શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

ઇત્થં ભાવેન કથિતો ભગવાન્ ભગવત્તમઃ । ન ઇત્થં ભાવેન હિ પરં દ્રષ્ટું અર્હન્તિ સૂરયઃ

આ રીતે, ભક્તિભાવથી ભગવાનનું તત્વ પ્રગટ થાય છે; આવા ભાવે વિના તો મહાન જ્ઞાની પણ ભગવાનને જોઈ શકતા નથી.

નાસ્ય કર્મણિ જન્માદૌ પરસ્ય અનુવિધીયતે । કર્તૃત્વપ્રતિષેધાર્થં માયયારોપિતં હિ તત્

ભગવાનના કર્મો, જન્મ વગેરે પરમાત્મા માટે લાગુ પડતા નથી; એ તો માયા દ્વારા એમના પર આરોપિત થયેલા છે, જેથી કર્તૃત્વના અભિમાનનો નાશ થાય.

અયં તુ બ્રહ્મણઃ કલ્પઃ સવિકલ્પ ઉદાહૃતઃ । વિધિઃ સાધારણો યત્ર સર્ગાઃ પ્રાકૃતવૈકૃતાઃ

આ બ્રહ્માજીનો કલ્પ કહેવાય છે, જેમાં વિવિધ પ્રકારના સર્જન થાય છે. તેમાં સામાન્ય રીતે સર્જન અને પુનઃસર્જન બંને થાય છે.

પરિમાણં ચ કાલસ્ય કલ્પલક્ષણ વિગ્રહમ્ । યથા પુરસ્તાદ્ વ્યાખ્યાસ્યે પાદ્મં કલ્પમથો શ્રૃણુ

હવે હું સમયનું માપ, કલ્પની ઓળખ અને પહેલાં જે રીતે પદ્મકલ્પનું વર્ણન કર્યું હતું, એ બધું સમજાવીશ—તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

શૌનક ઉવાચ । યદાહ નો ભવાન્ સૂત ક્ષત્તા ભાગવતોત્તમઃ । ચચાર તીર્થાનિ ભુવઃ ત્યક્ત્વા બંધૂન્ સુ-દુસ્ત્યજાન્

શૌનકજી બોલ્યા: સુતજી, તમે કહ્યું હતું કે વિદુરજી, શ્રેષ્ઠ ભક્ત, પોતાના ખૂબ જ પ્રિય સગાં-સંબંધીઓને છોડીને પૃથ્વી પર તીર્થયાત્રા કરવા નીકળી પડ્યા હતા.

ક્ષત્તુઃ કૌશારવેઃ તસ્ય સંવાદોઽધ્યાત્મસંશ્રિતઃ । યદ્વા સ ભગવાન્ તસ્મૈ પૃષ્ટઃ તત્ત્વં ઉવાચ હ

કૌશારવ ઋષિ અને વ્યાસપુત્ર વિદુરજી વચ્ચે આત્મજ્ઞાન વિષયક વાતચીત થઈ હતી; અથવા તો એ મહાન આત્માએ પૂછવામાં આવતાં તેમને તત્વજ્ઞાન સમજાવ્યું હતું.

બ્રૂહિ નઃ તદ્ ઇદં સૌમ્ય વિદુરસ્ય વિચેષ્ટિતમ્ । બન્ધુત્યાગ નિમિત્તં ચ યથૈવ આગતવાન્ પુનઃ

હે સૌમ્ય, કૃપા કરીને અમને કહો કે વિદુરજી શું કર્યા અને કયા કારણથી તેમણે સગાં-સંબંધીઓનો ત્યાગ કર્યો અને પછી ફરી પાછા આવ્યા.

સૂત ઉવાચ । રાજ્ઞા પરીક્ષિતા પૃષ્ટો યદ્ અવોચત્ મહામુનિઃ । તદ્વોઽભિધાસ્યે શ્રૃણુત રાજ્ઞઃ પ્રશ્નાનુસારતઃ

સૂતજી બોલ્યા: રાજા પરિક્ષિતે જે પ્રશ્ન પૂછ્યો ત્યારે મહામુનિએ જે જવાબ આપ્યો, એ હું હવે તમને કહું છું—તમે રાજાના પ્રશ્ન પ્રમાણે ધ્યાનથી સાંભળો.

રાજોવાચ। કસ્મિન્કર્મણિ દેવસ્ય મયોઽહન્જગદીશિતુઃ। યથા ચોપચિતા કીર્તિઃ કૃષ્ણેનાનેન કથ્યતામ્

રાજા બોલ્યા: ભગવાન, જે જગતના સર્જનહાર અને મારા પણ ઈશ્વર છે, તેમના કયા કાર્યમાં કૃષ્ણે તેમની કીર્તિ વધારી? કૃપા કરીને એ કહો.

શ્રીનારદ ઉવાચ। નિર્જિતા અસુરા દેવૈર્યુધ્યનેનોપબૃંહિતૈઃ। માયિનાં પરમાચાર્યં મયં શરણમાયયુઃ

શ્રીનારદજી બોલ્યા: જ્યારે દેવતાઓએ કૃપાથી શક્તિ પામી અને અસુરોને યુદ્ધમાં હરાવ્યા, ત્યારે અસુરોએ માયાના, મહાન માયાવિ ગુરુ પાસે શરણ લીધું.

સ નિર્માય પુરસ્તિસ્રો હૈમીરૌપ્યાયસીર્વિભુઃ। દુર્લક્ષ્યાપાયસંયોગા દુર્વિતર્ક્યપરિચ્છદાઃ

એ વિભુએ ત્રણ શહેરો—સોનાના, ચાંદીના અને લોખંડના—બનાવ્યા, જે જોઈ શકાય એવા નહોતાં અને અદભૂત રીતે જોડાયેલા તથા કલ્પનાથી પણPare રક્ષણથી સજ્જ હતા.

તાભિસ્તેઽસુરસેનાન્યો લોકાંસ્ત્રીન્સેશ્વરાન્નૃપ। સ્મરન્તો નાશયાં ચક્રુઃ પૂર્વવૈરમલક્ષિતાઃ

આ શહેરો દ્વારા અસુરસેનાઓ અને તેમના રાજાઓએ, જૂની દુશ્મનાવટ યાદ કરીને, ત્રણેય લોકોએ વિનાશ શરૂ કર્યો, હે રાજા.

તતસ્તે સેશ્વરા લોકા ઉપાસાદ્યેશ્વરં નતાઃ। ત્રાહિ નસ્તાવકાન્દેવ વિનષ્ટાંસ્ત્રિપુરાલયૈઃ

પછી ત્રણેય લોકોના દેવતાઓ અને તેમના રાજાઓએ ભગવાન પાસે જઈ, નમન કરીને કહ્યું: 'હે દેવ, અમને બચાવો! ત્રિપુરના વાસીઓથી અમે વિનાશ પામીએ છીએ.'

અથાનુગૃહ્ય ભગવાન્મા ભૈષ્ટેતિ સુરાન્વિભુઃ। શરં ધનુષિ સન્ધાય પુરેષ્વસ્ત્રં વ્યમુઞ્ચત

પછી ભગવાને દયાથી કહ્યું: 'ડરશો નહીં,' અને ધનુષ પર બાણ ચઢાવીને એ શહેરો પર શસ્ત્ર છોડ્યું.

તતોઽગ્નિવર્ણા ઇષવ ઉત્પેતુઃ સૂર્યમણ્ડલાત્। યથા મયૂખસન્દોહા નાદૃશ્યન્ત પુરો યતઃ

પછી સૂર્યમંડળમાંથી અગ્નિ જેવાં તેજસ્વી બાણ ઊઠ્યા; જેમ રશ્મિઓ હોય, તેમ એ શહેરોની તરફ આવતાં દેખાતા નહોતાં.

તૈઃ સ્પૃષ્ટા વ્યસવઃ સર્વે નિપેતુઃ સ્મ પુરૌકસઃ। તાનાનીય મહાયોગી મયઃ કૂપરસેઽક્ષિપત્

આ બાણોથી સ્પર્શાતા, શહેરના બધા વાસીઓ જીવ ગુમાવીને પડી ગયા; મહાયોગી માયાએ તેમને ભેગા કરીને અમૃતના કૂવામાં નાખ્યા.

સિદ્ધામૃતરસસ્પૃષ્ટા વજ્રસારા મહૌજસઃ। ઉત્તસ્થુર્મેઘદલના વૈદ્યુતા ઇવ વહ્નયઃ

જ્યારે તેઓ અમૃતરસથી સ્પર્શાયા, ત્યારે વજ્ર જેવાં મજબૂત અને મહાશક્તિશાળી બની, વીજળીની જેમ વાદળો ફાડી ઊભા રહી ગયા.

વિલોક્ય ભગ્નસઙ્કલ્પં વિમનસ્કં વૃષધ્વજમ્। તદાયં ભગવાન્વિષ્ણુસ્તત્રોપાયમકલ્પયત્

જ્યારે ભગવાને જોયું કે વ્રષધ્વજનું મન તૂટી ગયું છે અને તેનો સંકલ્પ નિષ્ફળ ગયો છે, ત્યારે શ્રીવિષ્ણુએ ત્યાં બીજું ઉપાય શોધ્યો.

વત્સશ્ચાસીત્તદા બ્રહ્મા સ્વયં વિષ્ણુરયં હિ ગૌઃ। પ્રવિશ્ય ત્રિપુરં કાલે રસકૂપામૃતં પપૌ

એ સમયે બ્રહ્માજી વાછરડો બન્યા, વિષ્ણુજી પોતે ગાય બન્યા અને યોગ્ય સમયે ત્રિપુરમાં જઈને કૂવામાંથી અમૃત પી ગયા.

તેઽસુરા હ્યપિ પશ્યન્તો ન ન્યષેધન્વિમોહિતાઃ। તદ્વિજ્ઞાય મહાયોગી રસપાલાનિદં જગૌ

અસુરોએ જોતા છતાં, મોહમાં પડીને રોક્યા નહીં; આ જાણીને મહાયોગી માયાએ અમૃતના રક્ષકોને કહ્યું.

સ્મયન્વિશોકઃ શોકાર્તાન્સ્મરન્દૈવગતિં ચ તામ્। દેવોઽસુરો નરોઽન્યો વા નેશ્વરોઽસ્તીહ કશ્ચન

મુખ પર સ્મિત અને મનમાં કોઈ દુઃખ વિના, તેણે દુઃખી થયેલા લોકોને અને ભાગ્યના ફેરવટાને યાદ કર્યા; કારણ કે દેવ, દાનવ, માનવ કે બીજું કોઈ પણ અહીં પોતે પોતે સ્વતંત્ર નથી.

આત્મનોઽન્યસ્ય વા દિષ્ટં દૈવેનાપોહિતું દ્વયોઃ। અથાસૌ શક્તિભિઃ સ્વાભિઃ શમ્ભોઃ પ્રાધાનિકં વ્યધાત્

પોતે કે બીજાને જે ભાગ્યે લખ્યું છે, તે કોઈના જોરે ટાળી શકાયું નથી; પછી તેણે પોતાની શક્તિથી શિવજીનું મુખ્ય કાર્ય પૂર્ણ કર્યું.

ધર્મજ્ઞાનવિરક્ત્યૃદ્ધિ તપોવિદ્યાક્રિયાદિભિઃ। રથં સૂતં ધ્વજં વાહાન્ધનુર્વર્મશરાદિ યત્

ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, સંપત્તિ, તપ, વિદ્યા અને કર્મથી તેણે રથ, સારથી, ધ્વજ, ઘોડા, ધનુષ્ય, કવચ, બાણ અને બધી વસ્તુઓ પ્રગટ કરી.

સન્નદ્ધો રથમાસ્થાય શરં ધનુરુપાદદે। શરં ધનુષિ સન્ધાય મુહૂર્તેઽભિજિતીશ્વરઃ

સંપૂર્ણ શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈને, તેણે રથમાં બેસી ધનુષ્ય અને બાણ હાથમાં લીધા; બાણ ધનુષ્યમાં ચઢાવીને, વિજયના સ્વામી ક્ષણમાં તૈયાર થઈ ગયા.

દદાહ તેન દુર્ભેદ્યા હરોઽથ ત્રિપુરો નૃપ। દિવિ દુન્દુભયો નેદુર્વિમાનશતસઙ્કુલાઃ

એ બાણથી, રાજા, શિવજીએ ત્રણ અજબ દુર્ગમ નગરો ભસ્મ કરી નાખ્યા; આકાશમાં ઢોલ વગાડાયા અને અનેક દેવવાહનોની ભીડ થઈ.

દેવર્ષિપિતૃસિદ્ધેશા જયેતિ કુસુમોત્કરૈઃ। અવાકિરન્જગુર્હૃષ્ટા નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ

દેવતાઓ, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને સિદ્ધો ખુશ થઈને ફૂલો વરસાવ્યા અને વિજયના નાદ કર્યા; અપ્સરાઓના જૂથો આનંદથી નૃત્ય કરવા લાગ્યા.

એવં દગ્ધ્વા પુરસ્તિસ્રો ભગવાન્પુરહા નૃપ। બ્રહ્માદિભિઃ સ્તૂયમાનઃ સ્વં ધામ પ્રત્યપદ્યત

આ રીતે ત્રણ નગરો દહન કર્યા પછી, પુરહર ભગવાન, બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓએ સ્તુતિ કરતાં, પોતાના ધામે પરત ગયા.

એવં વિધાન્યસ્ય હરેઃ સ્વમાયયા વિડમ્બમાનસ્ય નૃલોકમાત્મનઃ। વીર્યાણિ ગીતાન્યૃષિભિર્જગદ્ગુરોર્લોકં પુનાનાન્યપરં વદામિ કિમ્

આ રીતે, ભગવાન હરિ પોતાના યોગમાયાથી મનુષ્યલોકની લીલાઓ કરે છે, એના પરાક્રમો ઋષિઓએ ગાયા છે; જે જગતને પવિત્ર કરે છે, એ સિવાય હું શું કહું?

સૂત ઉવાચ । આનર્તાન્ સ ઉપવ્રજ્ય સ્વૃદ્ધાઞ્જનપદાન્ સ્વકાન્ । દધ્મૌ દરવરં તેષાં વિષાદં શમયન્નિવ

સૂતજી બોલ્યા: તેઓ અનર્ત દેશ અને પોતાના સમૃદ્ધ પ્રદેશોમાં ગયા અને ત્યાં પોતાની મહાન શંખ વગાડીને સૌના દુઃખ દૂર કરતા જાણ્યા.