કહેવાય છે.

યઃ સ્વકાત્પરતો વેહ જાતનિર્વેદ આત્મવાન્ । હૃદિ કૃત્વા હરિં ગેહાત્ પ્રવ્રજેત્ સ નરોત્તમઃ

જે પોતાનાં કે બીજાના કારણે વૈરાગ્ય પામે છે અને આત્મનિષ્ઠ રહે છે, હૃદયમાં હરિને સ્થિર કરી, ઘર છોડે છે—એ પુરુષ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.

અથોદીચીં દિશં યાતુ સ્વૈરજ્ઞાત ગતિર્ભવાન્ । ઇતોઽર્વાક્ પ્રાયશઃ કાલઃ પુંસાં ગુણવિકર્ષણઃ

હવે, તમારી યાત્રા ઉત્તર દિશામાં અજાણ્યા માર્ગે થવી જોઈએ; કેમ કે અહીંથી આગળ સમય પુરુષોને ગુણોના પ્રભાવથી ખેંચી જાય છે.

એવં રાજા વિદુરેણાનુજેન પ્રજ્ઞાચક્ષુર્બોધિત આજમીઢઃ । છિત્ત્વા સ્વેષુ સ્નેહપાશાન્દ્રઢિમ્નો નિશ્ચક્રામ ભ્રાતૃસન્દર્શિતાધ્વા

એ રીતે રાજા ધૃતરાષ્ટ્રને તેમના વિદ્વાન નાના ભાઈ વિદુરે સમજાવ્યા, ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રે પોતાના લોકો પ્રત્યેના ઘનિષ્ઠ લાગણીના બંધન તોડી નાખ્યા અને ભાઈએ બતાવેલો માર્ગ પકડીને ઘર છોડ્યું.

પતિં પ્રયાન્તં સુબલસ્ય પુત્રી પતિવ્રતા ચાનુજગામ સાધ્વી । હિમાલયં ન્યસ્તદણ્ડપ્રહર્ષં મનસ્વિનામિવ સત્સમ્પ્રહારઃ

સુબલની પુત્રી, પતિપ્રેમી અને સતી ગાંધારી, પતિના પગલે પગલે હિમાલય તરફ ચાલવા લાગી, જેમ બુદ્ધિશાળી લોકો અંતે પોતાના બંધનો છોડી દે છે.

અજાતશત્રુઃ કૃતમૈત્રો હુતાગ્નિઃ વિપ્રાન્ નત્વા તિલગોભૂમિરુક્મૈઃ । ગૃહં પ્રવિષ્ટો ગુરુવન્દનાય ન ચાપશ્યત્ પિતરૌ સૌબલીં ચ

અજાતશત્રુએ સૌ સાથે મૈત્રી કરી, અગ્નિહોત્ર કર્યા, બ્રાહ્મણોને તિલ, ગાય, જમીન અને સોનાથી સન્માન આપ્યો, પછી ઘરમાં વડીલોના આશીર્વાદ લેવા ગયો, પણ ત્યાં માતા-પિતા કે ગાંધારી ક્યાંય દેખાયા નહીં.

તત્ર સઞ્જયમાસીનં પપ્રચ્છોદ્વિગ્નમાનસઃ । ગાવલ્ગણે ક્વ નસ્તાતો વૃદ્ધો હીનશ્ચ નેત્રયોઃ

ત્યાં સંજયને બેઠેલા જોઈ, યુધિષ્ઠિરે ચિંતિત મનથી પૂછ્યું: 'ગાવલ્ગણ, અમારા વૃદ્ધ અને અંધ પિતા ક્યાં ગયા?'

અમ્બા ચ હતપુત્રાઽઽર્તા પિતૃવ્યઃ ક્વ ગતઃ સુહૃત્ । અપિ મય્યકૃતપ્રજ્ઞે હતબન્ધુઃ સ ભાર્યયા । આશંસમાનઃ શમલં ગઙ્‌ગાયાં દુઃખિતોઽપતત્

'અને માતા, જે પુત્રોના વિયોગે દુઃખી છે, તેઓ ક્યાં છે? પિતૃવ્ય અને આપડા મિત્ર ક્યાં ગયા? કદાચ, મને અસમજદાર માનીને અને સગાં ગુમાવ્યાના દુઃખે, તેઓ પત્ની સાથે ગંગા પાસે શાંતિ શોધવા ગયા હશે,' એમ વિચારી યુધિષ્ઠિર દુઃખમાં પડી ગયો.

પિતર્યુપરતે પાણ્ડૌ સર્વાન્નઃ સુહૃદઃ શિશૂન્ । અરક્ષતાં વ્યસનતઃ પિતૃવ્યૌ ક્વ ગતાવિતઃ

'પિતા પાંડુના અવસાન પછી, અમારા પિતૃવ્યોએ બધા મિત્રો અને બાળકોને દુઃખમાંથી બચાવ્યા. હવે એ રક્ષકો અમને છોડી ક્યાં ગયા?'

સૂત ઉવાચ । કૃપયા સ્નેહવૈક્લવ્યાત્ સૂતો વિરહકર્શિતઃ । આત્મેશ્વરમચક્ષાણો ન પ્રત્યાહાતિપીડિતઃ

સૂતજી કહે છે: દયા અને વિયોગના દુઃખથી સંજય ખૂબ જ દુઃખી થયો, અને પોતાના અંતરમાં ભગવાનને જોઈ શકતો ન હતો, એટલા માટે તે જવાબ આપી શક્યો નહીં.

વિમૃજ્યાશ્રૂણિ પાણિભ્યાં વિષ્ટભ્યાત્માનમાત્મના । અજાતશત્રું પ્રત્યૂચે પ્રભોઃ પાદાવનુસ્મરન્

સંજયે હાથથી આંસુ પુંછ્યા, મનને સ્થિર કર્યું અને ભગવાનના ચરણોનું સ્મરણ કરતા અજાતશત્રુને જવાબ આપ્યો.

સઞ્જય ઉવાચ । નાહં વેદ વ્યવસિતં પિત્રોર્વઃ કુલનન્દન । ગાન્ધાર્યા વા મહાબાહો મુષિતોઽસ્મિ મહાત્મભિઃ

સંજયે કહ્યું: 'હે કુળના આનંદ, મને તમારા માતા-પિતાનો કે ગાંધારીનો નિર્ણય ખબર નથી, હે મહાબલી, આ મહાન આત્માઓએ મને અજાણ રાખ્યો.'

અથાજગામ ભગવાન્ નારદઃ સહતુમ્બુરુઃ । પ્રત્યુત્થાયાભિવાદ્યાહ સાનુજોઽભ્યર્ચયન્ મુનિમ્

એ સમયે મહાન ઋષિ નારદ તુંબુરુ સાથે આવ્યા. યુધિષ્ઠિર અને તેમના ભાઈઓ ઊભા રહીને ઋષિને વંદન કરી, તેમનું પૂજન કર્યું.

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ । નાહં વેદ ગતિં પિત્રોઃ ભગવન્ ક્વ ગતાવિતઃ । અમ્બા વા હતપુત્રાર્તા ક્વ ગતા ચ તપસ્વિની

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: 'હે ભગવન, મને ખબર નથી કે મારા માતા-પિતા ક્યાં ગયા, કે મારી માતા, જે પુત્રોના દુઃખે અને તપસ્યામાં લીન છે, ક્યાં ગઈ.'

કર્ણધાર ઇવાપારે ભગવાન્ પારદર્શકઃ । અથાબભાષે ભગવાન્ નારદો મુનિસત્તમઃ

પછી, જેમ દરિયે નાવને પાર ઉતારતો માઝી માર્ગ બતાવે છે, તેમ મહાન ઋષિ નારદે વાત શરૂ કરી.

યથા ગાવો નસિ પ્રોતાઃ તન્ત્યાં બદ્ધાઃ સ્વદામભિઃ । વાક્તન્ત્યાં નામભિર્બદ્ધા વહન્તિ બલિમીશિતુઃ

જેમ ગાયોને પોતાના દોરડાથી થંભે બાંધવામાં આવે છે, તેમ જીવ પણ પોતાના નામ અને બોલથી બંધાઈને ભગવાન માટે કર્મો કરે છે.

યથા ક્રીડોપસ્કરાણાં સંયોગવિગમાવિહ । ઇચ્છયા ક્રીડિતુઃ સ્યાતાં તથૈવેશેચ્છયા નૃણામ્

જેમ રમકડાંઓનું મળવું અને છૂટવું રમનારની ઇચ્છા પર હોય છે, તેમ મનુષ્યોનું મળવું-છૂટવું પણ ભગવાનની ઇચ્છાથી જ થાય છે.

યન્મન્યસે ધ્રુવં લોકં અધ્રુવં વા ન ચોભયમ્ । સર્વથા ન હિ શોચ્યાસ્તે સ્નેહાત્ અન્યત્ર મોહજાત્

તમે જે દુનિયાને ચિરંજીવ કે ક્ષણભંગુર માનો છો, એ સાચું નથી; કોઈ પણ રીતે એ માટે શોક કરવો યોગ્ય નથી, માત્ર મોહથી થયેલો સ્નેહ જ એ દુઃખ આપે છે.

તસ્માજ્જહ્યઙ્‌ગ વૈક્લવ્યં અજ્ઞાનકૃતમાત્મનઃ । કથં ત્વનાથાઃ કૃપણા વર્તેરંસ્તે ચ માં વિના

એથી, હે પ્રિય, અજ્ઞાનથી થયેલી મનની નબળાઈ છોડો. એ બેચારા અને દુઃખી લોકો મારા વગર કેમ જીવશે?

કાલકર્મ ગુણાધીનો દેહોઽયં પાઞ્ચભૌતિકઃ । કથમન્યાંસ્તુ ગોપાયેત્ સર્પગ્રસ્તો યથા પરમ્

આ શરીર પાંચ તત્વોથી બનેલું છે અને સમય, કર્મ અને ગુણોના વશમાં છે. જેમ સાપે પકડેલો બીજાને બચાવી શકતો નથી, તેમ કોઈ બીજાનું રક્ષણ કરી શકતો નથી.

અહસ્તાનિ સહસ્તાનાં અપદાનિ ચતુષ્પદામ્ । ફલ્ગૂનિ તત્ર મહતાં જીવો જીવસ્ય જીવનમ્

જેમ હાથ વગરના જીવ હાથવાળાને ખોરાક બને છે, પગ વગરના ચાર પગવાળાને, તેમ નબળા હંમેશા શક્તિશાળીનો આહાર બને છે—જીવ પર જીવ જીવતો રહે છે.

તદિદં ભગવાન્ રાજન્ એક આત્માત્મનાં સ્વદૃક્ । અન્તરોઽનન્તરો ભાતિ પશ્ય તં માયયોરુધા

રાજા, એ પરમેશ્વર સર્વ જીવોમાં એક છે અને પોતે પોતાને ઓળખે છે. એ અંદર અને બહાર બધે જ છે. એના માયાના પ્રભાવે દેખાય છે, એને જોઈ લો.

સોઽયમદ્ય મહારાજ ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ । કાલરૂપોઽવતીર્ણોઽસ્યાં અભાવાય સુરદ્વિષામ્

મહારાજ, એ જ પરમેશ્વર, જે સર્વ જીવોના સર્જનહાર અને પોષક છે, આજે સમયરૂપે અવતરીને દેવોના દુશ્મનોના વિનાશ માટે આવ્યો છે.

નિષ્પાદિતં દેવકૃત્યં અવશેષં પ્રતીક્ષતે । તાવદ્ યૂયં અવેક્ષધ્વં ભવેદ્ યાવદિહેશ્વરઃ

દેવકાર્ય પૂરું થઈ ગયું છે; હવે જે બાકી છે એની રાહ જોઈ રહ્યો છે. ત્યાં સુધી, જયાં સુધી ભગવાન અહીં છે, તમે સૌ નિહાળો.

ધૃતરાષ્ટ્રઃ સહ ભ્રાત્રા ગાન્ધાર્યા ચ સ્વભાર્યયા । દક્ષિણેન હિમવત ઋષીણાં આશ્રમં ગતઃ

ધૃતરાષ્ટ્રે પોતાના ભાઈ અને પત્ની ગાંધારી સાથે, પોતાની પત્નીને લઈને, હિમાલયના દક્ષિણ ભાગે ઋષિઓના આશ્રમમાં ગયા છે.

સ્રોતોભિઃ સપ્તભિર્યા વૈ સ્વર્ધુની સપ્તધા વ્યધાત્ । સપ્તાનાં પ્રીતયે નાના સપ્તસ્રોતઃ પ્રચક્ષતે

સ્વર્ગથી આવેલી ગંગા નદીએ સાત નાળાઓથી પોતે સાત ભાગે વહેવા લાગી, સાત ઋષિઓના આનંદ માટે. તેથી એને સાત પ્રવાહવાળી નદી કહે છે.