શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઇત્યુક્તો ધર્મરાજેન સર્વં તત્ સમવર્ણયત્ । યથાનુભૂતં ક્રમશો વિના યદુકુલક્ષયમ્

ધર્મરાજે આવું પૂછતાં, તેમણે જે અનુભવ્યું તે બધું ક્રમશઃ કહી દીધું, માત્ર યદુવંશના વિનાશને છોડીને.

નન્વપ્રિયં દુર્વિષહં નૃણાં સ્વયમુપસ્થિતમ્ । નાવેદયત્ સકરુણો દુઃખિતાન્ દ્રષ્ટુમક્ષમઃ

જ્યારે દુઃખદ અને સહન ન થાય એવું કશુંક બન્યું હતું, ત્યારે પણ, દયાળુ હોવાથી અને બીજાના દુઃખ જોઈ ન શકતાં, તેમણે એ વાત જણાવી નહીં.

કઞ્ચિત્ કાલમથ અવાત્સીત્ સત્કૃતો દેવવત્સુખમ્ । ભ્રાતુર્જ્યેષ્ઠસ્ય શ્રેયસ્કૃત્ સર્વેષાં સુખમાવહન્

પછી થોડો સમય સુધી, તેઓ ત્યાં દેવ સમાન સન્માન પામીને આનંદથી રહ્યા, મોટા ભાઈ અને બધાના કલ્યાણ માટે સુખ લાવતાં.

અબિભ્રદર્યમા દણ્ડં યથાવત્ અઘકારિષુ । યાવદ્ દધાર શૂદ્રત્વં શાપાત્ વર્ષશતં યમઃ

અર્યમા યોગ્ય રીતે પાપીઓ પર દંડ આપતો રહ્યો, જ્યારે યમરાજે શાપને કારણે સો વર્ષ સુધી શૂદ્રત્વ ધારણ કર્યું.

યુધિષ્ઠિરો લબ્ધરાજ્યો દૃષ્ટ્વા પૌત્રં કુલન્ધરમ્ । ભ્રાતૃભિર્લોકપાલાભૈઃ મુમુદે પરયા શ્રિયા

યુધિષ્ઠિરે રાજ્ય પાછું મેળવ્યું અને પૌત્રને વંશનો વારસદાર જોઈને, પોતાના ભાઈઓ સાથે, જે લોકપાળ સમાન હતા, પરમ વૈભવમાં આનંદ માણ્યો.

એવં ગૃહેષુ સક્તાનાં પ્રમત્તાનાં તદીહયા । અત્યક્રામત્ અવિજ્ઞાતઃ કાલઃ પરમદુસ્તરઃ

આ રીતે, ઘર અને સંસારના કામમાં મગ્ન અને બેધ્યાન રહેનારાઓ માટે, અતિ દુર્લંઘ્ય સમય, જાણ્યા વગર પસાર થઈ જાય છે.

વિદુરસ્તત્ અભિપ્રેત્ય ધૃતરાષ્ટ્રં અભાષત । રાજન્ નિર્ગમ્યતાં શીઘ્રં પશ્યેદં ભયમાગતમ્

વિદુરે આ સમજીને ધૃતરાષ્ટ્રને કહ્યું: 'રાજન, જલ્દી બહાર નીકળી જાઓ; જુઓ, કેવી રીતે આફત આવી ગઈ છે.'

પ્રતિક્રિયા ન યસ્યેહ કુતશ્ચિત્ કર્હિચિત્ પ્રભો । સ એષ ભગવાન્ કાલઃ સર્વેષાં નઃ સમાગતઃ

હે પ્રભુ, અહીં કોઈ પણ સમયે કે ક્યાંયથી પણ ઉપાય નથી; એ પરમ સમય, ભગવાન, આપણાં બધાં માટે આવી પહોંચ્યો છે.

યેન ચૈવાભિપન્નોઽયં પ્રાણૈઃ પ્રિયતમૈરપિ । જનઃ સદ્યો વિયુજ્યેત કિમુતાન્યૈઃ ધનાદિભિઃ

જેના કારણે મનુષ્ય પોતાના પ્રિયજનોથી, જીવથી પણ, તરત જ વિભાજિત થઈ જાય છે, તો પછી ધન વગેરેની તો વાત જ શું?

પિતૃભ્રાતૃસુહૃત્પુત્રા હતાસ્તે વિગતં વયઃ । આત્મા ચ જરયા ગ્રસ્તઃ પરગેહમુપાસસે

પિતા, ભાઈ, મિત્ર, પુત્ર—બધાં માર્યા ગયા છે; યુવાની પણ ગઈ રહી; તારો આત્મા વૃદ્ધાવસ્થાથી ખાઈ ગયો છે અને તું પરના ઘરમાં રહે છે.

અહો મહીયસી જન્તોઃ જીવિતાશા યયા ભવાન્ । ભીમાપવર્જિતં પિણ્ડં આદત્તે ગૃહપાલવત્

અરે, જીવમાં જીવવાની આશા કેટલી મોટી છે! એ આશાથી, ભીમ દ્વારા છોડાયેલો અન્ન પણ તું ઘરપાલકની જેમ સ્વીકારી લે છે.

અગ્નિર્નિસૃષ્ટો દત્તશ્ચ ગરો દારાશ્ચ દૂષિતાઃ । હૃતં ક્ષેત્રં ધનં યેષાં તદ્દત્તૈરસુભિઃ કિયત્

અગ્નિ લગાડવામાં આવ્યો, દાન અપાયું, વિષ અપાયું, પત્નીઓનું અપમાન થયું, જમીન અને ધન છીનવાયું—આ બધું માટે જીવન આપનારા માટે હવે શું બચ્યું?

તસ્યાપિ તવ દેહોઽયં કૃપણસ્ય જિજીવિષોઃ । પરૈત્યનિચ્છતો જીર્ણો જરયા વાસસી ઇવ

હે દયનીય, જીવવાની ઇચ્છા રાખતો તારો આ શરીર પણ, તારી ઇચ્છા વિરુદ્ધ, વૃદ્ધાવસ્થાથી જૂનું થઈને કપડાં જેવી રીતે છૂટી જશે.

ગતસ્વાર્થમિમં દેહં વિરક્તો મુક્તબન્ધનઃ । અવિજ્ઞાતગતિઃ જહ્યાત્ સ વૈ ધીર ઉદાહૃતઃ

જે પોતાના આ શરીરમાં કોઈ હેતુ ન રહે ત્યારે, બંધનથી મુક્ત અને વૈરાગ્ય ધરાવી, તેની ચિંતા કર્યા વિના તેને ત્યાગે, એ સાચો વિવેકી કહેવાય છે.

યઃ સ્વકાત્પરતો વેહ જાતનિર્વેદ આત્મવાન્ । હૃદિ કૃત્વા હરિં ગેહાત્ પ્રવ્રજેત્ સ નરોત્તમઃ

જે પોતાનાં કે બીજાના કારણે વૈરાગ્ય પામે છે અને આત્મનિષ્ઠ રહે છે, હૃદયમાં હરિને સ્થિર કરી, ઘર છોડે છે—એ પુરુષ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.

અથોદીચીં દિશં યાતુ સ્વૈરજ્ઞાત ગતિર્ભવાન્ । ઇતોઽર્વાક્ પ્રાયશઃ કાલઃ પુંસાં ગુણવિકર્ષણઃ

હવે, તમારી યાત્રા ઉત્તર દિશામાં અજાણ્યા માર્ગે થવી જોઈએ; કેમ કે અહીંથી આગળ સમય પુરુષોને ગુણોના પ્રભાવથી ખેંચી જાય છે.

એવં રાજા વિદુરેણાનુજેન પ્રજ્ઞાચક્ષુર્બોધિત આજમીઢઃ । છિત્ત્વા સ્વેષુ સ્નેહપાશાન્દ્રઢિમ્નો નિશ્ચક્રામ ભ્રાતૃસન્દર્શિતાધ્વા

એ રીતે રાજા ધૃતરાષ્ટ્રને તેમના વિદ્વાન નાના ભાઈ વિદુરે સમજાવ્યા, ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રે પોતાના લોકો પ્રત્યેના ઘનિષ્ઠ લાગણીના બંધન તોડી નાખ્યા અને ભાઈએ બતાવેલો માર્ગ પકડીને ઘર છોડ્યું.

પતિં પ્રયાન્તં સુબલસ્ય પુત્રી પતિવ્રતા ચાનુજગામ સાધ્વી । હિમાલયં ન્યસ્તદણ્ડપ્રહર્ષં મનસ્વિનામિવ સત્સમ્પ્રહારઃ

સુબલની પુત્રી, પતિપ્રેમી અને સતી ગાંધારી, પતિના પગલે પગલે હિમાલય તરફ ચાલવા લાગી, જેમ બુદ્ધિશાળી લોકો અંતે પોતાના બંધનો છોડી દે છે.

અજાતશત્રુઃ કૃતમૈત્રો હુતાગ્નિઃ વિપ્રાન્ નત્વા તિલગોભૂમિરુક્મૈઃ । ગૃહં પ્રવિષ્ટો ગુરુવન્દનાય ન ચાપશ્યત્ પિતરૌ સૌબલીં ચ

અજાતશત્રુએ સૌ સાથે મૈત્રી કરી, અગ્નિહોત્ર કર્યા, બ્રાહ્મણોને તિલ, ગાય, જમીન અને સોનાથી સન્માન આપ્યો, પછી ઘરમાં વડીલોના આશીર્વાદ લેવા ગયો, પણ ત્યાં માતા-પિતા કે ગાંધારી ક્યાંય દેખાયા નહીં.

તત્ર સઞ્જયમાસીનં પપ્રચ્છોદ્વિગ્નમાનસઃ । ગાવલ્ગણે ક્વ નસ્તાતો વૃદ્ધો હીનશ્ચ નેત્રયોઃ

ત્યાં સંજયને બેઠેલા જોઈ, યુધિષ્ઠિરે ચિંતિત મનથી પૂછ્યું: 'ગાવલ્ગણ, અમારા વૃદ્ધ અને અંધ પિતા ક્યાં ગયા?'

અમ્બા ચ હતપુત્રાઽઽર્તા પિતૃવ્યઃ ક્વ ગતઃ સુહૃત્ । અપિ મય્યકૃતપ્રજ્ઞે હતબન્ધુઃ સ ભાર્યયા । આશંસમાનઃ શમલં ગઙ્‌ગાયાં દુઃખિતોઽપતત્

'અને માતા, જે પુત્રોના વિયોગે દુઃખી છે, તેઓ ક્યાં છે? પિતૃવ્ય અને આપડા મિત્ર ક્યાં ગયા? કદાચ, મને અસમજદાર માનીને અને સગાં ગુમાવ્યાના દુઃખે, તેઓ પત્ની સાથે ગંગા પાસે શાંતિ શોધવા ગયા હશે,' એમ વિચારી યુધિષ્ઠિર દુઃખમાં પડી ગયો.

પિતર્યુપરતે પાણ્ડૌ સર્વાન્નઃ સુહૃદઃ શિશૂન્ । અરક્ષતાં વ્યસનતઃ પિતૃવ્યૌ ક્વ ગતાવિતઃ

'પિતા પાંડુના અવસાન પછી, અમારા પિતૃવ્યોએ બધા મિત્રો અને બાળકોને દુઃખમાંથી બચાવ્યા. હવે એ રક્ષકો અમને છોડી ક્યાં ગયા?'

સૂત ઉવાચ । કૃપયા સ્નેહવૈક્લવ્યાત્ સૂતો વિરહકર્શિતઃ । આત્મેશ્વરમચક્ષાણો ન પ્રત્યાહાતિપીડિતઃ

સૂતજી કહે છે: દયા અને વિયોગના દુઃખથી સંજય ખૂબ જ દુઃખી થયો, અને પોતાના અંતરમાં ભગવાનને જોઈ શકતો ન હતો, એટલા માટે તે જવાબ આપી શક્યો નહીં.

વિમૃજ્યાશ્રૂણિ પાણિભ્યાં વિષ્ટભ્યાત્માનમાત્મના । અજાતશત્રું પ્રત્યૂચે પ્રભોઃ પાદાવનુસ્મરન્

સંજયે હાથથી આંસુ પુંછ્યા, મનને સ્થિર કર્યું અને ભગવાનના ચરણોનું સ્મરણ કરતા અજાતશત્રુને જવાબ આપ્યો.

સઞ્જય ઉવાચ । નાહં વેદ વ્યવસિતં પિત્રોર્વઃ કુલનન્દન । ગાન્ધાર્યા વા મહાબાહો મુષિતોઽસ્મિ મહાત્મભિઃ

સંજયે કહ્યું: 'હે કુળના આનંદ, મને તમારા માતા-પિતાનો કે ગાંધારીનો નિર્ણય ખબર નથી, હે મહાબલી, આ મહાન આત્માઓએ મને અજાણ રાખ્યો.'

અથાજગામ ભગવાન્ નારદઃ સહતુમ્બુરુઃ । પ્રત્યુત્થાયાભિવાદ્યાહ સાનુજોઽભ્યર્ચયન્ મુનિમ્

એ સમયે મહાન ઋષિ નારદ તુંબુરુ સાથે આવ્યા. યુધિષ્ઠિર અને તેમના ભાઈઓ ઊભા રહીને ઋષિને વંદન કરી, તેમનું પૂજન કર્યું.

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ । નાહં વેદ ગતિં પિત્રોઃ ભગવન્ ક્વ ગતાવિતઃ । અમ્બા વા હતપુત્રાર્તા ક્વ ગતા ચ તપસ્વિની

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: 'હે ભગવન, મને ખબર નથી કે મારા માતા-પિતા ક્યાં ગયા, કે મારી માતા, જે પુત્રોના દુઃખે અને તપસ્યામાં લીન છે, ક્યાં ગઈ.'

કર્ણધાર ઇવાપારે ભગવાન્ પારદર્શકઃ । અથાબભાષે ભગવાન્ નારદો મુનિસત્તમઃ

પછી, જેમ દરિયે નાવને પાર ઉતારતો માઝી માર્ગ બતાવે છે, તેમ મહાન ઋષિ નારદે વાત શરૂ કરી.

યથા ગાવો નસિ પ્રોતાઃ તન્ત્યાં બદ્ધાઃ સ્વદામભિઃ । વાક્તન્ત્યાં નામભિર્બદ્ધા વહન્તિ બલિમીશિતુઃ

જેમ ગાયોને પોતાના દોરડાથી થંભે બાંધવામાં આવે છે, તેમ જીવ પણ પોતાના નામ અને બોલથી બંધાઈને ભગવાન માટે કર્મો કરે છે.