શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઉપેક્ષાતઃ કલૌ મન્દૌ વૃદ્ધૌ જાતૌ સુતૌ તવ । તથાપિ ચિન્તાં મુઞ્ચ ત્વં ઉપાયં ચિન્તયામ્યહમ્

અવગણનાથી, તારા બે પુત્રો કળિયુગમાં બળહિન અને વૃદ્ધ થયા છે. છતાં, તું ચિંતા ન કર—હું કોઈ ઉપાય વિચારીશ.

કલિના સદૃશઃ કોઽપિ યુગો નાસ્તિ વરાનને । તસ્મિન્ ત્વાં સ્થાપયિષ્યામિ ગેહે ગેહે જને જને

હે સુંદરે, કળિયુગ જેવું બીજું કોઈ યુગ નથી. એ યુગમાં હું તને દરેક ઘરમાં, દરેક માણસમાં સ્થાપીશ.

અન્યધર્માન્ તિરસ્કૃત્ય પુરસ્કૃત્ય મહોત્સવાન્ । તદા નાહં હરેર્દાસો લોકે ત્વાં ન પ્રવર્તયે

બીજા ધર્મો છોડીને અને મોટા ઉત્સવોને મહત્વ આપીને, એ સમયે હું હરિની સેવા કરતો નથી, ને તને જગતમાં ફેલાવતો પણ નથી.

ત્વદ્ અન્વિતાશ્ચ યે જીવા ભવિષ્યન્તિ કલૌ ઇહ । પાપિનોઽપિ ગમિષ્યન્તિ નિર્ભયં કૃષ્ણમન્દિરમ્

જે જીવો કળિયુગમાં તારી સાથે રહેશે—even પાપી હોય તો પણ—એ નિર્ભયપણે કૃષ્ણના મંદિરમાં જઈ શકે છે.

યેષાં ચિત્તે વસેદ્‌ભક્તિઃ સર્વદા પ્રેમરૂપિણી । નતે પશ્યન્તિ કીનાશં સ્વપ્નેઽપ્યમલમૂર્તયઃ

જેનાં હૃદયમાં હંમેશાં પ્રેમરૂપ ભક્તિ વસે છે, એમને અશુદ્ધ જીવો—even સ્વપ્નમાં પણ—કશું કરી શકતા નથી.

ન પ્રેતો ન પિશાચો વા રાક્ષસો વાસુરોઽપિ વા । ભક્તિયુક્તમનસ્કાનાં સ્પર્શને ન પ્રભુર્ભવેત્

ભૂત, પિશાચ, રાક્ષસ કે અસુર પણ, જેમના મનમાં ભક્તિ છે, એમને સ્પર્શથી પણ કશું કરી શકતા નથી.

ન તપોભિર્ન વેદૈશ્ચ ન જ્ઞાનેનાપિ કર્મણા । હરિર્હિ સાધ્યતે ભક્ત્યા પ્રમાણં તત્ર ગોપિકાઃ

તપ, વેદ, જ્ઞાન કે કર્મથી હરિ મળતા નથી—માત્ર ભક્તિથી મળે છે; એનું પ્રમાણ છે ગોપીઓ.

નૃણાં જન્મસહસ્રેણ ભક્તૌ પ્રીતિર્હિ જાયતે । કલૌ ભક્તિઃ કલૌ ભક્તિઃ ભક્ત્યા કૃષ્ણઃ પુરઃ સ્થિતઃ

હજારો જન્મ પછી ભક્તિમાં પ્રેમ જન્મે છે; કળિયુગમાં ભક્તિ, ભક્તિ—માત્ર ભક્તિથી કૃષ્ણ સામે આવે છે.

ભક્તિદ્રોઅકરા યે ચ તે સીદન્તિ જગત્ત્રયે । દુર્વાસા દુઃખમાપન્નઃ પુરા ભક્તવિનિન્દકઃ

જે ભક્તિના વિરોધી છે, એ ત્રણેય લોકમાં દુઃખ પામે છે; એક વખત દુર્વાસાએ ભક્તિનું અપમાન કર્યું અને દુઃખ ભોગવ્યું.

અલં વ્રતૈઃ અલં તીર્થૈઃ અલં યોગૈરલં મખૈઃ । અલં જ્ઞાનકથાલાપૈઃ ભક્તિરેકૈવ મુક્તિદા

વ્રત, તીર્થ, યોગ, યજ્ઞ કે જ્ઞાનની ચર્ચા—આ બધું પૂરતું થયું; માત્ર ભક્તિ જ મુક્તિ આપે છે.

સૂત ઉવાચ - ઇતિ નારદનિર્ણીતં સ્વમાયાત્મ્યં નિશમ્ય સા । સર્વાઙ્ગપુષ્ટિસંયુક્તા નારદં વાક્યમવ્રવીત્

સૂત કહે છે: નારદે જે રીતે તેનો સ્વરૂપ નિર્ધારણ કર્યું, એ સાંભળીને, સર્વાંગી સુખદાયી એ સ્ત્રીએ નારદને કહ્યું.

ભક્તિરુવાચ - અહો નારદ ધન્યોઽસિ પ્રીતિસ્તે મયિ નિશ્ચલા । ન કદાચિદ્ વિમુઞ્ચામિ ચિત્તે સ્થાસ્યામિ સર્વદા

ભક્તિ બોલી: હે નારદ, તું કેટલો ધન્ય છે! તારો પ્રેમ મારા માટે અડગ છે. હું તને ક્યારેય છોડિશ નહીં; હંમેશાં તારા હૃદયમાં રહીશ.

કૃપાલુના ત્વયા સાધો મદ્‌બાધા ધ્વંસિતા ક્ષણાત્ । પુત્રયોશ્ચેતના નાસ્તિ તતો બોધય બોધય

હે દયાળુ મુનિ, તારા કારણે મારો દુઃખ ક્ષણમાં દૂર થઈ ગયો. મારા બે પુત્રોમાં જ્ઞાન નથી—એથી, એમને જાગૃત કર, જાગૃત કર.

સૂત ઉવાચ - તસ્યા વચઃ સમાકર્ણ્ય કારુણ્યં નારદો ગતઃ । તયોર્બોધનમારેભે કરાગ્રેણ વિમર્દયન્

સૂત કહે છે: એની વાત સાંભળીને, નારદે દયા અનુભવી અને બંનેને જાગૃત કરવા માટે એમના અંગો પર આંગળીથી હળવે દબાવ્યા.

મુખં સંયોજ્ય કર્ણાન્તે શબ્દમુચ્ચૈઃ સમુચ્ચરન્ । જ્ઞાન પ્રબુધ્યતાં શીઘ્રં રે વૈરાગ્ય પ્રબુધ્યતામ્

મોઢું કાન પાસે રાખીને, ઊંચે અવાજે બોલ્યા: 'જ્ઞાન, વહેલી જાગ! વૈરાગ્ય, જાગ!'

વેદવેદાન્તઘોષૈશ્ચ ગીતાપાઠૈર્મુહુર્મુહુઃ । બોધ્યમાનૌ તદા તેન કથંચિત્ ચોત્થિતૌ બલાત્

વેદ, વેદાંત અને ગીતાના પાઠ વારંવાર બોલી, નારદે એમને જાગાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને ભારે મહેનતે, બંને કઈંક ઊભા થયા.

નેત્રૈઃ અનવલોકન્તૌ જૃમ્ભન્તૌ સાલસાવુભૌ । બકવત્પલિતૌ પ્રાયઃ શુષ્કકાષ્ઠસમાઙ્ગકૌ

બંને આંખો ખોલી શકતા નહોતા, જાંભયા લય, બગલા જેવાં બળહિન, અને તેમનું શરીર સૂકાઈ ગયેલું, સુકાઈ ગયેલી લાકડાં જેવું લાગતું હતું.

ક્ષુત્ક્ષામૌ તૌ નિરીક્ષ્યૈવ પુનઃ સ્વાપપરાયણૌ । ઋષિશ્ચિન્તાપરો જાતઃ કિં વિધેયં મયેતિ ચ

ભૂખથી દુબળા થયેલા અને ફરી ઊંઘમાં લીન થયેલા એ બંનેને જોયા પછી, ઋષિ ચિંતામાં પડી ગયા કે હવે મને શું કરવું જોઈએ.

અહો નિદ્રા કથં યાતિ વૃદ્ધત્વં ચ મહત્તરમ્ । ચિન્તયન્ ઇતિ ગોવિન્દં સ્મારયામાસ ભાર્ગવ

આહા, ઊંઘ કેવી રીતે આવે છે? અને આવું વય પણ કેવી રીતે આવે છે? આવું વિચારીને ભાર્ગવ મનમાં ગોવિંદનું સ્મરણ કરવા લાગ્યા.

વ્યોમવાણી તદૈવાભૂત્ મા ઋષે ખિદ્યતામિતિ । ઉદ્યમઃ સફલસ્તેઽયં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

એ સમયે આકાશમાંથી અવાજ આવ્યો: 'ઋષિ, દુઃખી ન થાઓ. તમારો પ્રયાસ નિષ્ફળ જશે નહીં, નિશ્ચિતપણે ફળ આપશે.'

એતદર્થં તુ સત્કર્મ સુરર્ષે ત્વં સમાચર । તત્તે કર્માભિધાસ્યન્તિ સાધવઃ સાધુભૂષણાઃ

આ માટે, દેવમુનિ, તું સારા કર્મો કર. સારા ગુણોથી શોભતા મહાન લોકો તારા આ કર્મને વખાણશે.

સત્કર્મણિ કૃતે તસ્મિન્ સનિદ્રા વૃદ્ધતાનયોઃ । ગમિષ્યતિ ક્ષણાદ્‌ભક્તિઃ સર્વતઃ પ્રસરિષ્યતિ

જ્યારે એ સારા કર્મ થશે, ત્યારે એ બંનેમાંથી ઊંઘ અને વય તરત જ દૂર થઈ જશે અને ભક્તિ સર્વત્ર ફેલાઈ જશે.

ઇત્યાકાશવચઃ સ્પષ્ટં તત્સર્વૈરપિ વિશ્રુતમ્ । નારદો વિસ્મયં લેભે નેદં જ્ઞાતમિતિ બ્રુવન્

આ રીતે આકાશમાંથી સ્પષ્ટ અવાજ આવ્યો, જે સૌએ સાંભળ્યો. નારદને આશ્ચર્ય થયું અને કહ્યું: 'આ વાત તો મને ખબર જ નહોતી.'

નારદ ઉવાચ - અનયાઽઽકાશવાણ્યાપિ ગોપ્યત્વેન નિરૂપિતમ્ । કિં વા તત્સાધનં કાર્યં યેન કાર્યં ભવેત્ તયોઃ

નારદે કહ્યું: 'આ આકાશવાણીથી પણ વાત છુપાવી રાખવામાં આવી છે. તો એ માટે કયું સાધન કરવું, કયું કામ કરવું, જેથી એમનું કાર્ય પૂરું થાય?'

ક્વ ભવિષ્યન્તિ સન્તસ્તે કથં દાસ્યન્તિ સાધનમ્ । મયાત્ર કિં પ્રકર્તવ્યં યદુક્તં વ્યોમભાષયા

'સારા લોકો ક્યાં મળશે? તેઓ સાધન કેવી રીતે આપશે? આકાશવાણીમાં જે કહ્યું છે, એ માટે મને અહીં શું કરવું જોઈએ?'

સૂત ઉવાચ - તત્ર દ્વૌ અપિ સંસ્થાપ્ય નિર્ગતો નારદો મુનિઃ । તીર્થં તીર્થં વિનિષ્ક્રમ્ય પૃચ્છન્ માર્ગે મુનીશ્વરાન્

સૂતે કહ્યું: 'એ બંનેને ત્યાં રાખી, નારદમુનિ ત્યાંથી નીકળી ગયા અને એક તીર્થથી બીજું તીર્થ ફરતાં માર્ગમાં મહાન ઋષિઓને પૂછતા ગયા.'

વૃત્તાન્તઃ શ્રૂયતે સર્વૈઃ કિંચિત્ નિશ્ચિત્ય નોચ્યતે । અસાધ્યં કેચન પ્રોચુઃ દુર્જ્ઞેયમિતિ ચાપરે । મૂકીભૂતાસ્તથાન્યે તુ કિયન્તસ્તુ પલાયિતાઃ

બધાએ એ વાત સાંભળી, પણ વિચાર કર્યા પછી કોઈએ કંઈ કહ્યું નહીં. કેટલાકે કહ્યું કે એ અશક્ય છે, બીજાએ કહ્યું સમજવું મુશ્કેલ છે; કેટલાક ચૂપ રહી ગયા અને થોડાક તો ભાગી ગયા.

હાહાકારો મહાનાસીત્ ત્રૈલોક્યે વિસ્મયાવહઃ । વેદવેદાન્તઘોષૈશ્ચ ગીતાપાઠૈર્વિબોધિતમ્

ત્રણે લોકમાં મોટો હાહાકાર મચી ગયો, બધાને આશ્ચર્ય થયું; વેદ, વેદાંતના ઘોષ અને ગીતાના પાઠથી બધાને જાગૃતિ આવી.

ભક્તિજ્ઞાનવિરાગાણાં નોદતિષ્ઠત્ ત્રિકં યદા ઉપાયો નાપરોઽસ્તીતિ કર્ણે કર્ણેઽજપઞ્જનાઃ

જ્યારે ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યનું ત્રિક એકસાથે ઊભું ન થયું, ત્યારે લોકો એકબીજાના કાનમાં કહેવા લાગ્યા: 'બીજું કોઈ ઉપાય નથી.'