શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યાવતઃ કૃતવાન્ પ્રશ્નાન્ ક્ષત્તા કૌષારવાગ્રતઃ । જાતૈકભક્તિઃ ગોવિન્દે તેભ્યશ્ચોપરરામ હ

જ્યારે સુધી વિદુરજીએ કૌશારવ મુનિ સમક્ષ પ્રશ્નો પૂછ્યા, ત્યાં સુધી તેઓમાં ગોવિંદ માટે એકાગ્ર ભક્તિ ઉત્પન્ન થઈ, અને પછી તેમણે પ્રશ્નો પૂછવાનું બંધ કર્યું.

તં બન્ધુમાગતં દૃષ્ટ્વા ધર્મપુત્રઃ સહાનુજઃ । ધૃતરાષ્ટ્રો યુયુત્સુશ્ચ સૂતઃ શારદ્વતઃ પૃથા

જ્યારે ધર્મપુત્ર અને તેમના ભાઈઓ, ધૃતરાષ્ટ્ર, યુયુત્સુ, સૂત, કૃપાચાર્ય અને પૃથા એ પોતાના બંધુ વિદુરને પાછા આવ્યા જોઈને,

ગાન્ધારી દ્રૌપદી બ્રહ્મન્ સુભદ્રા ચોત્તરા કૃપી । અન્યાશ્ચ જામયઃ પાણ્ડોઃ જ્ઞાતયઃ સસુતાઃ સ્ત્રિયઃ

ગાંધારી, દ્રૌપદી, સુભદ્રા, ઉત્તરા, કૃપી અને પાંડુની બીજી પત્નીઓ તથા તેમના પુત્રો અને સ્ત્રીઓ,

પ્રત્યુજ્જગ્મુઃ પ્રહર્ષેણ પ્રાણં તન્વ ઇવાગતમ્ । અભિસઙ્‌ગમ્ય વિધિવત્ પરિષ્વઙ્‌ગાભિવાદનૈઃ

બધાએ આનંદથી ઊભા થઈ વિદુરને આવકાર્યા, જાણે શરીરમાં જીવ પાછો આવ્યો હોય, અને યોગ્ય રીતે મળીને તેમને ગળે મળ્યા અને વંદન કર્યા.

મુમુચુઃ પ્રેમબાષ્પૌઘં વિરહૌત્કણ્ઠ્ય કાતરાઃ । રાજા તમર્હયાં ચક્રે કૃતાસન પરિગ્રહમ્

વિદાયના વ્યોમથી વ્યાકુળ થઈ, સૌએ પ્રેમભીના અશ્રુ વહાવ્યા; રાજાએ તેમને આસન આપી સન્માનપૂર્વક આવકાર્યા.

તં ભુક્તવન્તં વિશ્રાન્તં આસીનં સુખમાસને । પ્રશ્રયાવનતો રાજા પ્રાહ તેષાં ચ શ્રૃણ્વતામ્

જ્યારે વિદુરજીએ ભોજન કરી આરામ કર્યો અને આરામથી બેઠા, ત્યારે રાજાએ નમ્રતાથી સૌની હાજરીમાં વાત શરૂ કરી.

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ । અપિ સ્મરથ નો યુષ્મત્ પક્ષચ્છાયાસમેધિતાન્ । વિપદ્ગણાદ્ વિષાગ્ન્યાદેઃ મોચિતા યત્સમાતૃકાઃ

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: શું આપને યાદ છે કે અમે આપની છાંયામાં ફૂલ્યા-ફાલ્યા અને આપના આશ્રયથી અમને અને અમારી માતાને ઝેર, અગ્નિ વગેરે અનેક આફતોમાંથી ઉગારી લીધા હતા?

કયા વૃત્ત્યા વર્તિતં વઃ ચરદ્‌ભિઃ ક્ષિતિમણ્ડલમ્ । તીર્થાનિ ક્ષેત્રમુખ્યાનિ સેવિતાનીહ ભૂતલે

આપે ધરતી પર ફરતાં કઈ રીતે જીવન વિતાવ્યું? શું આપે અહીંના મુખ્ય તીર્થો અને પવિત્ર ક્ષેત્રોનું દર્શન કર્યું?

ભવદ્વિધા ભાગવતાઃ તીર્થભૂતાઃ સ્વયં વિભો । તીર્થીકુર્વન્તિ તીર્થાનિ સ્વાન્તઃસ્થેન ગદાભૃતા

હે પ્રભુ, આપ જેવા ભક્તો તો પોતે પવિત્ર સ્થાન સમાન છે; આપના હૃદયમાં ગદાધારી ભગવાનને ધારણ કરતા, આપ તો પવિત્ર તીર્થોને પણ પવિત્ર બનાવી દો છો.

અપિ નઃ સુહૃદસ્તાત બાન્ધવાઃ કૃષ્ણદેવતાઃ । દૃષ્ટાઃ શ્રુતા વા યદવઃ સ્વપુર્યાં સુખમાસતે

પ્રિય, આપણા મિત્રો અને સગા, કૃષ્ણના ઉપાસક, મળ્યા છે કે ખબર આવી છે? યાદવો પોતાના શહેરમાં સુખથી રહે છે કે કેમ?

ઇત્યુક્તો ધર્મરાજેન સર્વં તત્ સમવર્ણયત્ । યથાનુભૂતં ક્રમશો વિના યદુકુલક્ષયમ્

ધર્મરાજે આવું પૂછતાં, તેમણે જે અનુભવ્યું તે બધું ક્રમશઃ કહી દીધું, માત્ર યદુવંશના વિનાશને છોડીને.

નન્વપ્રિયં દુર્વિષહં નૃણાં સ્વયમુપસ્થિતમ્ । નાવેદયત્ સકરુણો દુઃખિતાન્ દ્રષ્ટુમક્ષમઃ

જ્યારે દુઃખદ અને સહન ન થાય એવું કશુંક બન્યું હતું, ત્યારે પણ, દયાળુ હોવાથી અને બીજાના દુઃખ જોઈ ન શકતાં, તેમણે એ વાત જણાવી નહીં.

કઞ્ચિત્ કાલમથ અવાત્સીત્ સત્કૃતો દેવવત્સુખમ્ । ભ્રાતુર્જ્યેષ્ઠસ્ય શ્રેયસ્કૃત્ સર્વેષાં સુખમાવહન્

પછી થોડો સમય સુધી, તેઓ ત્યાં દેવ સમાન સન્માન પામીને આનંદથી રહ્યા, મોટા ભાઈ અને બધાના કલ્યાણ માટે સુખ લાવતાં.

અબિભ્રદર્યમા દણ્ડં યથાવત્ અઘકારિષુ । યાવદ્ દધાર શૂદ્રત્વં શાપાત્ વર્ષશતં યમઃ

અર્યમા યોગ્ય રીતે પાપીઓ પર દંડ આપતો રહ્યો, જ્યારે યમરાજે શાપને કારણે સો વર્ષ સુધી શૂદ્રત્વ ધારણ કર્યું.

યુધિષ્ઠિરો લબ્ધરાજ્યો દૃષ્ટ્વા પૌત્રં કુલન્ધરમ્ । ભ્રાતૃભિર્લોકપાલાભૈઃ મુમુદે પરયા શ્રિયા

યુધિષ્ઠિરે રાજ્ય પાછું મેળવ્યું અને પૌત્રને વંશનો વારસદાર જોઈને, પોતાના ભાઈઓ સાથે, જે લોકપાળ સમાન હતા, પરમ વૈભવમાં આનંદ માણ્યો.

એવં ગૃહેષુ સક્તાનાં પ્રમત્તાનાં તદીહયા । અત્યક્રામત્ અવિજ્ઞાતઃ કાલઃ પરમદુસ્તરઃ

આ રીતે, ઘર અને સંસારના કામમાં મગ્ન અને બેધ્યાન રહેનારાઓ માટે, અતિ દુર્લંઘ્ય સમય, જાણ્યા વગર પસાર થઈ જાય છે.

વિદુરસ્તત્ અભિપ્રેત્ય ધૃતરાષ્ટ્રં અભાષત । રાજન્ નિર્ગમ્યતાં શીઘ્રં પશ્યેદં ભયમાગતમ્

વિદુરે આ સમજીને ધૃતરાષ્ટ્રને કહ્યું: 'રાજન, જલ્દી બહાર નીકળી જાઓ; જુઓ, કેવી રીતે આફત આવી ગઈ છે.'

પ્રતિક્રિયા ન યસ્યેહ કુતશ્ચિત્ કર્હિચિત્ પ્રભો । સ એષ ભગવાન્ કાલઃ સર્વેષાં નઃ સમાગતઃ

હે પ્રભુ, અહીં કોઈ પણ સમયે કે ક્યાંયથી પણ ઉપાય નથી; એ પરમ સમય, ભગવાન, આપણાં બધાં માટે આવી પહોંચ્યો છે.

યેન ચૈવાભિપન્નોઽયં પ્રાણૈઃ પ્રિયતમૈરપિ । જનઃ સદ્યો વિયુજ્યેત કિમુતાન્યૈઃ ધનાદિભિઃ

જેના કારણે મનુષ્ય પોતાના પ્રિયજનોથી, જીવથી પણ, તરત જ વિભાજિત થઈ જાય છે, તો પછી ધન વગેરેની તો વાત જ શું?

પિતૃભ્રાતૃસુહૃત્પુત્રા હતાસ્તે વિગતં વયઃ । આત્મા ચ જરયા ગ્રસ્તઃ પરગેહમુપાસસે

પિતા, ભાઈ, મિત્ર, પુત્ર—બધાં માર્યા ગયા છે; યુવાની પણ ગઈ રહી; તારો આત્મા વૃદ્ધાવસ્થાથી ખાઈ ગયો છે અને તું પરના ઘરમાં રહે છે.

અહો મહીયસી જન્તોઃ જીવિતાશા યયા ભવાન્ । ભીમાપવર્જિતં પિણ્ડં આદત્તે ગૃહપાલવત્

અરે, જીવમાં જીવવાની આશા કેટલી મોટી છે! એ આશાથી, ભીમ દ્વારા છોડાયેલો અન્ન પણ તું ઘરપાલકની જેમ સ્વીકારી લે છે.

અગ્નિર્નિસૃષ્ટો દત્તશ્ચ ગરો દારાશ્ચ દૂષિતાઃ । હૃતં ક્ષેત્રં ધનં યેષાં તદ્દત્તૈરસુભિઃ કિયત્

અગ્નિ લગાડવામાં આવ્યો, દાન અપાયું, વિષ અપાયું, પત્નીઓનું અપમાન થયું, જમીન અને ધન છીનવાયું—આ બધું માટે જીવન આપનારા માટે હવે શું બચ્યું?

તસ્યાપિ તવ દેહોઽયં કૃપણસ્ય જિજીવિષોઃ । પરૈત્યનિચ્છતો જીર્ણો જરયા વાસસી ઇવ

હે દયનીય, જીવવાની ઇચ્છા રાખતો તારો આ શરીર પણ, તારી ઇચ્છા વિરુદ્ધ, વૃદ્ધાવસ્થાથી જૂનું થઈને કપડાં જેવી રીતે છૂટી જશે.

ગતસ્વાર્થમિમં દેહં વિરક્તો મુક્તબન્ધનઃ । અવિજ્ઞાતગતિઃ જહ્યાત્ સ વૈ ધીર ઉદાહૃતઃ

જે પોતાના આ શરીરમાં કોઈ હેતુ ન રહે ત્યારે, બંધનથી મુક્ત અને વૈરાગ્ય ધરાવી, તેની ચિંતા કર્યા વિના તેને ત્યાગે, એ સાચો વિવેકી કહેવાય છે.

યઃ સ્વકાત્પરતો વેહ જાતનિર્વેદ આત્મવાન્ । હૃદિ કૃત્વા હરિં ગેહાત્ પ્રવ્રજેત્ સ નરોત્તમઃ

જે પોતાનાં કે બીજાના કારણે વૈરાગ્ય પામે છે અને આત્મનિષ્ઠ રહે છે, હૃદયમાં હરિને સ્થિર કરી, ઘર છોડે છે—એ પુરુષ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.

અથોદીચીં દિશં યાતુ સ્વૈરજ્ઞાત ગતિર્ભવાન્ । ઇતોઽર્વાક્ પ્રાયશઃ કાલઃ પુંસાં ગુણવિકર્ષણઃ

હવે, તમારી યાત્રા ઉત્તર દિશામાં અજાણ્યા માર્ગે થવી જોઈએ; કેમ કે અહીંથી આગળ સમય પુરુષોને ગુણોના પ્રભાવથી ખેંચી જાય છે.

એવં રાજા વિદુરેણાનુજેન પ્રજ્ઞાચક્ષુર્બોધિત આજમીઢઃ । છિત્ત્વા સ્વેષુ સ્નેહપાશાન્દ્રઢિમ્નો નિશ્ચક્રામ ભ્રાતૃસન્દર્શિતાધ્વા

એ રીતે રાજા ધૃતરાષ્ટ્રને તેમના વિદ્વાન નાના ભાઈ વિદુરે સમજાવ્યા, ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રે પોતાના લોકો પ્રત્યેના ઘનિષ્ઠ લાગણીના બંધન તોડી નાખ્યા અને ભાઈએ બતાવેલો માર્ગ પકડીને ઘર છોડ્યું.

પતિં પ્રયાન્તં સુબલસ્ય પુત્રી પતિવ્રતા ચાનુજગામ સાધ્વી । હિમાલયં ન્યસ્તદણ્ડપ્રહર્ષં મનસ્વિનામિવ સત્સમ્પ્રહારઃ

સુબલની પુત્રી, પતિપ્રેમી અને સતી ગાંધારી, પતિના પગલે પગલે હિમાલય તરફ ચાલવા લાગી, જેમ બુદ્ધિશાળી લોકો અંતે પોતાના બંધનો છોડી દે છે.

અજાતશત્રુઃ કૃતમૈત્રો હુતાગ્નિઃ વિપ્રાન્ નત્વા તિલગોભૂમિરુક્મૈઃ । ગૃહં પ્રવિષ્ટો ગુરુવન્દનાય ન ચાપશ્યત્ પિતરૌ સૌબલીં ચ

અજાતશત્રુએ સૌ સાથે મૈત્રી કરી, અગ્નિહોત્ર કર્યા, બ્રાહ્મણોને તિલ, ગાય, જમીન અને સોનાથી સન્માન આપ્યો, પછી ઘરમાં વડીલોના આશીર્વાદ લેવા ગયો, પણ ત્યાં માતા-પિતા કે ગાંધારી ક્યાંય દેખાયા નહીં.