શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

પુષ્કરે મથુરાયાં ચ દ્વારવત્યાં યતાત્મવાન્ । ઉપોષ્ય સંહિતામેતાં પઠિત્વા મુચ્યતે ભયાત્

જે મનને સંયમમાં રાખીને પુષ્કર, મથુરા કે દ્વારકા શહેરમાં ઉપવાસ રાખી અને આ સંહિતાનો પાઠ કરે છે, તે બધાં ભયમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે.

દેવતા મુનયઃ સિદ્ધાઃ પિતરો મનવો નૃપાઃ । યચ્છન્તિ કામાન્ ગૃણતઃ શ્રૃણ્વતો યસ્ય કીર્તનાત્

જેનાં ગુણગાન ગાયવાથી કે સાંભળવાથી દેવતાઓ, ઋષિઓ, સિદ્ધો, પિતૃઓ, મનુઓ અને રાજાઓ પણ ગાયક કે શ્રોતાને ઇચ્છિત ફળ આપે છે.

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ દ્વિજોઽધીત્યાનુવિન્દતે । મધુકુલ્યા ઘૃતકુલ્યાઃ પયઃકુલ્યાશ્ચ તત્ફલમ્

જે દ્વિજ ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદનું અધ્યયન કરે છે, તેને મધ, ઘી અને દૂધ જેવી પવિત્ર નદીઓના ફળ મળે છે.

પુરાણસંહિતાં એતાં અધીત્ય પ્રયતો દ્વિજઃ । પ્રોક્તં ભગવતા યત્તુ તત્પદં પરમં વ્રજેત્

જે શ્રદ્ધાળુ દ્વિજ આ પુરાણ સંહિતાનું મનથી પઠન કરે છે, તે ભગવાને જે પરમ સ્થાન કહ્યું છે, ત્યાં પહોંચે છે.

વિપ્રોઽધીત્યાપ્નુયાત્ પ્રજ્ઞાં રાજન્યોદધિમેખલામ્ । વૈશ્યો નિધિપતિત્વં ચ શૂદ્રઃ શુધ્યેત પાતકાત્

અભ્યાસથી બ્રાહ્મણને જ્ઞાન મળે છે, ક્ષત્રિયને સમુદ્ર જેટલું રાજ મળે છે, વૈશ્યને ધનનો સ્વામીપદ મળે છે અને શૂદ્ર પાપથી શુદ્ધ થાય છે.

(unknown) કલિમલસંહતિકાલનોઽખિલેશો હરિરિતરત્ર ન ગીયતે હ્યભીક્ષ્ણમ્ । ઇહ તુ પુનર્ભગવાનશેષમૂર્તિઃ પરિપઠિતોઽનુપદં કથાપ્રસઙ્‌ગૈઃ

બીજે ક્યાંયે સર્વના સ્વામી હરિ, જે કળીયુગના પાપને દહન કરે છે, તેનો વારંવાર ગાન થતું નથી; પણ અહીં તો સર્વરૂપ ભગવાનની કથા પ્રત્યેક શ્લોકમાં વિસ્તૃત રીતે વર્ણવાય છે.

(પુષ્પિતાગ્રા) તમહમજમનન્તમાત્મતત્ત્વં જગદુદયસ્થિતિસંયમાત્મશક્તિમ્ । દ્યુપતિભિરજશક્રશઙ્‌કરાદ્યૈઃ દુરવસિતસ્તવમચ્યુતં નતોઽસ્મિ

હું એ અચ્યૂતને વંદન કરું છું, જે અજન્મા, અનંત અને સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે, જેમની શક્તિથી જગતનું સર્જન, પાલન અને લય થાય છે, અને જેમનું સ્તવન બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, શંકર જેવા દેવતાઓ માટે પણ અઘરું છે.

ઉપચિતનવશક્તિભિઃ સ્વ આત્મનિ ઉપરચિતસ્થિરજઙ્‌ગમાલયાય । ભગવત ઉપલબ્ધિમાત્રધામ્ને સુરઋષભાય નમઃ સનાતનાય

જે ભગવાનની નવી શક્તિઓથી સ્થાવર અને જંગમ જગત પોતે જ રચાયું છે, અને જેમનું પરમ ધામ માત્ર દેવશ્રેષ્ઠો દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે, એવા શાશ્વત ભગવાનને હું વંદન કરું છું.

(માલિની) સ્વસુખનિભૃતચેતાસ્તદ્વ્યુદસ્તાન્યભાવોઽપિ અજિતરુચિરલીલાકૃષ્ટસારસ્તદીયમ્ । વ્યતનુત કૃપયા યઃ તત્ત્વદીપં પુરાણં તમખિલવૃજિનઘ્નં વ્યાસસૂનું નતોઽસ્મિ

હું વ્યાસપુત્રને વંદન કરું છું, જેમનું મન પોતાના આનંદમાં લીન હતું, બધા બીજા ભાવો દૂર થઈ ગયા હતા, પણ અજિત ભગવાનની મનોહર લીલાએ તેમને આકર્ષ્યા, અને જેમણે દયા કરીને આ પુરાણરૂપ તત્વજ્યોતિ પ્રગટાવી, જે સર્વ પાપનો નાશ કરે છે.

સૂત ઉવાચ । વિદુરસ્તીર્થયાત્રાયાં મૈત્રેયાદાત્મનો ગતિમ્ । જ્ઞાત્વાગાt હાસ્તિનપુરં તયાવાપ્તવિવિત્સિતઃ

સૂતજી બોલ્યા: વિદુરજીએ તીર્થયાત્રા દરમિયાન મૈત્રેયજી પાસેથી આત્માનો માર્ગ જાણી લીધો અને હસ્તિનાપુર પાછા આવ્યા, કારણ કે તેમની જિજ્ઞાસા પૂર્ણ થઈ ગઈ હતી.

યાવતઃ કૃતવાન્ પ્રશ્નાન્ ક્ષત્તા કૌષારવાગ્રતઃ । જાતૈકભક્તિઃ ગોવિન્દે તેભ્યશ્ચોપરરામ હ

જ્યારે સુધી વિદુરજીએ કૌશારવ મુનિ સમક્ષ પ્રશ્નો પૂછ્યા, ત્યાં સુધી તેઓમાં ગોવિંદ માટે એકાગ્ર ભક્તિ ઉત્પન્ન થઈ, અને પછી તેમણે પ્રશ્નો પૂછવાનું બંધ કર્યું.

તં બન્ધુમાગતં દૃષ્ટ્વા ધર્મપુત્રઃ સહાનુજઃ । ધૃતરાષ્ટ્રો યુયુત્સુશ્ચ સૂતઃ શારદ્વતઃ પૃથા

જ્યારે ધર્મપુત્ર અને તેમના ભાઈઓ, ધૃતરાષ્ટ્ર, યુયુત્સુ, સૂત, કૃપાચાર્ય અને પૃથા એ પોતાના બંધુ વિદુરને પાછા આવ્યા જોઈને,

ગાન્ધારી દ્રૌપદી બ્રહ્મન્ સુભદ્રા ચોત્તરા કૃપી । અન્યાશ્ચ જામયઃ પાણ્ડોઃ જ્ઞાતયઃ સસુતાઃ સ્ત્રિયઃ

ગાંધારી, દ્રૌપદી, સુભદ્રા, ઉત્તરા, કૃપી અને પાંડુની બીજી પત્નીઓ તથા તેમના પુત્રો અને સ્ત્રીઓ,

પ્રત્યુજ્જગ્મુઃ પ્રહર્ષેણ પ્રાણં તન્વ ઇવાગતમ્ । અભિસઙ્‌ગમ્ય વિધિવત્ પરિષ્વઙ્‌ગાભિવાદનૈઃ

બધાએ આનંદથી ઊભા થઈ વિદુરને આવકાર્યા, જાણે શરીરમાં જીવ પાછો આવ્યો હોય, અને યોગ્ય રીતે મળીને તેમને ગળે મળ્યા અને વંદન કર્યા.

મુમુચુઃ પ્રેમબાષ્પૌઘં વિરહૌત્કણ્ઠ્ય કાતરાઃ । રાજા તમર્હયાં ચક્રે કૃતાસન પરિગ્રહમ્

વિદાયના વ્યોમથી વ્યાકુળ થઈ, સૌએ પ્રેમભીના અશ્રુ વહાવ્યા; રાજાએ તેમને આસન આપી સન્માનપૂર્વક આવકાર્યા.

તં ભુક્તવન્તં વિશ્રાન્તં આસીનં સુખમાસને । પ્રશ્રયાવનતો રાજા પ્રાહ તેષાં ચ શ્રૃણ્વતામ્

જ્યારે વિદુરજીએ ભોજન કરી આરામ કર્યો અને આરામથી બેઠા, ત્યારે રાજાએ નમ્રતાથી સૌની હાજરીમાં વાત શરૂ કરી.

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ । અપિ સ્મરથ નો યુષ્મત્ પક્ષચ્છાયાસમેધિતાન્ । વિપદ્ગણાદ્ વિષાગ્ન્યાદેઃ મોચિતા યત્સમાતૃકાઃ

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: શું આપને યાદ છે કે અમે આપની છાંયામાં ફૂલ્યા-ફાલ્યા અને આપના આશ્રયથી અમને અને અમારી માતાને ઝેર, અગ્નિ વગેરે અનેક આફતોમાંથી ઉગારી લીધા હતા?

કયા વૃત્ત્યા વર્તિતં વઃ ચરદ્‌ભિઃ ક્ષિતિમણ્ડલમ્ । તીર્થાનિ ક્ષેત્રમુખ્યાનિ સેવિતાનીહ ભૂતલે

આપે ધરતી પર ફરતાં કઈ રીતે જીવન વિતાવ્યું? શું આપે અહીંના મુખ્ય તીર્થો અને પવિત્ર ક્ષેત્રોનું દર્શન કર્યું?

ભવદ્વિધા ભાગવતાઃ તીર્થભૂતાઃ સ્વયં વિભો । તીર્થીકુર્વન્તિ તીર્થાનિ સ્વાન્તઃસ્થેન ગદાભૃતા

હે પ્રભુ, આપ જેવા ભક્તો તો પોતે પવિત્ર સ્થાન સમાન છે; આપના હૃદયમાં ગદાધારી ભગવાનને ધારણ કરતા, આપ તો પવિત્ર તીર્થોને પણ પવિત્ર બનાવી દો છો.

અપિ નઃ સુહૃદસ્તાત બાન્ધવાઃ કૃષ્ણદેવતાઃ । દૃષ્ટાઃ શ્રુતા વા યદવઃ સ્વપુર્યાં સુખમાસતે

પ્રિય, આપણા મિત્રો અને સગા, કૃષ્ણના ઉપાસક, મળ્યા છે કે ખબર આવી છે? યાદવો પોતાના શહેરમાં સુખથી રહે છે કે કેમ?

ઇત્યુક્તો ધર્મરાજેન સર્વં તત્ સમવર્ણયત્ । યથાનુભૂતં ક્રમશો વિના યદુકુલક્ષયમ્

ધર્મરાજે આવું પૂછતાં, તેમણે જે અનુભવ્યું તે બધું ક્રમશઃ કહી દીધું, માત્ર યદુવંશના વિનાશને છોડીને.

નન્વપ્રિયં દુર્વિષહં નૃણાં સ્વયમુપસ્થિતમ્ । નાવેદયત્ સકરુણો દુઃખિતાન્ દ્રષ્ટુમક્ષમઃ

જ્યારે દુઃખદ અને સહન ન થાય એવું કશુંક બન્યું હતું, ત્યારે પણ, દયાળુ હોવાથી અને બીજાના દુઃખ જોઈ ન શકતાં, તેમણે એ વાત જણાવી નહીં.

કઞ્ચિત્ કાલમથ અવાત્સીત્ સત્કૃતો દેવવત્સુખમ્ । ભ્રાતુર્જ્યેષ્ઠસ્ય શ્રેયસ્કૃત્ સર્વેષાં સુખમાવહન્

પછી થોડો સમય સુધી, તેઓ ત્યાં દેવ સમાન સન્માન પામીને આનંદથી રહ્યા, મોટા ભાઈ અને બધાના કલ્યાણ માટે સુખ લાવતાં.

અબિભ્રદર્યમા દણ્ડં યથાવત્ અઘકારિષુ । યાવદ્ દધાર શૂદ્રત્વં શાપાત્ વર્ષશતં યમઃ

અર્યમા યોગ્ય રીતે પાપીઓ પર દંડ આપતો રહ્યો, જ્યારે યમરાજે શાપને કારણે સો વર્ષ સુધી શૂદ્રત્વ ધારણ કર્યું.

યુધિષ્ઠિરો લબ્ધરાજ્યો દૃષ્ટ્વા પૌત્રં કુલન્ધરમ્ । ભ્રાતૃભિર્લોકપાલાભૈઃ મુમુદે પરયા શ્રિયા

યુધિષ્ઠિરે રાજ્ય પાછું મેળવ્યું અને પૌત્રને વંશનો વારસદાર જોઈને, પોતાના ભાઈઓ સાથે, જે લોકપાળ સમાન હતા, પરમ વૈભવમાં આનંદ માણ્યો.

એવં ગૃહેષુ સક્તાનાં પ્રમત્તાનાં તદીહયા । અત્યક્રામત્ અવિજ્ઞાતઃ કાલઃ પરમદુસ્તરઃ

આ રીતે, ઘર અને સંસારના કામમાં મગ્ન અને બેધ્યાન રહેનારાઓ માટે, અતિ દુર્લંઘ્ય સમય, જાણ્યા વગર પસાર થઈ જાય છે.

વિદુરસ્તત્ અભિપ્રેત્ય ધૃતરાષ્ટ્રં અભાષત । રાજન્ નિર્ગમ્યતાં શીઘ્રં પશ્યેદં ભયમાગતમ્

વિદુરે આ સમજીને ધૃતરાષ્ટ્રને કહ્યું: 'રાજન, જલ્દી બહાર નીકળી જાઓ; જુઓ, કેવી રીતે આફત આવી ગઈ છે.'

પ્રતિક્રિયા ન યસ્યેહ કુતશ્ચિત્ કર્હિચિત્ પ્રભો । સ એષ ભગવાન્ કાલઃ સર્વેષાં નઃ સમાગતઃ

હે પ્રભુ, અહીં કોઈ પણ સમયે કે ક્યાંયથી પણ ઉપાય નથી; એ પરમ સમય, ભગવાન, આપણાં બધાં માટે આવી પહોંચ્યો છે.

યેન ચૈવાભિપન્નોઽયં પ્રાણૈઃ પ્રિયતમૈરપિ । જનઃ સદ્યો વિયુજ્યેત કિમુતાન્યૈઃ ધનાદિભિઃ

જેના કારણે મનુષ્ય પોતાના પ્રિયજનોથી, જીવથી પણ, તરત જ વિભાજિત થઈ જાય છે, તો પછી ધન વગેરેની તો વાત જ શું?