શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

કુરુજાઙ્ગલપાઞ્ચાલાન્ શૂરસેનાન્ સયામુનાન્ । બ્રહ્માવર્તં કુરુક્ષેત્રં મત્સ્યાન્ સારસ્વતાનથ

ત્યાંથી તેઓ કુરુ, જાંગલ, પંચાલ, શૂરસેન, યમુના કાંઠા, બ્રહ્માવર્ત, કુરુક્ષેત્ર, મત્સ્ય અને સારસ્વત દેશમાંથી પસાર થયા.

મરુધન્વમતિક્રમ્ય સૌવીરાભીરયોઃ પરાન્ । આનર્તાન્ ભાર્ગવોપાગાત્ શ્રાન્તવાહો મનાગ્વિભુઃ

મરુધન્વા રણ પાર કરીને, તેઓ સૌવીર અને આભીર દેશ ગયા, પછી ભાર્ગવ સાથે આનંદરાષ્ટ્ર પહોંચ્યા, ત્યારે ઘોડાઓ થોડા થાકી ગયા હતા.

તત્ર તત્ર હ તત્રત્યૈઃ હરિઃ પ્રત્યુદ્યતાર્હણઃ । સાયં ભેજે દિશં પશ્ચાત્ ગવિષ્ઠો ગાં ગતસ્તદા

દરેક જગ્યાએ ભગવાનને ત્યાંના લોકોએ સન્માનપૂર્વક આવકાર આપ્યો. સાંજે તેઓ પશ્ચિમ તરફ વળ્યા અને ગાયો માટે ચારો શોધતા ગૌભૂમિ તરફ ગયા.

અનુજાનીહિ નૌ ભૂમન્ તવાનુચરકિઙ્‌કરૌ । દર્શનં નૌ ભગવત ઋષેરાસીદનુગ્રહાત્

'હે પરમેશ્વર, અમને જવા માટે અનુમતિ આપો. અમે તમારાં સેવક છીએ. ઋષિના આશીર્વાદથી અમને ભગવાનના દર્શન મળ્યા છે.'

( વસંતતિલકા ) વાણી ગુણાનુકથને શ્રવણૌ કથાયાં હસ્તૌ ચ કર્મસુ મનસ્તવ પાદયોર્નઃ । સ્મૃત્યાં શિરસ્તવ નિવાસજગત્પ્રણામે દૃષ્ટિઃ સતાં દર્શનેઽસ્તુ ભવત્તનૂનામ્

અમારી વાણી હંમેશાં તમારા ગુણગાનમાં, કાન તમારી કથાઓ સાંભળવામાં, હાથ તમારી સેવા કરવા, મન તમારા ચરણોમાં, માથું તમને યાદ કરીને નમવામાં અને આંખો તમારા સ્વરૂપ ધારણ કરનાર સંતોનું દર્શન કરવામાં રહે.

શ્રીશુક ઉવાચ । ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇત્થં સઙ્‌કીર્તિતસ્તાભ્યાં ભગવાન્ ગોકુલેશ્વરઃ । દામ્ના ચોલૂખલે બદ્ધઃ પ્રહસન્નાહ ગુહ્યકૌ

શુકદેવજી કહે છે: આમ બંનેએ ભગવાન ગોકુલના સ્વામીની સ્તુતિ કરી. ત્યારે દામથી ઓલૂખલને બાંધેલા ભગવાન હસતાં હસતાં એ દેવદ્વયને બોલ્યા.

શ્રીભગવાનુવાચ । જ્ઞાતં મમ પુરૈવૈતદ્ ઋષિણા કરુણાત્મના । યત્ શ્રીમદાન્ધયોર્વાગ્ભિઃ વિભ્રંશોઽનુગ્રહઃ કૃતઃ

ભગવાન બોલ્યા: દયાળુ ઋષિએ મને પહેલેથી જ કહેલું કે સંપત્તિના અભિમાનથી અંધ થયેલા લોકોના વચનોથી તમે તમારું સ્થાન ગુમાવ્યું અને મારી કૃપા પ્રાપ્ત કરી.

સાધૂનાં સમચિત્તાનાં સુતરાં મત્કૃતાત્મનામ્ । દર્શનાન્નો ભવેદ્બન્ધઃ પુંસોઽક્ષ્ણોઃ સવિતુર્યથા

જે સાધુઓ સમદૃષ્ટિ ધરાવે છે અને પોતાનું મન મને સમર્પિત કર્યું છે, એમને મારા દર્શનથી કોઈ બંધન રહેતું નથી, જેમ કે સૂર્યની કિરણો માનવીની આંખને બંધન આપતી નથી.

તદ્ગચ્છતં મત્પરમૌ નલકૂબર સાદનમ્ । સઞ્જાતો મયિ ભાવો વાં ઈપ્સિતઃ પરમોઽભવઃ

હવે, નલકૂવર, તમે બંને તમારા ધામે જાઓ. જે શ્રેષ્ઠ ભક્તિ તમે મારા માટે ઈચ્છી હતી, એ હવે તમારા હૃદયમાં પ્રગટ થઈ છે.

શ્રીશુક ઉવાચ । ઇત્યુક્તૌ તૌ પરિક્રમ્ય પ્રણમ્ય ચ પુનઃ પુનઃ । બદ્ધોલૂખલમામન્ત્ર્ય જગ્મતુર્દિશમુત્તરામ્

શુકદેવજી કહે છે: ભગવાનના આ શબ્દો સાંભળીને, બંનેએ ભગવાનની પરિક્રમા કરી, વારંવાર નમસ્કાર કર્યા, બાંધેલા ઓલૂખલને પ્રણામ કર્યો અને ઉત્તર દિશામાં ચાલ્યા ગયા.

ઇત્થં ભાવેન કથિતો ભગવાન્ ભગવત્તમઃ । ન ઇત્થં ભાવેન હિ પરં દ્રષ્ટું અર્હન્તિ સૂરયઃ

આ રીતે, ભક્તિભાવથી ભગવાનનું તત્વ પ્રગટ થાય છે; આવા ભાવે વિના તો મહાન જ્ઞાની પણ ભગવાનને જોઈ શકતા નથી.

નાસ્ય કર્મણિ જન્માદૌ પરસ્ય અનુવિધીયતે । કર્તૃત્વપ્રતિષેધાર્થં માયયારોપિતં હિ તત્

ભગવાનના કર્મો, જન્મ વગેરે પરમાત્મા માટે લાગુ પડતા નથી; એ તો માયા દ્વારા એમના પર આરોપિત થયેલા છે, જેથી કર્તૃત્વના અભિમાનનો નાશ થાય.

અયં તુ બ્રહ્મણઃ કલ્પઃ સવિકલ્પ ઉદાહૃતઃ । વિધિઃ સાધારણો યત્ર સર્ગાઃ પ્રાકૃતવૈકૃતાઃ

આ બ્રહ્માજીનો કલ્પ કહેવાય છે, જેમાં વિવિધ પ્રકારના સર્જન થાય છે. તેમાં સામાન્ય રીતે સર્જન અને પુનઃસર્જન બંને થાય છે.

પરિમાણં ચ કાલસ્ય કલ્પલક્ષણ વિગ્રહમ્ । યથા પુરસ્તાદ્ વ્યાખ્યાસ્યે પાદ્મં કલ્પમથો શ્રૃણુ

હવે હું સમયનું માપ, કલ્પની ઓળખ અને પહેલાં જે રીતે પદ્મકલ્પનું વર્ણન કર્યું હતું, એ બધું સમજાવીશ—તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

શૌનક ઉવાચ । યદાહ નો ભવાન્ સૂત ક્ષત્તા ભાગવતોત્તમઃ । ચચાર તીર્થાનિ ભુવઃ ત્યક્ત્વા બંધૂન્ સુ-દુસ્ત્યજાન્

શૌનકજી બોલ્યા: સુતજી, તમે કહ્યું હતું કે વિદુરજી, શ્રેષ્ઠ ભક્ત, પોતાના ખૂબ જ પ્રિય સગાં-સંબંધીઓને છોડીને પૃથ્વી પર તીર્થયાત્રા કરવા નીકળી પડ્યા હતા.

ક્ષત્તુઃ કૌશારવેઃ તસ્ય સંવાદોઽધ્યાત્મસંશ્રિતઃ । યદ્વા સ ભગવાન્ તસ્મૈ પૃષ્ટઃ તત્ત્વં ઉવાચ હ

કૌશારવ ઋષિ અને વ્યાસપુત્ર વિદુરજી વચ્ચે આત્મજ્ઞાન વિષયક વાતચીત થઈ હતી; અથવા તો એ મહાન આત્માએ પૂછવામાં આવતાં તેમને તત્વજ્ઞાન સમજાવ્યું હતું.

બ્રૂહિ નઃ તદ્ ઇદં સૌમ્ય વિદુરસ્ય વિચેષ્ટિતમ્ । બન્ધુત્યાગ નિમિત્તં ચ યથૈવ આગતવાન્ પુનઃ

હે સૌમ્ય, કૃપા કરીને અમને કહો કે વિદુરજી શું કર્યા અને કયા કારણથી તેમણે સગાં-સંબંધીઓનો ત્યાગ કર્યો અને પછી ફરી પાછા આવ્યા.

સૂત ઉવાચ । રાજ્ઞા પરીક્ષિતા પૃષ્ટો યદ્ અવોચત્ મહામુનિઃ । તદ્વોઽભિધાસ્યે શ્રૃણુત રાજ્ઞઃ પ્રશ્નાનુસારતઃ

સૂતજી બોલ્યા: રાજા પરિક્ષિતે જે પ્રશ્ન પૂછ્યો ત્યારે મહામુનિએ જે જવાબ આપ્યો, એ હું હવે તમને કહું છું—તમે રાજાના પ્રશ્ન પ્રમાણે ધ્યાનથી સાંભળો.

રાજોવાચ। કસ્મિન્કર્મણિ દેવસ્ય મયોઽહન્જગદીશિતુઃ। યથા ચોપચિતા કીર્તિઃ કૃષ્ણેનાનેન કથ્યતામ્

રાજા બોલ્યા: ભગવાન, જે જગતના સર્જનહાર અને મારા પણ ઈશ્વર છે, તેમના કયા કાર્યમાં કૃષ્ણે તેમની કીર્તિ વધારી? કૃપા કરીને એ કહો.

શ્રીનારદ ઉવાચ। નિર્જિતા અસુરા દેવૈર્યુધ્યનેનોપબૃંહિતૈઃ। માયિનાં પરમાચાર્યં મયં શરણમાયયુઃ

શ્રીનારદજી બોલ્યા: જ્યારે દેવતાઓએ કૃપાથી શક્તિ પામી અને અસુરોને યુદ્ધમાં હરાવ્યા, ત્યારે અસુરોએ માયાના, મહાન માયાવિ ગુરુ પાસે શરણ લીધું.

સ નિર્માય પુરસ્તિસ્રો હૈમીરૌપ્યાયસીર્વિભુઃ। દુર્લક્ષ્યાપાયસંયોગા દુર્વિતર્ક્યપરિચ્છદાઃ

એ વિભુએ ત્રણ શહેરો—સોનાના, ચાંદીના અને લોખંડના—બનાવ્યા, જે જોઈ શકાય એવા નહોતાં અને અદભૂત રીતે જોડાયેલા તથા કલ્પનાથી પણPare રક્ષણથી સજ્જ હતા.

તાભિસ્તેઽસુરસેનાન્યો લોકાંસ્ત્રીન્સેશ્વરાન્નૃપ। સ્મરન્તો નાશયાં ચક્રુઃ પૂર્વવૈરમલક્ષિતાઃ

આ શહેરો દ્વારા અસુરસેનાઓ અને તેમના રાજાઓએ, જૂની દુશ્મનાવટ યાદ કરીને, ત્રણેય લોકોએ વિનાશ શરૂ કર્યો, હે રાજા.

તતસ્તે સેશ્વરા લોકા ઉપાસાદ્યેશ્વરં નતાઃ। ત્રાહિ નસ્તાવકાન્દેવ વિનષ્ટાંસ્ત્રિપુરાલયૈઃ

પછી ત્રણેય લોકોના દેવતાઓ અને તેમના રાજાઓએ ભગવાન પાસે જઈ, નમન કરીને કહ્યું: 'હે દેવ, અમને બચાવો! ત્રિપુરના વાસીઓથી અમે વિનાશ પામીએ છીએ.'

અથાનુગૃહ્ય ભગવાન્મા ભૈષ્ટેતિ સુરાન્વિભુઃ। શરં ધનુષિ સન્ધાય પુરેષ્વસ્ત્રં વ્યમુઞ્ચત

પછી ભગવાને દયાથી કહ્યું: 'ડરશો નહીં,' અને ધનુષ પર બાણ ચઢાવીને એ શહેરો પર શસ્ત્ર છોડ્યું.

તતોઽગ્નિવર્ણા ઇષવ ઉત્પેતુઃ સૂર્યમણ્ડલાત્। યથા મયૂખસન્દોહા નાદૃશ્યન્ત પુરો યતઃ

પછી સૂર્યમંડળમાંથી અગ્નિ જેવાં તેજસ્વી બાણ ઊઠ્યા; જેમ રશ્મિઓ હોય, તેમ એ શહેરોની તરફ આવતાં દેખાતા નહોતાં.

તૈઃ સ્પૃષ્ટા વ્યસવઃ સર્વે નિપેતુઃ સ્મ પુરૌકસઃ। તાનાનીય મહાયોગી મયઃ કૂપરસેઽક્ષિપત્

આ બાણોથી સ્પર્શાતા, શહેરના બધા વાસીઓ જીવ ગુમાવીને પડી ગયા; મહાયોગી માયાએ તેમને ભેગા કરીને અમૃતના કૂવામાં નાખ્યા.

સિદ્ધામૃતરસસ્પૃષ્ટા વજ્રસારા મહૌજસઃ। ઉત્તસ્થુર્મેઘદલના વૈદ્યુતા ઇવ વહ્નયઃ

જ્યારે તેઓ અમૃતરસથી સ્પર્શાયા, ત્યારે વજ્ર જેવાં મજબૂત અને મહાશક્તિશાળી બની, વીજળીની જેમ વાદળો ફાડી ઊભા રહી ગયા.

વિલોક્ય ભગ્નસઙ્કલ્પં વિમનસ્કં વૃષધ્વજમ્। તદાયં ભગવાન્વિષ્ણુસ્તત્રોપાયમકલ્પયત્

જ્યારે ભગવાને જોયું કે વ્રષધ્વજનું મન તૂટી ગયું છે અને તેનો સંકલ્પ નિષ્ફળ ગયો છે, ત્યારે શ્રીવિષ્ણુએ ત્યાં બીજું ઉપાય શોધ્યો.

વત્સશ્ચાસીત્તદા બ્રહ્મા સ્વયં વિષ્ણુરયં હિ ગૌઃ। પ્રવિશ્ય ત્રિપુરં કાલે રસકૂપામૃતં પપૌ

એ સમયે બ્રહ્માજી વાછરડો બન્યા, વિષ્ણુજી પોતે ગાય બન્યા અને યોગ્ય સમયે ત્રિપુરમાં જઈને કૂવામાંથી અમૃત પી ગયા.