શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીસૂત ઉવાચ । ( ઇંદ્રવંશા ) ઇત્થં સ્મ પૃષ્ટઃ સ તુ બાદરાયણિઃ તત્સ્મારિતાનન્તહૃતાખિલેન્દ્રિયઃ । કૃચ્છ્રાત્ પુનર્લબ્ધબહિર્દૃશિઃ શનૈઃ પ્રત્યાહ તં ભાગવતોત્તમોત્તમ

શ્રી સૂતજી બોલ્યા: આમ પુછાતા, બાદરાયણપુત્ર, જેમના ઇન્દ્રિયો અનંતના હૃદયમાં લીન થઈ ગઈ હતી, તેમને સ્મરણ થયું; પછી મહેનતે બહારની દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત કરી, ધીમે ધીમે તે શ્રેષ્ઠ ભાગવત ભક્તને જવાબ આપ્યો.

ઇતિ ચોક્તં દ્વિજશ્રેષ્ઠા યત્પૃષ્ટોઽહં ઇહાસ્મિ વઃ । લીલાવતારકર્માણિ કીર્તિતાનીહ સર્વશઃ

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, તમે મને જે પુછ્યું હતું, તે પ્રમાણે અહીં ભગવાનના રમણિય અવતારો અને તેમના કાર્યો હું સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવી દીધાં છે.

પતિતઃ સ્ખલિતશ્ચાર્તઃ ક્ષુત્ત્વા વા વિવશો બ્રુવન્ । હરયે નમ ઇત્યુચ્ચૈઃ મુચ્યતે સર્વપાતકાત્

જે કોઈ પડી જાય, લથડે, દુઃખી હોય, કાપાઈ ગયો હોય અથવા લાચાર હોય, તે જો ઉંચા અવાજે 'હરિને વંદન' કહે છે, તો તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

(ઉપેંદ્રવજ્રા) સઙ્‌કીર્ત્યમાનો ભગવાન્ અનન્તઃ શ્રુતાનુભાવો વ્યસનં હિ પુંસામ્ । પ્રવિશ્ય ચિત્તં વિધુનોત્યશેષં યથા તમોઽર્કોઽભ્રમિવાતિવાતઃ

જ્યારે અનંત ભગવાનનું ગાન થાય છે, જેમની મહિમા સાંભળવાથી અનુભવી શકાય છે, ત્યારે તેઓ મનુષ્યના હૃદયમાં પ્રવેશી બધાં દુઃખો દૂર કરે છે, જેમ સૂર્ય અને જોરદાર પવન અંધકાર અને વાદળો દૂર કરે છે.

(મિશ્ર-૧૨) મૃષા ગિરસ્તા હ્યસતીરસત્કથા ન કથ્યતે યદ્‌ભગવાનધોક્ષજઃ । તદેવ સત્યં તદુહૈવ મઙ્‌ગલં તદેવ પુણ્યં ભગવદ્‌ગુણોદયમ્

જે વાણી ખોટી છે અને અસત્ય વાર્તાઓ કહે છે, જેમાં ભગવાન અદૃશ્યની વાત જ નથી, એ કહેવાની નથી. સાચું, શુભ અને પવિત્ર તો એ જ છે, જેમાં ભગવાનના ગુણો ઉજાગર થાય છે.

તદેવ રમ્યં રુચિરં નવં નવં તદેવ શશ્વન્મનસો મહોત્સવમ્ । તદેવ શોકાર્ણવશોષણં નૃણાં યદુત્તમઃશ્લોકયશોઽનુગીયતે

જેમાં ઉત્તમ યશવાળા ભગવાનના ગુણગાન થાય છે, એ જ વાત આનંદદાયક, મનોહર અને હંમેશા નવી લાગે છે; એ જ મન માટે સતત મહોત્સવ છે; એ જ મનુષ્યોના દુઃખના સમુદ્રને સુકાવી નાખે છે.

ન યદ્વચશ્ચિત્રપદં હરેર્યશો જગત્પવિત્રં પ્રગૃણીત કર્હિચિત્ । તદ્ ધ્વાઙ્‌ક્ષતીર્થં ન તુ હંસસેવિતં યત્રાચ્યુતસ્તત્ર હિ સાધવોઽમલાઃ

જે વાણી, ભલે કેટલીયે સુંદર શબ્દોથી ભરેલી હોય, પણ હરિનું યશ, જે જગતને પવિત્ર કરે છે, તેનું વર્ણન કરતી નથી, એ કાગડાના તળાવ જેવી છે, હંસો ત્યાં જતાં નથી; જ્યાં અચ્યૂત છે, ત્યાં જ શુદ્ધ ભક્તો વસે છે.

તદ્વાગ્વિસર્ગો જનતાઘસંપ્લવો યસ્મિન્ પ્રતિશ્લોકમબદ્ધવત્યપિ । નામાન્યનન્તસ્ય યશોઽઙ્‌કિતાનિ યત્ શ્રૃણ્વન્તિ ગાયન્તિ ગૃણન્તિ સાધવઃ

જે વાણીમાં અનંત ભગવાનના નામ અને યશ હોય છે, ભલે તે શ્લોકોમાં યોગ્ય બંધ ન હોય, તો પણ એ લોકોના પાપોને ધોઈ નાખે છે; સત્પુરુષો તેને સાંભળે છે, ગાય છે અને સ્મરણ કરે છે.

નૈષ્કર્મ્યમપ્યચ્યુત ભાવવર્જિતં ન શોભતે જ્ઞાનમલં નિરઞ્જનમ્ । કુતઃ પુનઃ શશ્વદભદ્રમીશ્વરે ન હ્યર્પિતં કર્મ યદપ્યનુત્તમમ્

હે અચ્યૂત, ઈચ્છાવિહીન કર્મ કે શુદ્ધ જ્ઞાન પણ જો તમારી ભક્તિ વિના હોય, તો એ તેજ આપતું નથી; તો પછી જે શ્રેષ્ઠ કર્મ પણ ભગવાનને અર્પિત નથી, એ કદી સદાય માટે કલ્યાણકારક કેવી રીતે બની શકે?

યશઃશ્રિયામેવ પરિશ્રમઃ પરો વર્ણાશ્રમાચારતપઃશ્રુતાદિષુ । અવિસ્મૃતિઃ શ્રીધરપાદપદ્મયોઃ ગુણાનુવાદશ્રવણાદરાદિભિર્હરેઃ

યશ અને સંપત્તિ માટે જે પ્રયત્ન થાય છે, varnashramના ધર્મ, તપ, અધ્યયન વગેરેમાં, એ બધું ત્યારે જ શ્રેષ્ઠ છે, જ્યારે એ શ્રીધરનાં પદપદ્મોની અવિસ્મૃતિ લાવે, અને હરિના ગુણો શ્રદ્ધાથી સાંભળવામાં અને ગાવામાં આવે.

(મિશ્ર-૧૧,૧૨) અવિસ્મૃતિઃ કૃષ્ણપદારવિન્દયોઃ ક્ષિણોત્યભદ્રાણિ ચ શં તનોતિ ચ । સત્ત્વસ્ય શુદ્ધિં પરમાત્મભક્તિં જ્ઞાનં ચ વિજ્ઞાનવિરાગયુક્તમ્

કૃષ્ણના પદપદ્મોની અવિસ્મૃતિ બધાં અશુભોને નાશ કરે છે અને કલ્યાણ આપે છે; એ મનને શુદ્ધ કરે છે, પરમાત્મામાં શ્રેષ્ઠ ભક્તિ લાવે છે અને જ્ઞાન, અનુભવ અને વૈરાગ્ય આપે છે.

(ઇંદ્રવજ્રા) યૂયં દ્વિજાગ્ર્યા બત ભૂરિભાગા યચ્છશ્વદાત્મન્યખિલાત્મભૂતમ્ । નારાયણં દેવમદેવમીશં અજસ્રભાવા ભજતાવિવેશ્ય

તમે સર્વોત્તમ દ્વિજો ખરેખર ખૂબ ધન્ય છો, કારણ કે તમે સતત નારાયણ ભગવાન, દેવોના દેવ અને સર્વના ઈશ્વર, જેમને તમે હંમેશા હૃદયમાં સ્થિર રાખો છો, તેમની ભક્તિ કરો છો.

(મિશ્ર-૧૧,૧૨) અહં ચ સંસ્મારિત આત્મતત્ત્વં શ્રુતં પુરા મે પરમર્ષિવક્ત્રાત્ । પ્રાયોપવેશે નૃપતેઃ પરીક્ષિતઃ સદસ્યૃષીણાં મહતાં ચ શ્રૃણ્વતામ્

હું પણ આત્મતત્ત્વનું સ્મરણ કરાવાયો છું, જે મેં બહુ પહેલાં મહર્ષિના મુખેથી સાંભળ્યું હતું, જ્યારે રાજા પરિક્ષિત ઉપવાસમાં હતા અને મહાન ઋષિઓ તથા મહાત્માઓ હાજર હતા.

(અનુષ્ટુપ્) એતદ્વઃ કથિતં વિપ્રાઃ કથનીયોરુકર્મણઃ । માહાત્મ્યં વાસુદેવસ્ય સર્વાશુભવિનાશનમ્

હે વિદ્વાન બ્રાહ્મણો, હું તમને ભગવાનના મહાન કાર્યોની કથા કહી છે, જે વાસુદેવનું મહાત્મ્ય છે અને સર્વ દુઃખોનો નાશ કરે છે.

ય એતત્શ્રાવયેન્નિત્યં યામક્ષણમનન્યધીઃ । શ્રદ્ધાવાન્ યોઽનુશ્રૃણુયાત્ પુનાત્યાત્માનમેવ સઃ

જે કોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક અને એકાગ્ર મનથી દરરોજ થોડો સમય પણ આ કથા વાંચે કે ધ્યાનથી સાંભળે, તે પોતાને પવિત્ર કરી લે છે.

દ્વાદશ્યામેકાદશ્યાં વા શ્રૃણ્વન્નાયુષ્યવાન્ ભવેત્ । પઠત્યનશ્નન્ પ્રયતઃ તતો ભવત્યપાતકી

દ્વાદશી કે એકાદશી દિવસે આ કથા સાંભળવાથી આયુષ્ય વધે છે; ઉપવાસ અને સંયમથી પઠન કરવાથી મનુષ્ય પાપમુક્ત થાય છે.

પુષ્કરે મથુરાયાં ચ દ્વારવત્યાં યતાત્મવાન્ । ઉપોષ્ય સંહિતામેતાં પઠિત્વા મુચ્યતે ભયાત્

જે મનને સંયમમાં રાખીને પુષ્કર, મથુરા કે દ્વારકા શહેરમાં ઉપવાસ રાખી અને આ સંહિતાનો પાઠ કરે છે, તે બધાં ભયમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે.

દેવતા મુનયઃ સિદ્ધાઃ પિતરો મનવો નૃપાઃ । યચ્છન્તિ કામાન્ ગૃણતઃ શ્રૃણ્વતો યસ્ય કીર્તનાત્

જેનાં ગુણગાન ગાયવાથી કે સાંભળવાથી દેવતાઓ, ઋષિઓ, સિદ્ધો, પિતૃઓ, મનુઓ અને રાજાઓ પણ ગાયક કે શ્રોતાને ઇચ્છિત ફળ આપે છે.

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ દ્વિજોઽધીત્યાનુવિન્દતે । મધુકુલ્યા ઘૃતકુલ્યાઃ પયઃકુલ્યાશ્ચ તત્ફલમ્

જે દ્વિજ ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદનું અધ્યયન કરે છે, તેને મધ, ઘી અને દૂધ જેવી પવિત્ર નદીઓના ફળ મળે છે.

પુરાણસંહિતાં એતાં અધીત્ય પ્રયતો દ્વિજઃ । પ્રોક્તં ભગવતા યત્તુ તત્પદં પરમં વ્રજેત્

જે શ્રદ્ધાળુ દ્વિજ આ પુરાણ સંહિતાનું મનથી પઠન કરે છે, તે ભગવાને જે પરમ સ્થાન કહ્યું છે, ત્યાં પહોંચે છે.

વિપ્રોઽધીત્યાપ્નુયાત્ પ્રજ્ઞાં રાજન્યોદધિમેખલામ્ । વૈશ્યો નિધિપતિત્વં ચ શૂદ્રઃ શુધ્યેત પાતકાત્

અભ્યાસથી બ્રાહ્મણને જ્ઞાન મળે છે, ક્ષત્રિયને સમુદ્ર જેટલું રાજ મળે છે, વૈશ્યને ધનનો સ્વામીપદ મળે છે અને શૂદ્ર પાપથી શુદ્ધ થાય છે.

(unknown) કલિમલસંહતિકાલનોઽખિલેશો હરિરિતરત્ર ન ગીયતે હ્યભીક્ષ્ણમ્ । ઇહ તુ પુનર્ભગવાનશેષમૂર્તિઃ પરિપઠિતોઽનુપદં કથાપ્રસઙ્‌ગૈઃ

બીજે ક્યાંયે સર્વના સ્વામી હરિ, જે કળીયુગના પાપને દહન કરે છે, તેનો વારંવાર ગાન થતું નથી; પણ અહીં તો સર્વરૂપ ભગવાનની કથા પ્રત્યેક શ્લોકમાં વિસ્તૃત રીતે વર્ણવાય છે.

(પુષ્પિતાગ્રા) તમહમજમનન્તમાત્મતત્ત્વં જગદુદયસ્થિતિસંયમાત્મશક્તિમ્ । દ્યુપતિભિરજશક્રશઙ્‌કરાદ્યૈઃ દુરવસિતસ્તવમચ્યુતં નતોઽસ્મિ

હું એ અચ્યૂતને વંદન કરું છું, જે અજન્મા, અનંત અને સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે, જેમની શક્તિથી જગતનું સર્જન, પાલન અને લય થાય છે, અને જેમનું સ્તવન બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, શંકર જેવા દેવતાઓ માટે પણ અઘરું છે.

ઉપચિતનવશક્તિભિઃ સ્વ આત્મનિ ઉપરચિતસ્થિરજઙ્‌ગમાલયાય । ભગવત ઉપલબ્ધિમાત્રધામ્ને સુરઋષભાય નમઃ સનાતનાય

જે ભગવાનની નવી શક્તિઓથી સ્થાવર અને જંગમ જગત પોતે જ રચાયું છે, અને જેમનું પરમ ધામ માત્ર દેવશ્રેષ્ઠો દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે, એવા શાશ્વત ભગવાનને હું વંદન કરું છું.

(માલિની) સ્વસુખનિભૃતચેતાસ્તદ્વ્યુદસ્તાન્યભાવોઽપિ અજિતરુચિરલીલાકૃષ્ટસારસ્તદીયમ્ । વ્યતનુત કૃપયા યઃ તત્ત્વદીપં પુરાણં તમખિલવૃજિનઘ્નં વ્યાસસૂનું નતોઽસ્મિ

હું વ્યાસપુત્રને વંદન કરું છું, જેમનું મન પોતાના આનંદમાં લીન હતું, બધા બીજા ભાવો દૂર થઈ ગયા હતા, પણ અજિત ભગવાનની મનોહર લીલાએ તેમને આકર્ષ્યા, અને જેમણે દયા કરીને આ પુરાણરૂપ તત્વજ્યોતિ પ્રગટાવી, જે સર્વ પાપનો નાશ કરે છે.

સૂત ઉવાચ । વિદુરસ્તીર્થયાત્રાયાં મૈત્રેયાદાત્મનો ગતિમ્ । જ્ઞાત્વાગાt હાસ્તિનપુરં તયાવાપ્તવિવિત્સિતઃ

સૂતજી બોલ્યા: વિદુરજીએ તીર્થયાત્રા દરમિયાન મૈત્રેયજી પાસેથી આત્માનો માર્ગ જાણી લીધો અને હસ્તિનાપુર પાછા આવ્યા, કારણ કે તેમની જિજ્ઞાસા પૂર્ણ થઈ ગઈ હતી.

યાવતઃ કૃતવાન્ પ્રશ્નાન્ ક્ષત્તા કૌષારવાગ્રતઃ । જાતૈકભક્તિઃ ગોવિન્દે તેભ્યશ્ચોપરરામ હ

જ્યારે સુધી વિદુરજીએ કૌશારવ મુનિ સમક્ષ પ્રશ્નો પૂછ્યા, ત્યાં સુધી તેઓમાં ગોવિંદ માટે એકાગ્ર ભક્તિ ઉત્પન્ન થઈ, અને પછી તેમણે પ્રશ્નો પૂછવાનું બંધ કર્યું.

તં બન્ધુમાગતં દૃષ્ટ્વા ધર્મપુત્રઃ સહાનુજઃ । ધૃતરાષ્ટ્રો યુયુત્સુશ્ચ સૂતઃ શારદ્વતઃ પૃથા

જ્યારે ધર્મપુત્ર અને તેમના ભાઈઓ, ધૃતરાષ્ટ્ર, યુયુત્સુ, સૂત, કૃપાચાર્ય અને પૃથા એ પોતાના બંધુ વિદુરને પાછા આવ્યા જોઈને,

ગાન્ધારી દ્રૌપદી બ્રહ્મન્ સુભદ્રા ચોત્તરા કૃપી । અન્યાશ્ચ જામયઃ પાણ્ડોઃ જ્ઞાતયઃ સસુતાઃ સ્ત્રિયઃ

ગાંધારી, દ્રૌપદી, સુભદ્રા, ઉત્તરા, કૃપી અને પાંડુની બીજી પત્નીઓ તથા તેમના પુત્રો અને સ્ત્રીઓ,