શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

આમંત્ર્ય ચાભ્યનુજ્ઞાતઃ પરિષ્વજ્યાભિવાદ્ય તમ્ । આરુરોહ રથં કૈશ્ચિત્ પરિષ્વક્તોઽભિવાદિતઃ

પછી સૌને વિદાય લઈને, તેમના આશીર્વાદ અને પ્રેમથી, હરિએ રથ પર આરોહણ કર્યું; કેટલાકે તેમને ગળે લગાડ્યા અને વંદન કર્યા.

સુભદ્રા દ્રૌપદી કુન્તી વિરાટતનયા તથા । ગાન્ધારી ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ યુયુત્સુઃ ગૌતમો યમૌ

સુભદ્રા, દ્રૌપદી, કુંતી, વિરાટની પુત્રી, ગાંધારી, ધૃતરાષ્ટ્ર, યુયુત્સુ, કૃપાચાર્ય અને નકુલ-સહદેવ (યમલાઓ) હાજર હતા.

વૃકોદરશ્ચ ધૌમ્યશ્ચ સ્ત્રિયો મત્સ્યસુતાદયઃ । ન સેહિરે વિમુહ્યન્તો વિરહં શાર્ઙ્ગધન્વનઃ

વૃકોદર, ધૌમ્ય અને માછરાજાની પુત્રી સહિતની સ્ત્રીઓ, શાર્ઙ્ધન્વી શ્રીકૃષ્ણના વિયોગમાં ખૂબ જ ગભરાઈ ગઈ હતી અને એ વિયોગ સહન કરી શકી નહોતી.

સત્સઙ્ગાત્ મુક્તદુઃસઙ્ગો હાતું નોત્સહતે બુધઃ । કીર્ત્યમાનં યશો યસ્ય સકૃત્ આકર્ણ્ય રોચનમ્

સારા લોકોની સંગતથી જે દુર્ભળ સંગથી છુટકારો પામે છે, તે વિવેકી માણસ એકવાર ભગવાનનું મીઠું યશ સાંભળે તો એ સંગત છોડવી તેને અશક્ય બની જાય છે.

તસ્મિન્ ન્યસ્તધિયઃ પાર્થાઃ સહેરન્ વિરહં કથમ્ । દર્શનસ્પર્શસંલાપ શયનાસન ભોજનૈઃ

પૃથાના પુત્રો, જેમની બુદ્ધિ શ્રીકૃષ્ણમાં જ સ્થિર હતી, તેમણે તો દ્રષ્ટિ, સ્પર્શ, વાતચીત, સાથે સૂવું, બેઠાં રહેવું અને ભોજન વગેરે પછી એ વિયોગ કેવી રીતે સહન કર્યો હશે?

સર્વે તેઽનિમિષૈઃ અક્ષૈઃ તં અનુ દ્રુતચેતસઃ । વીક્ષન્તઃ સ્નેહસમ્બદ્ધા વિચેલુસ્તત્ર તત્ર હ

બધા જ, પ્રેમથી બંધાયેલા, અનિમિષ દ્રષ્ટિથી શ્રીકૃષ્ણને જોઈ રહ્યા હતા અને મનથી તેમના પાછળ દોડી રહ્યા હતા, એ લોકો અહીં ત્યાં ફરતા રહેતા.

ન્યરુન્ધન્ ઉદ્ગલત્ બાષ્પં ઔત્કણ્ઠ્યાત્ દેવકીસુતે । નિર્યાત્યગારાત્ નોઽભદ્રં ઇતિ સ્યાત્ બાન્ધવસ્ત્રિયઃ

કુટુંબની સ્ત્રીઓએ દેવકીપુત્રના વિયોગમાં ઉદભવતા આંસુઓને રોકી લીધા, કારણ કે તેઓ વિચારી રહી હતી કે, 'શ્રીકૃષ્ણ ઘર છોડે ત્યારે કોઈ અશુભ ન બને.'

મૃદઙ્ગશઙ્ખભેર્યશ્ચ વીણાપણવ ગોમુખાઃ । ધુન્ધુર્યાનક ઘણ્ટાદ્યા નેદુઃ દુન્દુભયસ્તથા

મૃદંગ, શંખ, ભેરી, વીણા, પખાવજ, ગોમુખ, ધુંધુરી, આણક, ઘંટડી અને ડુંડુભી વગેરે વાદ્યો એકસાથે ગુંજી ઉઠ્યા.

પ્રાસાદશિખરારૂઢાઃ કુરુનાર્યો દિદૃક્ષયા । વવૃષુઃ કુસુમૈઃ કૃષ્ણં પ્રેમવ્રીડાસ્મિતેક્ષણાઃ

કુરુ વંશની સ્ત્રીઓ શ્રીકૃષ્ણને જોવા ઉત્સુક બની મહેલો પર ચડી ગઈ અને પ્રેમ તથા લાજથી હસતાં નેત્રોથી પુષ્પવર્ષા કરી.

સિતાતપત્રં જગ્રાહ મુક્તાદામવિભૂષિતમ્ । રત્નદણ્ડં ગુડાકેશઃ પ્રિયઃ પ્રિયતમસ્ય હ

ગુડાકેશ, પોતાના પ્રિયમિત્રના પ્રિય, એણે મોતીની માળાથી શોભિત અને રત્નના દંડવાળું સફેદ છત્ર હાથમાં લીધું.

ઉદ્ધવઃ સાત્યકિશ્ચૈવ વ્યજને પરમાદ્ભુતે । વિકીર્યમાણઃ કુસુમૈ રેજે મધુપતિઃ પથિ

ઉદ્ધવ અને સાત્યકી એ અદ્ભુત ચામરથી પંખો કરી રહ્યા હતા, અને રસ્તામાં શ્રીમધુપતિ પર પુષ્પવર્ષા થતી હતી, એ સમયે તેઓ ખૂબ જ તેજસ્વી લાગતા હતા.

અશ્રૂયન્તાશિષઃ સત્યાઃ તત્ર તત્ર દ્વિજેરિતાઃ । નાનુરૂપાનુરૂપાશ્ચ નિર્ગુણસ્ય ગુણાત્મનઃ

અહીં ત્યાં દ્વિજોએ સાચા આશીર્વાદ ઉચ્ચાર્યા, જે ક્યારેક યોગ્ય, ક્યારેક અયોગ્ય હતા, એ સર્વ ગુણોના સ્વામી અને ગુણમય ભગવાન માટે.

અન્યોન્યમાસીત્ સંજલ્પ ઉત્તમશ્લોકચેતસામ્ । કૌરવેન્દ્રપુરસ્ત્રીણાં સર્વશ્રુતિમનોહરઃ

કૌરવ રાજાના શહેરની સ્ત્રીઓ, જેમનું મન શ્રીકૃષ્ણમાં લીન હતું, એમની વચ્ચે પરસ્પર એવી વાતો થવા લાગી કે જે સાંભળનાર દરેકના હૃદયને મોહી લે.

(વંશસ્થ) સ વૈ કિલાયં પુરુષઃ પુરાતનો ય એક આસીદવિશેષ આત્મનિ । અગ્રે ગુણેભ્યો જગદાત્મનીશ્વરે નિમીલિતાત્મન્નિશિ સુપ્તશક્તિષુ

આ પુરુષ તો એ જ પ્રાચીન પરમાત્મા છે, જે ગુણોથી પર અને સર્વશક્તિમાન છે, જગતના સ્વામી છે, અને સર્જન પહેલાં, સર્વશક્તિ નિદ્રામાં હતી ત્યારે પણ એકલાં જ હતા.

સ એવ ભૂયો નિજવીર્યચોદિતાં સ્વજીવમાયાં પ્રકૃતિં સિસૃક્ષતીમ્ । અનામરૂપાત્મનિ રૂપનામની વિધિત્સમાનોઽનુસસાર શાસ્ત્રકૃત્

પછી એ પરમાત્માએ પોતાની શક્તિથી પોતાની પ્રકૃતિને સર્જન માટે પ્રેરિત કરી, અને જે સ્વરૂપ અને નામથી રહિત છે, તેને નામ અને સ્વરૂપ આપવાના ઇરાદાથી, એ શાસ્ત્ર રચયિતા એ બધું ચલાવ્યું.

સ વા અયં યત્પદમત્ર સૂરયો જિતેન્દ્રિયા નિર્જિતમાતરિશ્વનઃ । પશ્યન્તિ ભક્તિ ઉત્કલિતામલાત્મના નન્વેષ સત્ત્વં પરિમાર્ષ્ટુમર્હતિ

જે સ્થાન મહર્ષિઓ, ઇન્દ્રિયજિત અને પ્રાણજિત બની, ભક્તિથી પવિત્ર મનથી જુએ છે, એ પરમાત્મા ખરેખર સમગ્ર સૃષ્ટિને પવિત્ર કરવા યોગ્ય છે.

સ વા અયં સખ્યનુગીત સત્કથો વેદેષુ ગુહ્યેષુ ચ ગુહ્યવાદિભિઃ । ય એક ઈશો જગદાત્મલીલયા સૃજત્યવત્યત્તિ ન તત્ર સજ્જતે

જેની મિત્રતા ગવાય છે, જેને વેદોમાં અને ગુપ્ત રીતે ગુપ્તજ્ઞ લોકો દ્વારા કહાય છે, એ એકમાત્ર ભગવાન, જગતના સ્વામી, પોતાની લીલાથી સર્જન, પાલન અને સંહાર કરે છે, પણ એમાં ક્યારેય આસક્ત થતો નથી.

યદા હ્યધર્મેણ તમોધિયો નૃપા જીવન્તિ તત્રૈષ હિ સત્ત્વતઃ કિલ । ધત્તે ભગં સત્યમૃતં દયાં યશો ભવાય રૂપાણિ દધત્ યુગે યુગે

જ્યારે રાજાઓ અધર્મથી અને અંધકારમય બુદ્ધિથી રાજ્ય કરે છે, ત્યારે એ સત્વત વંશમાંથી ભગવાન, ધન, સત્ય, દયા અને યશ ધારણ કરી, જગતના કલ્યાણ માટે, યુગે યુગે અવતાર લે છે.

અહો અલં શ્લાઘ્યતમં યદોઃ કુલં અહો અલં પુણ્યતમં મધોર્વનમ્ । યદેષ પુંસાં ઋષભઃ શ્રિયઃ પતિઃ સ્વજન્મના ચઙ્ક્રમણેન ચાઞ્ચતિ

અરે, યદુવંશ ખરેખર ખૂબ જ વખાણવા જેવું છે! મધુવન પણ અત્યંત પવિત્ર છે, કારણ કે અહીં પુરુષોત્તમ, શ્રીના સ્વામી, પોતાના જન્મ અને વિહારથી આનંદ પામે છે.

અહો બત સ્વર્યશસઃ તિરસ્કરી કુશસ્થલી પુણ્યયશસ્કરી ભુવઃ । પશ્યન્તિ નિત્યં યદનુગ્રહેષિતં સ્મિતાવલોકં સ્વપતિં સ્મ યત્પ્રજાઃ

વાસ્તવમાં, કુશસ્થળી એ સ્વર્ગના યશને પણ છાંયે પાડી દે છે અને પૃથ્વી પર પવિત્રતા લાવે છે, કારણ કે ત્યાંના લોકો ભગવાનના કૃપાથી સતત પોતાના સ્વામીના સ્મિતભર્યા દર્શનનો આનંદ માણે છે.

નૂનં વ્રતસ્નાનહુતાદિનેશ્વરઃ સમર્ચિતો હ્યસ્ય ગૃહીતપાણિભિઃ । પિબંતિ યાઃ સખ્યધરામૃતં મુહુઃ વ્રજસ્ત્રિયઃ સમ્મુમુહુઃ યદાશયાઃ

નિશ્ચિત છે કે આ સ્ત્રીઓએ ઉપવાસ, સ્નાન, હવન વગેરે વડે ભગવાનની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી છે, કારણ કે ભગવાને એમના હાથ પકડીને એમને પત્ની તરીકે સ્વીકારી છે. વ્રજની સ્ત્રીઓ વારંવાર ભગવાનના પ્રેમભર્યા મીઠા વચનોનો અમૃત પીતી રહે છે અને એમાં એટલી લીન થઈ જાય છે કે બધું ભૂલી જાય છે.

યા વીર્યશુલ્કેન હૃતાઃ સ્વયંવરે પ્રમથ્ય ચૈદ્યઃ પ્રમુખાન્હિ શુષ્મિણઃ । પ્રદ્યુમ્ન સામ્બામ્બ સુતાદયોઽપરા યાઃ ચાહૃતા ભૌમવધે સહસ્રશઃ

જે સ્ત્રીઓને ભગવાને પોતાનાં પરાક્રમથી સ્વયંવરમાથી જીતીને મેળવેલી, શિશુપાલ અને બીજા શક્તિશાળી રાજાઓને હરાવીને, તથા પ્રદ્યુમ્ન, સાંબ અને બીજા રાજકુમારીઓને, જેમને ભગવાને ભૌમાસુરને મારીને મુક્ત કરી, એમને હજારોથી વધારે સ્ત્રીઓ ભગવાન પાસે આવી.

એતાઃ પરં સ્ત્રીત્વમપાસ્તપેશલં નિરસ્તશૌચં બત સાધુ કુર્વતે । યાસાં ગૃહાત્ પુષ્કરલોચનઃ પતિઃ ન જાતુ અપૈત્યાહૃતિભિઃ હૃદિ સ્પૃશન્

આ સ્ત્રીઓએ ભલે સામાજિક શિસ્ત અને શુદ્ધિ છોડીને ભગવાનને પતિ રૂપે મેળવ્યા હોય, છતાંયે એમણે સ્ત્રીત્વમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન મેળવ્યું છે, કારણ કે કમળની જેમ સુંદર આંખો ધરાવનારા ભગવાન એમના ઘર છોડતા જ નથી અને હંમેશાં એમના હૃદયમાં વસે છે.

(અનુષ્ટુપ્) એવંવિધા ગદન્તીનાં સ ગિરઃ પુરયોષિતામ્ । નિરીક્ષણેન અભિનન્દન્ સસ્મિતેન યયૌ હરિઃ

શહેરની સ્ત્રીઓ આવી રીતે વાતો કરતી હતી ત્યારે હરિએ સ્મિત સાથે એમને નજરે જોઈ આશીર્વાદ આપ્યો અને પોતાના માર્ગે આગળ વધ્યા.

અજાતશત્રુઃ પૃતનાં ગોપીથાય મધુદ્વિષઃ । પરેભ્યઃ શઙ્કિતઃ સ્નેહાત્ પ્રાયુઙ્ક્ત ચતુરઙ્‌ગિણીમ્

અજાતશત્રુએ, મધુના દુશ્મન ભગવાનની સુરક્ષા માટે, બીજા શત્રુઓથી કોઈ ખતરો ન થાય એ માટે પ્રેમથી પોતાની ચાર ભાગવાળી સેના મોકલી.

અથ દૂરાગતાન્ શૌરિઃ કૌરવાન્ વિરહાતુરાન્ । સન્નિવર્ત્ય દૃઢં સ્નિગ્ધાન્ પ્રાયાત્સ્વનગરીં પ્રિયૈઃ

પછી શૌરીએ દૂરથી આવેલા, વિયોગથી વ્યાકુળ એવા કૌરવોને પ્રેમથી સમજાવી પાછા મોકલ્યા અને પોતાના પ્રિયજનો સાથે પોતાના શહેર તરફ ચાલ્યા.

કુરુજાઙ્ગલપાઞ્ચાલાન્ શૂરસેનાન્ સયામુનાન્ । બ્રહ્માવર્તં કુરુક્ષેત્રં મત્સ્યાન્ સારસ્વતાનથ

ત્યાંથી તેઓ કુરુ, જાંગલ, પંચાલ, શૂરસેન, યમુના કાંઠા, બ્રહ્માવર્ત, કુરુક્ષેત્ર, મત્સ્ય અને સારસ્વત દેશમાંથી પસાર થયા.

મરુધન્વમતિક્રમ્ય સૌવીરાભીરયોઃ પરાન્ । આનર્તાન્ ભાર્ગવોપાગાત્ શ્રાન્તવાહો મનાગ્વિભુઃ

મરુધન્વા રણ પાર કરીને, તેઓ સૌવીર અને આભીર દેશ ગયા, પછી ભાર્ગવ સાથે આનંદરાષ્ટ્ર પહોંચ્યા, ત્યારે ઘોડાઓ થોડા થાકી ગયા હતા.

તત્ર તત્ર હ તત્રત્યૈઃ હરિઃ પ્રત્યુદ્યતાર્હણઃ । સાયં ભેજે દિશં પશ્ચાત્ ગવિષ્ઠો ગાં ગતસ્તદા

દરેક જગ્યાએ ભગવાનને ત્યાંના લોકોએ સન્માનપૂર્વક આવકાર આપ્યો. સાંજે તેઓ પશ્ચિમ તરફ વળ્યા અને ગાયો માટે ચારો શોધતા ગૌભૂમિ તરફ ગયા.