શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સ વા અયં યત્પદમત્ર સૂરયો જિતેન્દ્રિયા નિર્જિતમાતરિશ્વનઃ । પશ્યન્તિ ભક્તિ ઉત્કલિતામલાત્મના નન્વેષ સત્ત્વં પરિમાર્ષ્ટુમર્હતિ

જે સ્થાન મહર્ષિઓ, ઇન્દ્રિયજિત અને પ્રાણજિત બની, ભક્તિથી પવિત્ર મનથી જુએ છે, એ પરમાત્મા ખરેખર સમગ્ર સૃષ્ટિને પવિત્ર કરવા યોગ્ય છે.

સ વા અયં સખ્યનુગીત સત્કથો વેદેષુ ગુહ્યેષુ ચ ગુહ્યવાદિભિઃ । ય એક ઈશો જગદાત્મલીલયા સૃજત્યવત્યત્તિ ન તત્ર સજ્જતે

જેની મિત્રતા ગવાય છે, જેને વેદોમાં અને ગુપ્ત રીતે ગુપ્તજ્ઞ લોકો દ્વારા કહાય છે, એ એકમાત્ર ભગવાન, જગતના સ્વામી, પોતાની લીલાથી સર્જન, પાલન અને સંહાર કરે છે, પણ એમાં ક્યારેય આસક્ત થતો નથી.

યદા હ્યધર્મેણ તમોધિયો નૃપા જીવન્તિ તત્રૈષ હિ સત્ત્વતઃ કિલ । ધત્તે ભગં સત્યમૃતં દયાં યશો ભવાય રૂપાણિ દધત્ યુગે યુગે

જ્યારે રાજાઓ અધર્મથી અને અંધકારમય બુદ્ધિથી રાજ્ય કરે છે, ત્યારે એ સત્વત વંશમાંથી ભગવાન, ધન, સત્ય, દયા અને યશ ધારણ કરી, જગતના કલ્યાણ માટે, યુગે યુગે અવતાર લે છે.

અહો અલં શ્લાઘ્યતમં યદોઃ કુલં અહો અલં પુણ્યતમં મધોર્વનમ્ । યદેષ પુંસાં ઋષભઃ શ્રિયઃ પતિઃ સ્વજન્મના ચઙ્ક્રમણેન ચાઞ્ચતિ

અરે, યદુવંશ ખરેખર ખૂબ જ વખાણવા જેવું છે! મધુવન પણ અત્યંત પવિત્ર છે, કારણ કે અહીં પુરુષોત્તમ, શ્રીના સ્વામી, પોતાના જન્મ અને વિહારથી આનંદ પામે છે.

અહો બત સ્વર્યશસઃ તિરસ્કરી કુશસ્થલી પુણ્યયશસ્કરી ભુવઃ । પશ્યન્તિ નિત્યં યદનુગ્રહેષિતં સ્મિતાવલોકં સ્વપતિં સ્મ યત્પ્રજાઃ

વાસ્તવમાં, કુશસ્થળી એ સ્વર્ગના યશને પણ છાંયે પાડી દે છે અને પૃથ્વી પર પવિત્રતા લાવે છે, કારણ કે ત્યાંના લોકો ભગવાનના કૃપાથી સતત પોતાના સ્વામીના સ્મિતભર્યા દર્શનનો આનંદ માણે છે.

નૂનં વ્રતસ્નાનહુતાદિનેશ્વરઃ સમર્ચિતો હ્યસ્ય ગૃહીતપાણિભિઃ । પિબંતિ યાઃ સખ્યધરામૃતં મુહુઃ વ્રજસ્ત્રિયઃ સમ્મુમુહુઃ યદાશયાઃ

નિશ્ચિત છે કે આ સ્ત્રીઓએ ઉપવાસ, સ્નાન, હવન વગેરે વડે ભગવાનની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી છે, કારણ કે ભગવાને એમના હાથ પકડીને એમને પત્ની તરીકે સ્વીકારી છે. વ્રજની સ્ત્રીઓ વારંવાર ભગવાનના પ્રેમભર્યા મીઠા વચનોનો અમૃત પીતી રહે છે અને એમાં એટલી લીન થઈ જાય છે કે બધું ભૂલી જાય છે.

યા વીર્યશુલ્કેન હૃતાઃ સ્વયંવરે પ્રમથ્ય ચૈદ્યઃ પ્રમુખાન્હિ શુષ્મિણઃ । પ્રદ્યુમ્ન સામ્બામ્બ સુતાદયોઽપરા યાઃ ચાહૃતા ભૌમવધે સહસ્રશઃ

જે સ્ત્રીઓને ભગવાને પોતાનાં પરાક્રમથી સ્વયંવરમાથી જીતીને મેળવેલી, શિશુપાલ અને બીજા શક્તિશાળી રાજાઓને હરાવીને, તથા પ્રદ્યુમ્ન, સાંબ અને બીજા રાજકુમારીઓને, જેમને ભગવાને ભૌમાસુરને મારીને મુક્ત કરી, એમને હજારોથી વધારે સ્ત્રીઓ ભગવાન પાસે આવી.

એતાઃ પરં સ્ત્રીત્વમપાસ્તપેશલં નિરસ્તશૌચં બત સાધુ કુર્વતે । યાસાં ગૃહાત્ પુષ્કરલોચનઃ પતિઃ ન જાતુ અપૈત્યાહૃતિભિઃ હૃદિ સ્પૃશન્

આ સ્ત્રીઓએ ભલે સામાજિક શિસ્ત અને શુદ્ધિ છોડીને ભગવાનને પતિ રૂપે મેળવ્યા હોય, છતાંયે એમણે સ્ત્રીત્વમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન મેળવ્યું છે, કારણ કે કમળની જેમ સુંદર આંખો ધરાવનારા ભગવાન એમના ઘર છોડતા જ નથી અને હંમેશાં એમના હૃદયમાં વસે છે.

(અનુષ્ટુપ્) એવંવિધા ગદન્તીનાં સ ગિરઃ પુરયોષિતામ્ । નિરીક્ષણેન અભિનન્દન્ સસ્મિતેન યયૌ હરિઃ

શહેરની સ્ત્રીઓ આવી રીતે વાતો કરતી હતી ત્યારે હરિએ સ્મિત સાથે એમને નજરે જોઈ આશીર્વાદ આપ્યો અને પોતાના માર્ગે આગળ વધ્યા.

અજાતશત્રુઃ પૃતનાં ગોપીથાય મધુદ્વિષઃ । પરેભ્યઃ શઙ્કિતઃ સ્નેહાત્ પ્રાયુઙ્ક્ત ચતુરઙ્‌ગિણીમ્

અજાતશત્રુએ, મધુના દુશ્મન ભગવાનની સુરક્ષા માટે, બીજા શત્રુઓથી કોઈ ખતરો ન થાય એ માટે પ્રેમથી પોતાની ચાર ભાગવાળી સેના મોકલી.

અથ દૂરાગતાન્ શૌરિઃ કૌરવાન્ વિરહાતુરાન્ । સન્નિવર્ત્ય દૃઢં સ્નિગ્ધાન્ પ્રાયાત્સ્વનગરીં પ્રિયૈઃ

પછી શૌરીએ દૂરથી આવેલા, વિયોગથી વ્યાકુળ એવા કૌરવોને પ્રેમથી સમજાવી પાછા મોકલ્યા અને પોતાના પ્રિયજનો સાથે પોતાના શહેર તરફ ચાલ્યા.

કુરુજાઙ્ગલપાઞ્ચાલાન્ શૂરસેનાન્ સયામુનાન્ । બ્રહ્માવર્તં કુરુક્ષેત્રં મત્સ્યાન્ સારસ્વતાનથ

ત્યાંથી તેઓ કુરુ, જાંગલ, પંચાલ, શૂરસેન, યમુના કાંઠા, બ્રહ્માવર્ત, કુરુક્ષેત્ર, મત્સ્ય અને સારસ્વત દેશમાંથી પસાર થયા.

મરુધન્વમતિક્રમ્ય સૌવીરાભીરયોઃ પરાન્ । આનર્તાન્ ભાર્ગવોપાગાત્ શ્રાન્તવાહો મનાગ્વિભુઃ

મરુધન્વા રણ પાર કરીને, તેઓ સૌવીર અને આભીર દેશ ગયા, પછી ભાર્ગવ સાથે આનંદરાષ્ટ્ર પહોંચ્યા, ત્યારે ઘોડાઓ થોડા થાકી ગયા હતા.

તત્ર તત્ર હ તત્રત્યૈઃ હરિઃ પ્રત્યુદ્યતાર્હણઃ । સાયં ભેજે દિશં પશ્ચાત્ ગવિષ્ઠો ગાં ગતસ્તદા

દરેક જગ્યાએ ભગવાનને ત્યાંના લોકોએ સન્માનપૂર્વક આવકાર આપ્યો. સાંજે તેઓ પશ્ચિમ તરફ વળ્યા અને ગાયો માટે ચારો શોધતા ગૌભૂમિ તરફ ગયા.

અનુજાનીહિ નૌ ભૂમન્ તવાનુચરકિઙ્‌કરૌ । દર્શનં નૌ ભગવત ઋષેરાસીદનુગ્રહાત્

'હે પરમેશ્વર, અમને જવા માટે અનુમતિ આપો. અમે તમારાં સેવક છીએ. ઋષિના આશીર્વાદથી અમને ભગવાનના દર્શન મળ્યા છે.'

( વસંતતિલકા ) વાણી ગુણાનુકથને શ્રવણૌ કથાયાં હસ્તૌ ચ કર્મસુ મનસ્તવ પાદયોર્નઃ । સ્મૃત્યાં શિરસ્તવ નિવાસજગત્પ્રણામે દૃષ્ટિઃ સતાં દર્શનેઽસ્તુ ભવત્તનૂનામ્

અમારી વાણી હંમેશાં તમારા ગુણગાનમાં, કાન તમારી કથાઓ સાંભળવામાં, હાથ તમારી સેવા કરવા, મન તમારા ચરણોમાં, માથું તમને યાદ કરીને નમવામાં અને આંખો તમારા સ્વરૂપ ધારણ કરનાર સંતોનું દર્શન કરવામાં રહે.

શ્રીશુક ઉવાચ । ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇત્થં સઙ્‌કીર્તિતસ્તાભ્યાં ભગવાન્ ગોકુલેશ્વરઃ । દામ્ના ચોલૂખલે બદ્ધઃ પ્રહસન્નાહ ગુહ્યકૌ

શુકદેવજી કહે છે: આમ બંનેએ ભગવાન ગોકુલના સ્વામીની સ્તુતિ કરી. ત્યારે દામથી ઓલૂખલને બાંધેલા ભગવાન હસતાં હસતાં એ દેવદ્વયને બોલ્યા.

શ્રીભગવાનુવાચ । જ્ઞાતં મમ પુરૈવૈતદ્ ઋષિણા કરુણાત્મના । યત્ શ્રીમદાન્ધયોર્વાગ્ભિઃ વિભ્રંશોઽનુગ્રહઃ કૃતઃ

ભગવાન બોલ્યા: દયાળુ ઋષિએ મને પહેલેથી જ કહેલું કે સંપત્તિના અભિમાનથી અંધ થયેલા લોકોના વચનોથી તમે તમારું સ્થાન ગુમાવ્યું અને મારી કૃપા પ્રાપ્ત કરી.

સાધૂનાં સમચિત્તાનાં સુતરાં મત્કૃતાત્મનામ્ । દર્શનાન્નો ભવેદ્બન્ધઃ પુંસોઽક્ષ્ણોઃ સવિતુર્યથા

જે સાધુઓ સમદૃષ્ટિ ધરાવે છે અને પોતાનું મન મને સમર્પિત કર્યું છે, એમને મારા દર્શનથી કોઈ બંધન રહેતું નથી, જેમ કે સૂર્યની કિરણો માનવીની આંખને બંધન આપતી નથી.

તદ્ગચ્છતં મત્પરમૌ નલકૂબર સાદનમ્ । સઞ્જાતો મયિ ભાવો વાં ઈપ્સિતઃ પરમોઽભવઃ

હવે, નલકૂવર, તમે બંને તમારા ધામે જાઓ. જે શ્રેષ્ઠ ભક્તિ તમે મારા માટે ઈચ્છી હતી, એ હવે તમારા હૃદયમાં પ્રગટ થઈ છે.

શ્રીશુક ઉવાચ । ઇત્યુક્તૌ તૌ પરિક્રમ્ય પ્રણમ્ય ચ પુનઃ પુનઃ । બદ્ધોલૂખલમામન્ત્ર્ય જગ્મતુર્દિશમુત્તરામ્

શુકદેવજી કહે છે: ભગવાનના આ શબ્દો સાંભળીને, બંનેએ ભગવાનની પરિક્રમા કરી, વારંવાર નમસ્કાર કર્યા, બાંધેલા ઓલૂખલને પ્રણામ કર્યો અને ઉત્તર દિશામાં ચાલ્યા ગયા.

ઇત્થં ભાવેન કથિતો ભગવાન્ ભગવત્તમઃ । ન ઇત્થં ભાવેન હિ પરં દ્રષ્ટું અર્હન્તિ સૂરયઃ

આ રીતે, ભક્તિભાવથી ભગવાનનું તત્વ પ્રગટ થાય છે; આવા ભાવે વિના તો મહાન જ્ઞાની પણ ભગવાનને જોઈ શકતા નથી.

નાસ્ય કર્મણિ જન્માદૌ પરસ્ય અનુવિધીયતે । કર્તૃત્વપ્રતિષેધાર્થં માયયારોપિતં હિ તત્

ભગવાનના કર્મો, જન્મ વગેરે પરમાત્મા માટે લાગુ પડતા નથી; એ તો માયા દ્વારા એમના પર આરોપિત થયેલા છે, જેથી કર્તૃત્વના અભિમાનનો નાશ થાય.

અયં તુ બ્રહ્મણઃ કલ્પઃ સવિકલ્પ ઉદાહૃતઃ । વિધિઃ સાધારણો યત્ર સર્ગાઃ પ્રાકૃતવૈકૃતાઃ

આ બ્રહ્માજીનો કલ્પ કહેવાય છે, જેમાં વિવિધ પ્રકારના સર્જન થાય છે. તેમાં સામાન્ય રીતે સર્જન અને પુનઃસર્જન બંને થાય છે.

પરિમાણં ચ કાલસ્ય કલ્પલક્ષણ વિગ્રહમ્ । યથા પુરસ્તાદ્ વ્યાખ્યાસ્યે પાદ્મં કલ્પમથો શ્રૃણુ

હવે હું સમયનું માપ, કલ્પની ઓળખ અને પહેલાં જે રીતે પદ્મકલ્પનું વર્ણન કર્યું હતું, એ બધું સમજાવીશ—તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

શૌનક ઉવાચ । યદાહ નો ભવાન્ સૂત ક્ષત્તા ભાગવતોત્તમઃ । ચચાર તીર્થાનિ ભુવઃ ત્યક્ત્વા બંધૂન્ સુ-દુસ્ત્યજાન્

શૌનકજી બોલ્યા: સુતજી, તમે કહ્યું હતું કે વિદુરજી, શ્રેષ્ઠ ભક્ત, પોતાના ખૂબ જ પ્રિય સગાં-સંબંધીઓને છોડીને પૃથ્વી પર તીર્થયાત્રા કરવા નીકળી પડ્યા હતા.

ક્ષત્તુઃ કૌશારવેઃ તસ્ય સંવાદોઽધ્યાત્મસંશ્રિતઃ । યદ્વા સ ભગવાન્ તસ્મૈ પૃષ્ટઃ તત્ત્વં ઉવાચ હ

કૌશારવ ઋષિ અને વ્યાસપુત્ર વિદુરજી વચ્ચે આત્મજ્ઞાન વિષયક વાતચીત થઈ હતી; અથવા તો એ મહાન આત્માએ પૂછવામાં આવતાં તેમને તત્વજ્ઞાન સમજાવ્યું હતું.

બ્રૂહિ નઃ તદ્ ઇદં સૌમ્ય વિદુરસ્ય વિચેષ્ટિતમ્ । બન્ધુત્યાગ નિમિત્તં ચ યથૈવ આગતવાન્ પુનઃ

હે સૌમ્ય, કૃપા કરીને અમને કહો કે વિદુરજી શું કર્યા અને કયા કારણથી તેમણે સગાં-સંબંધીઓનો ત્યાગ કર્યો અને પછી ફરી પાછા આવ્યા.

સૂત ઉવાચ । રાજ્ઞા પરીક્ષિતા પૃષ્ટો યદ્ અવોચત્ મહામુનિઃ । તદ્વોઽભિધાસ્યે શ્રૃણુત રાજ્ઞઃ પ્રશ્નાનુસારતઃ

સૂતજી બોલ્યા: રાજા પરિક્ષિતે જે પ્રશ્ન પૂછ્યો ત્યારે મહામુનિએ જે જવાબ આપ્યો, એ હું હવે તમને કહું છું—તમે રાજાના પ્રશ્ન પ્રમાણે ધ્યાનથી સાંભળો.