શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

તમયં મન્યતે લોકો હ્યસઙ્‌ગમપિ સઙ્‌ગિનમ્ । આત્મૌપમ્યેન મનુજં વ્યાપૃણ્વાનં યતોઽબુધઃ

મૂઢ લોકો, તેને સંસારમાં વ્યસ્ત જોઈને, પોતાને જેવું સમજે છે અને તેને બંધાયેલો માને છે, જ્યારે તે તો અસ્પૃશ્ય છે.

એતત્ ઈશનમીશસ્ય પ્રકૃતિસ્થોઽપિ તદ્ગુણૈઃ । ન યુજ્યતે સદાઽત્મસ્થૈઃ યથા બુદ્ધિસ્તદાશ્રયા

આ છે ભગવાનની મહિમા: તે પ્રકૃતિમાં રહીને પણ તેના ગુણોથી કદી બંધાતા નથી, જેમ ભગવાનમાં આશ્રય લેનારની બુદ્ધિ પણ એ ગુણોથી અસ્પૃશ્ય રહે છે.

તં મેનિરેઽબલા મૂઢાઃ સ્ત્રૈણં ચાનુવ્રતં રહઃ । અપ્રમાણવિદો ભર્તુઃ ઈશ્વરં મતયો યથા

મૂઢ સ્ત્રીઓ, પોતાના પતિના સત્ય સ્વરૂપને ન જાણીને, તેને પોતાના માટે જ સમજે છે અને એકાંતમાં પોતાના માટે સમર્પિત માને છે, જેમ સામાન્ય મન પણ ભગવાનને મર્યાદિત સમજે છે.

વૃષાયમાણૌ નર્દન્તૌ યુયુધાતે પરસ્પરમ્ । અનુકૃત્ય રુતૈર્જન્તૂન્ ચેરતુઃ પ્રાકૃતૌ યથા

એ બંને, વાછરડાં જેવા વેશમાં, એકબીજાને લલકારતા અને ગર્જના કરતા, પ્રાણીઓની જેમ રમતાં, જાણે સામાન્ય જીવ હોય એમ વર્તતા.

કદાચિદ્ યમુનાતીરે વત્સાન્ ચારયતોઃ સ્વકૈઃ । વયસ્યૈઃ કૃષ્ણબલયોઃ જિઘાંસુર્દૈત્ય આગમત્

ક્યારેક, યમુના કાંઠે કૃષ્ણ અને બલરામ પોતાના મિત્રોની સાથે વાછરડાં ચરાવતાં હતા, ત્યારે એક દાનવ તેમને મારવા આવ્યો.

તં વત્સરૂપિણં વીક્ષ્ય વત્સયૂથગતં હરિઃ । દર્શયન્ બલદેવાય શનૈર્મુગ્ધ ઇવાસદત્

હરિએ જોઈ લીધું કે એ દાનવ વાછરડાંનું રૂપ લઈને વાછરડાંના જૂથમાં ભળી ગયો છે; તે પછી હળવે હળવે નિર્દોષ બની બેઠો અને બલરામને સંકેત આપ્યો.

ગૃહીત્વા અપરપાદાભ્યાં સહલાઙ્‌ગૂલમચ્યુતઃ । ભ્રામયિત્વા કપિત્થાગ્રે પ્રાહિણોદ્ ગતજીવિતમ્ । સ કપિત્થૈર્મહાકાયઃ પાત્યમાનૈઃ પપાત હ

પછી અચ્યુતએ તેને પૂંછડી સહિત પાછળના પગથી પકડીને, ઘુમાવીને કપિથના વૃક્ષ પર ફેંકી દીધો; એ મહાદેહી દાનવ કપિથના ફળોથી અથડાઈને નિર્જીવ પડી ગયો.

તં વીક્ષ્ય વિસ્મિતા બાલાઃ શશંસુઃ સાધુ સાધ્વિતિ । દેવાશ્ચ પરિસન્તુષ્ટા બભૂવુઃ પુષ્પવર્ષિણઃ

આ જોઈને, બધા બાળકો આશ્ચર્યથી 'શાબાશ, શાબાશ' કહી ઉછળ્યા અને દેવતાઓ પણ પ્રસન્ન થઈને ફૂલોની વર્ષા કરવા લાગ્યા.

તૌ વત્સપાલકૌ ભૂત્વા સર્વલોકૈકપાલકૌ । સપ્રાતરાશૌ ગોવત્સાન્ ચારયન્તૌ વિચેરતુઃ

જ્યાંકિ તેઓ સર્વલોકના રક્ષક હતા, ત્યાં પણ વાછરડાં ચરાવનારા બાળકોની જેમ, પ્રાતઃ ભોજન કરીને વાછરડાં ચરાવતા ફરતા.

સ્વં સ્વં વત્સકુલં સર્વે પાયયિષ્યન્ત એકદા । ગત્વા જલાશયાભ્યાશં પાયયિત્વા પપુર્જલમ્

એક દિવસ, દરેક બાળક પોતપોતાના વાછરડાંના જૂથને પાણીના કિનારે લઈ ગયું; વાછરડાંને પાણી પીવડાવીને, પોતે પણ પાણી પીધું.

તે તત્ર દદૃશુર્બાલા મહાસત્ત્વમવસ્થિતમ્ । તત્રસુર્વજ્રનિર્ભિન્નં ગિરેઃ શૃઙ્‌ગમિવ ચ્યુતમ્

ત્યાં બાળકોએ એક મહાન અસ્તિત્વને ઊભેલું જોયું, જે ઇન્દ્રના વજ્રથી તૂટી પડેલા પર્વતના શિખર જેવું લાગતું હતું.

સ વૈ બકો નામ મહાનસુરો બકરૂપધૃક્ । આગત્ય સહસા કૃષ્ણં તીક્ષ્ણતુણ્ડોઽગ્રસદ્બલી

એ મોટો દાનવ બક નામે, બગલાનું રૂપ ધારણ કરીને, અચાનક આવ્યો અને તેની તીક્ષ્ણ ચાંચથી કૃષ્ણને જોરથી પકડી લીધો.

કૃષ્ણં મહાબકગ્રસ્તં દૃષ્ટ્વા રામાદયોઽર્ભકાઃ । બભૂવુરિન્દ્રિયાણીવ વિના પ્રાણં વિચેતસઃ

કૃષ્ણને મોટા બકાએ ગળી જતાં, રામ અને બીજા બાળકો જાણે પ્રાણ વિના ઇન્દ્રિયો થઈ ગયા હોય તેમ હેરાન થઈ ગયા.

( મિશ્ર ) તં તાલુમૂલં પ્રદહન્તમગ્નિવદ્ ગોપાલસૂનું પિતરં જગદ્ગુરોઃ । ચચ્છર્દ સદ્યોઽતિરુષાક્ષતં બકઃ તુણ્ડેન હન્તું પુનરભ્યપદ્યત

પણ ગોપાળપુત્ર, જગતના ગુરુએ, અગ્નિ જેવો બકાના મોઢાના મૂળને દહન કર્યો; એટલે દુખથી તડપી બકાએ તરત કૃષ્ણને ઉગળી નાખ્યો અને ગુસ્સાથી ફરીથી તેને મારી નાખવા ચાંચથી હુમલો કર્યો.

તં આપતન્તં સ નિગૃહ્ય તુણ્ડયોઃ દોર્ભ્યાં બકં કંસસખં સતાં પતિઃ । પશ્યત્સુ બાલેષુ દદાર લીલયા મુદાવહો વીરણવદ્ દિવૌકસામ્

ત્યારે બકા દોડતો આવ્યો ત્યારે કૃષ્ણે, જે સત્પુરુષોના રક્ષક અને કংসનો મિત્ર છે, પોતાના હાથથી બકાની ચાંચ પકડી અને બાળકો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે સહેલાઈથી તેને ફાડી નાખ્યો, જેમ દેવતાઓમાં કોઈ વીર દુશ્મનને હરાવે, અને સૌને આનંદ આપ્યો.

તદા બકારિં સુરલોકવાસિનઃ સમાકિરન્ નન્દનમલ્લિકાદિભિઃ । સમીડિરે ચાનકશઙ્‌ખસંસ્તવૈઃ તદ્વીક્ષ્ય ગોપાલસુતા વિસિસ્મિરે

પછી સ્વર્ગના રહેવાસીઓએ બકાના શત્રુ પર નંદનવનના ફૂલો અને ચમેલી વરસાવી, ઢોલ, શંખ અને સ્તુતિથી તેની પ્રશંસા કરી; આ જોઈને ગોપાળપુત્રો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.

મુક્તં બકાસ્યાદ્ ઉપલભ્ય બાલકા રામાદયઃ પ્રાણમિવેન્દ્રિયો ગણઃ । સ્થાનાગતં તં પરિરભ્ય નિર્વૃતાઃ પ્રણીય વત્સાન્ વ્રજમેત્ય તજ્જગુઃ

જ્યારે કૃષ્ણ બકાની ચાંચમાંથી મુક્ત થયો, ત્યારે રામ અને બીજા બાળકો જાણે તેમના ઇન્દ્રિયો ફરીથી જીવથી ભરાઈ ગયા હોય તેમ ખુશીથી કૃષ્ણને ભેટી પડ્યા, વાછરડાં ભેગાં કરીને આનંદથી વ્રજમાં પાછા ફર્યા અને એ ઘટનાનું ગીત ગાતા ગયા.

( અનુષ્ટુપ્ ) શ્રુત્વા તદ્ વિસ્મિતા ગોપા ગોપ્યશ્ચાતિપ્રિયાદૃતાઃ । પ્રેત્ય આગતમિવોત્સુક્યાદ્ ઐક્ષન્ત તૃષિતેક્ષણાઃ

આ સાંભળીને ગોપાલો અને ગોપીઓ આશ્ચર્ય અને પ્રેમથી ભરાઈ ગયા, અને જાણે કૃષ્ણ મૃત્યુ પછી પાછો આવ્યો હોય તેમ તરસેલા નેત્રોથી તેને નિહાળતા રહ્યા.

અહો બતાસ્ય બાલસ્ય બહવો મૃત્યવોઽભવન્ । અપ્યાસીદ્ વિપ્રિયં તેષાં કૃતં પૂર્વં યતો ભયમ્

અરે, આ બાળકે કેટલાં બધાં મરણના સંકટો ભોગવ્યા છે! કદાચ આપણા કોઈ પૂર્વકર્મના કારણે આ ભય ઊભું થયું છે.

અથાપિ અભિભવન્ત્યેનં નૈવ તે ઘોરદર્શનાઃ । જિઘાંસયૈનમાસાદ્ય નશ્યન્ત્યગ્નૌ પતઙ્‌ગવત્

છતાં પણ, એ ભયાનક દાનવો તેને ક્યારેય હરાવી શકતા નથી; મારી નાખવાની ઇચ્છાથી આવે છે, પણ અગ્નિમાં પડતા પતંગિયાં જેવી નાશ પામે છે.

અહો બ્રહ્મવિદાં વાચો નાસત્યાઃ સન્તિ કર્હિચિત્ । ગર્ગો યદાહ ભગવાન્ અન્વભાવિ તથૈવ તત્

સાચે જ, બ્રહ્મજ્ઞાનીઓના વચન ક્યારેય ખોટા પડતા નથી; ગર્ગમુનિએ જે કહ્યું હતું, એ બધું સાચું નીકળ્યું.

ઇતિ નન્દાદયો ગોપાઃ કૃષ્ણરામકથાં મુદા । કુર્વન્તો રમમાણાશ્ચ નાવિન્દન્ ભવવેદનામ્

એ રીતે નંદ અને બીજા ગોપાલો કૃષ્ણ-રામની વાતોમાં આનંદ માણતા, સંસારના દુઃખની જાણ પણ ન કરતાં સમય વિતાવતો.

એવં વિહારૈઃ કૌમારૈઃ કૌમારં જહતુર્વ્રજે । નિલાયનૈઃ સેતુબન્ધૈઃ મર્કટોત્પ્લવનાદિભિઃ

આ રીતે છુપા-છુપી, નદી પર પુલ બાંધવી, વાંદરોની જેમ કૂદાકૂદ અને બીજા બાળલીલાઓમાં વ્રજમાં તેમનું બાળપણ પસાર થયું.

શૌનક ઉવાચ । અશ્વત્થામ્નોપસૃષ્ટેન બ્રહ્મશીર્ષ્ણોરુતેજસા । ઉત્તરાયા હતો ગર્ભ ઈશેનાજીવિતઃ પુનઃ

શૌનકએ પૂછ્યું: અશ્વત્થામાના બ્રહ્માસ્ત્રના પ્રભાવથી ઉત્તરાનું ગર્ભ બાળક મરી ગયું હતું, પણ ભગવાનની કૃપાથી તેને ફરીથી જીવ મળ્યો.

તસ્ય જન્મ મહાબુદ્ધેઃ કર્માણિ ચ મહાત્મનઃ । નિધનં ચ યથૈવાસીત્ સ પ્રેત્ય ગતવાન્ યથા

એ મહાન બુદ્ધિશાળી મહાત્માના જન્મ, કાર્યો અને અંતે શું થયું અને મૃત્યુ પછી તે ક્યાં ગયો, એ બધું અમે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.

તદિદં શ્રોતુમિચ્છામો ગદિતું યદિ મન્યસે । બ્રૂહિ નઃ શ્રદ્દધાનાનાં યસ્ય જ્ઞાનમદાચ્છુકઃ

જો તમને યોગ્ય લાગે તો કૃપા કરીને અમને આ કહો, કેમ કે અમે શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળવા તૈયાર છીએ, જેમ શુકદેવજીએ જ્ઞાન આપ્યું હતું.

સૂત ઉવાચ । અપીપલદ્ધર્મરાજઃ પિતૃવદ્ રઞ્જયન્ પ્રજાઃ । નિઃસ્પૃહઃ સર્વકામેભ્યઃ કૃષ્ણપાદાનુસેવયા

સૂતે કહ્યું: ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે પિતાજી જેવી લાગણીથી પ્રજાને ખુશ રાખી, કૃષ્ણના ચરણોમાં સેવા કરીને સર્વ ઇચ્છાઓથી નિરલિપ્ત રહ્યા.

સમ્પદઃ ક્રતવો લોકા મહિષી ભ્રાતરો મહી । જમ્બૂદ્વીપાધિપત્યં ચ યશશ્ચ ત્રિદિવં ગતમ્

તેમને ધન, યજ્ઞો, રાજ્ય, રાણીઓ, ભાઈઓ, જંબુદ્વીપ પરનું સામ્રાજ્ય અને સ્વર્ગ સુધી પહોંચેલું યશ મળ્યું હતું.

કિં તે કામાઃ સુરસ્પાર્હા મુકુન્દમનસો દ્વિજાઃ । અધિજહ્રુર્મુદં રાજ્ઞઃ ક્ષુધિતસ્ય યથેતરે

દ્વિજો, જેમના મનમાં મુકુન્દના ચિંતનથી સર્વ ઇચ્છાઓ શાંત થઈ ગઈ છે, એવા મનુષ્યને—even દેવતાઓને લલચાવતી ઇચ્છાઓનું શું મૂલ્ય? જેમ ભૂખ્યા રાજાને બીજા કોઈ આનંદ આપતું નથી, એમ જ એ રાજાને પણ એ બધું સુખ આપતું નથી.