શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

દ્રૌપદી ચ પરિત્રાતા યેન કૌરવકશ્મલાત્ । પાલિતા ગોપસુન્દર્યઃ સ કૃષ્ણઃ ક્વાપિ નો ગતઃ

જે કૃષ્ણે દ્રૌપદીનું કૌરવોના સંકટમાંથી રક્ષણ કર્યું અને ગોપી સ્ત્રીઓની પણ રાખવણી કરી, એ કૃષ્ણ હવે ક્યાં ગયા છે?

ત્વંતુ ભક્તિઃ પ્રિયા તસ્ય સતતં પ્રાણતોઽધિકા । ત્વયાઽઽહૂતસ્તુ ભગવાન્ યાતિ નીચગૃહેષ્વપિ

પણ, ભક્તિ, તું તો હંમેશા એમને પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય છે. તું બોલાવે ત્યારે ભગવાન નીચા ઘરમાં પણ આવી જાય છે.

સત્યાદિત્રિયુગે બોધ વૈરાગ્યૌ મુક્તિસાધકૌ । કલૌ તુ કેવલા ભક્તિઃ બ્રહ્મસાયુજ્યકારિણી

પહેલા ત્રણ યુગોમાં સત્ય અને જ્ઞાન, વૈરાગ્ય સાથે મુક્તિનું સાધન છે; પણ કળિયુગમાં તો માત્ર ભક્તિથી જ બ્રહ્મમાં એકતા મળે છે.

ઇતિ નિશ્ચિત્ય ચિદ્‌રૂપઃ સદ્‌રૂપાં ત્વાં સસર્જ હ । પરમાનન્દચિન્મૂર્તિ સુંદરીં કૃષ્ણવલ્લભામ્

આ રીતે નિશ્ચય કરીને, ચૈતન્ય સ્વરૂપે ભગવાને તને, જે એમના જેવી જ છે, પરમ આનંદમય અને સુંદર કૃષ્ણપ્રિય રૂપે સર્જી.

બદ્ધ્વાંજલિં ત્વયા પૃષ્ટં કિં કરોમીતિ ચૈકદા । ત્વાં તદાઽઽજ્ઞાપયત્ કૃષ્ણો મદ્‌ભક્તાન્ પોષયેતિ ચ

તમે હાથ જોડીને પૂછ્યું: 'હું શું કરું?' ત્યારે કૃષ્ણે તને આજ્ઞા આપી: 'મારા ભક્તોને પોષણ કર.'

અંગીકૃતં ત્વયા તદ્વૈ પ્રસન્નોઽભૂત્ હરિસ્તદા । મુક્તિં દાસીં દદૌ તુભ્યં જ્ઞાનવૈરાગ્યકૌ ઇમૌ

તમે એ આજ્ઞા સ્વીકારી, ત્યારે હરિ પ્રસન્ન થયા. એમણે તને મુક્તિને દાસી બનાવી આપી અને જ્ઞાન તથા વૈરાગ્ય પણ તને આપ્યા.

પોષણં સ્વેન રૂપેણ વૈકુણ્ઠે ત્વં કરોષિ ચ । ભૂમૌ ભક્તવિપોષાય છાયારૂપં ત્વયા કૃતમ્

વૈકુંઠમાં તું પોતાનાં સ્વરૂપથી પોષણ કરે છે; પૃથ્વી પર ભક્તોના પોષણ માટે તું છાયારૂપે અવતરેલી છે.

મુક્તિં જ્ઞાનં વિરક્તિં ચ સહ કૃત્વા ગતા ભુવિ । કૃતાદિ દ્વાપરસ્યાન્તં મહાનન્દેન સંસ્થિતા

મુક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સાથે તું પૃથ્વી પર આવી, અને કૃતયુગથી દ્વાપરયુગના અંત સુધી મહાન આનંદમાં રહી.

કલૌ મુક્તિઃ ક્ષયં પ્રાપ્તા પાખણ્ડામયપીડિતા । ત્વદ્ આજ્ઞયા ગતા શીઘ્રં વૈકુણ્ઠં પુનરેવ સા

કળીયુગમાં મુક્તિ પાખંડથી પીડાઈને નષ્ટ થઈ ગઈ; તારી આજ્ઞાથી તે ઝડપથી પાછી વૈકુંઠમાં ગઈ.

સ્મૃતા ત્વયાપિ ચાત્રૈવ મુક્તિરાયાતિ યાતિ ચ । પુત્રીકૃત્ય ત્વયેમૌ ચ પાર્શ્વે સ્વસ્યૈવ રક્ષિતૌ

મુક્તિ તારી યાદથી અહીં આવે છે અને જાય છે. આ બંને, તારા દત્તક પુત્ર બનેલા, તારા પાસે સુરક્ષિત છે.

ઉપેક્ષાતઃ કલૌ મન્દૌ વૃદ્ધૌ જાતૌ સુતૌ તવ । તથાપિ ચિન્તાં મુઞ્ચ ત્વં ઉપાયં ચિન્તયામ્યહમ્

અવગણનાથી, તારા બે પુત્રો કળિયુગમાં બળહિન અને વૃદ્ધ થયા છે. છતાં, તું ચિંતા ન કર—હું કોઈ ઉપાય વિચારીશ.

કલિના સદૃશઃ કોઽપિ યુગો નાસ્તિ વરાનને । તસ્મિન્ ત્વાં સ્થાપયિષ્યામિ ગેહે ગેહે જને જને

હે સુંદરે, કળિયુગ જેવું બીજું કોઈ યુગ નથી. એ યુગમાં હું તને દરેક ઘરમાં, દરેક માણસમાં સ્થાપીશ.

અન્યધર્માન્ તિરસ્કૃત્ય પુરસ્કૃત્ય મહોત્સવાન્ । તદા નાહં હરેર્દાસો લોકે ત્વાં ન પ્રવર્તયે

બીજા ધર્મો છોડીને અને મોટા ઉત્સવોને મહત્વ આપીને, એ સમયે હું હરિની સેવા કરતો નથી, ને તને જગતમાં ફેલાવતો પણ નથી.

ત્વદ્ અન્વિતાશ્ચ યે જીવા ભવિષ્યન્તિ કલૌ ઇહ । પાપિનોઽપિ ગમિષ્યન્તિ નિર્ભયં કૃષ્ણમન્દિરમ્

જે જીવો કળિયુગમાં તારી સાથે રહેશે—even પાપી હોય તો પણ—એ નિર્ભયપણે કૃષ્ણના મંદિરમાં જઈ શકે છે.

યેષાં ચિત્તે વસેદ્‌ભક્તિઃ સર્વદા પ્રેમરૂપિણી । નતે પશ્યન્તિ કીનાશં સ્વપ્નેઽપ્યમલમૂર્તયઃ

જેનાં હૃદયમાં હંમેશાં પ્રેમરૂપ ભક્તિ વસે છે, એમને અશુદ્ધ જીવો—even સ્વપ્નમાં પણ—કશું કરી શકતા નથી.

ન પ્રેતો ન પિશાચો વા રાક્ષસો વાસુરોઽપિ વા । ભક્તિયુક્તમનસ્કાનાં સ્પર્શને ન પ્રભુર્ભવેત્

ભૂત, પિશાચ, રાક્ષસ કે અસુર પણ, જેમના મનમાં ભક્તિ છે, એમને સ્પર્શથી પણ કશું કરી શકતા નથી.

ન તપોભિર્ન વેદૈશ્ચ ન જ્ઞાનેનાપિ કર્મણા । હરિર્હિ સાધ્યતે ભક્ત્યા પ્રમાણં તત્ર ગોપિકાઃ

તપ, વેદ, જ્ઞાન કે કર્મથી હરિ મળતા નથી—માત્ર ભક્તિથી મળે છે; એનું પ્રમાણ છે ગોપીઓ.

નૃણાં જન્મસહસ્રેણ ભક્તૌ પ્રીતિર્હિ જાયતે । કલૌ ભક્તિઃ કલૌ ભક્તિઃ ભક્ત્યા કૃષ્ણઃ પુરઃ સ્થિતઃ

હજારો જન્મ પછી ભક્તિમાં પ્રેમ જન્મે છે; કળિયુગમાં ભક્તિ, ભક્તિ—માત્ર ભક્તિથી કૃષ્ણ સામે આવે છે.

ભક્તિદ્રોઅકરા યે ચ તે સીદન્તિ જગત્ત્રયે । દુર્વાસા દુઃખમાપન્નઃ પુરા ભક્તવિનિન્દકઃ

જે ભક્તિના વિરોધી છે, એ ત્રણેય લોકમાં દુઃખ પામે છે; એક વખત દુર્વાસાએ ભક્તિનું અપમાન કર્યું અને દુઃખ ભોગવ્યું.

અલં વ્રતૈઃ અલં તીર્થૈઃ અલં યોગૈરલં મખૈઃ । અલં જ્ઞાનકથાલાપૈઃ ભક્તિરેકૈવ મુક્તિદા

વ્રત, તીર્થ, યોગ, યજ્ઞ કે જ્ઞાનની ચર્ચા—આ બધું પૂરતું થયું; માત્ર ભક્તિ જ મુક્તિ આપે છે.

સૂત ઉવાચ - ઇતિ નારદનિર્ણીતં સ્વમાયાત્મ્યં નિશમ્ય સા । સર્વાઙ્ગપુષ્ટિસંયુક્તા નારદં વાક્યમવ્રવીત્

સૂત કહે છે: નારદે જે રીતે તેનો સ્વરૂપ નિર્ધારણ કર્યું, એ સાંભળીને, સર્વાંગી સુખદાયી એ સ્ત્રીએ નારદને કહ્યું.

ભક્તિરુવાચ - અહો નારદ ધન્યોઽસિ પ્રીતિસ્તે મયિ નિશ્ચલા । ન કદાચિદ્ વિમુઞ્ચામિ ચિત્તે સ્થાસ્યામિ સર્વદા

ભક્તિ બોલી: હે નારદ, તું કેટલો ધન્ય છે! તારો પ્રેમ મારા માટે અડગ છે. હું તને ક્યારેય છોડિશ નહીં; હંમેશાં તારા હૃદયમાં રહીશ.

કૃપાલુના ત્વયા સાધો મદ્‌બાધા ધ્વંસિતા ક્ષણાત્ । પુત્રયોશ્ચેતના નાસ્તિ તતો બોધય બોધય

હે દયાળુ મુનિ, તારા કારણે મારો દુઃખ ક્ષણમાં દૂર થઈ ગયો. મારા બે પુત્રોમાં જ્ઞાન નથી—એથી, એમને જાગૃત કર, જાગૃત કર.

સૂત ઉવાચ - તસ્યા વચઃ સમાકર્ણ્ય કારુણ્યં નારદો ગતઃ । તયોર્બોધનમારેભે કરાગ્રેણ વિમર્દયન્

સૂત કહે છે: એની વાત સાંભળીને, નારદે દયા અનુભવી અને બંનેને જાગૃત કરવા માટે એમના અંગો પર આંગળીથી હળવે દબાવ્યા.

મુખં સંયોજ્ય કર્ણાન્તે શબ્દમુચ્ચૈઃ સમુચ્ચરન્ । જ્ઞાન પ્રબુધ્યતાં શીઘ્રં રે વૈરાગ્ય પ્રબુધ્યતામ્

મોઢું કાન પાસે રાખીને, ઊંચે અવાજે બોલ્યા: 'જ્ઞાન, વહેલી જાગ! વૈરાગ્ય, જાગ!'

વેદવેદાન્તઘોષૈશ્ચ ગીતાપાઠૈર્મુહુર્મુહુઃ । બોધ્યમાનૌ તદા તેન કથંચિત્ ચોત્થિતૌ બલાત્

વેદ, વેદાંત અને ગીતાના પાઠ વારંવાર બોલી, નારદે એમને જાગાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને ભારે મહેનતે, બંને કઈંક ઊભા થયા.

નેત્રૈઃ અનવલોકન્તૌ જૃમ્ભન્તૌ સાલસાવુભૌ । બકવત્પલિતૌ પ્રાયઃ શુષ્કકાષ્ઠસમાઙ્ગકૌ

બંને આંખો ખોલી શકતા નહોતા, જાંભયા લય, બગલા જેવાં બળહિન, અને તેમનું શરીર સૂકાઈ ગયેલું, સુકાઈ ગયેલી લાકડાં જેવું લાગતું હતું.

ક્ષુત્ક્ષામૌ તૌ નિરીક્ષ્યૈવ પુનઃ સ્વાપપરાયણૌ । ઋષિશ્ચિન્તાપરો જાતઃ કિં વિધેયં મયેતિ ચ

ભૂખથી દુબળા થયેલા અને ફરી ઊંઘમાં લીન થયેલા એ બંનેને જોયા પછી, ઋષિ ચિંતામાં પડી ગયા કે હવે મને શું કરવું જોઈએ.

અહો નિદ્રા કથં યાતિ વૃદ્ધત્વં ચ મહત્તરમ્ । ચિન્તયન્ ઇતિ ગોવિન્દં સ્મારયામાસ ભાર્ગવ

આહા, ઊંઘ કેવી રીતે આવે છે? અને આવું વય પણ કેવી રીતે આવે છે? આવું વિચારીને ભાર્ગવ મનમાં ગોવિંદનું સ્મરણ કરવા લાગ્યા.