શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સપદિ સખિવચો નિશમ્ય મધ્યે નિજપરયોર્બલયો રથં નિવેશ્ય । સ્થિતવતિ પરસૈનિકાયુરક્ષ્ણા હૃતવતિ પાર્થસખે રતિર્મમાસ્તુ

મધ્યે યુદ્ધમાં મિત્રના વચન સાંભળી, તેમણે રથને બંને સેના વચ્ચે ઉભો રાખ્યો, અને શત્રુ સૈનિકોના પ્રાણ બચાવતાં, પార్థના મિત્ર એવા શ્રીકૃષ્ણમાં મારી ભક્તિ અડગ રહે.

વ્યવહિત પૃતનામુખં નિરીક્ષ્ય સ્વજનવધાત્ વિમુખસ્ય દોષબુદ્ધ્યા । કુમતિમ અહરત્ આત્મવિદ્યયા યઃ ચશ્ચરણરતિઃ પરમસ્ય તસ્ય મેઽસ્તુ

વિપક્ષી સેનાને જોઈને અને પોતાના સ્વજનોના વધથી દુઃખી થઈ, અર્જુન જ્યારે મૂંઝાયો હતો ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે આત્મજ્ઞાનથી તેની ભ્રાંતિ દૂર કરી—એવા તેમના ચરણોમાં મારી પરમ ભક્તિ રહે.

સ્વનિગમમપહાય મત્પ્રતિજ્ઞાં ઋતમધિ કર્તુમવપ્લુતો રથસ્થઃ । ધૃતરથ ચરણોઽભ્યયાત્ ચલદ્ગુઃ હરિરિવ હન્તુમિભં ગતોત્તરીયઃ

મારી પ્રતિજ્ઞા સાચવીને પોતાના વચન ત્યજી, શ્રીકૃષ્ણ રથમાંથી કૂદી પડ્યા, ઉપરનું વસ્ત્ર ખસી ગયું, હાથમાં કશ અને દોડતા, જાણે હરી હાથીને મારવા જાય તેમ, મારા તરફ આવ્યા.

શિતવિશિખહતો વિશીર્ણદંશઃ ક્ષતજપરિપ્લુત આતતાયિનો મે । પ્રસભં અભિસસાર મદ્વધાર્થં સ ભવતુ મે ભગવાન્ ગતિર્મુકુન્દઃ

મારા તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ, ધનુષ્ય તૂટી ગયું, શરીર લોહીથી ભીંજાઈ ગયું, અને શત્રુ મારી હત્યા માટે દોડ્યો—એવા મુક્તિદાતા ભગવાન મુકુન્દ મને આશ્રય આપો.

વિજયરથકુટુમ્બ આત્તતોત્રે ધૃતહયરશ્મિનિ તત્ શ્રિયેક્ષણીયે । ભગવતિ રતિરસ્તુ મે મુમૂર્ષોઃ યમિહ નિરીક્ષ્ય હતા ગતાઃ સ્વરૂપમ્

વિજયના રથ પર, હાથમાં કશ અને ઘોડાની વાડકીઓ પકડીને, જેમનું સૌંદર્ય દર્શન માટે યોગ્ય છે, એવા ભગવાનમાં, મૃત્યુ સમયે મારી ભક્તિ અડગ રહે; જેમને અહીં મૃત્યુ પામેલા યોદ્ધાઓએ જોઈને પોતાનું સત્ય સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કર્યું.

લલિત ગતિ વિલાસ વલ્ગુહાસ પ્રણય નિરીક્ષણ કલ્પિતોરુમાનાઃ । કૃતમનુકૃતવત્ય ઉન્મદાન્ધાઃ પ્રકૃતિમગન્ કિલ યસ્ય ગોપવધ્વઃ

ગોપીઓની ચાલ મનમોહક, હાસ્ય મીઠું, તિરછા દૃષ્ટિમાં પ્રેમ અને મનગમતી રીસ, કૃષ્ણના રમણિય લિલાઓનું અનુસરણ કરતાં, પ્રેમમાં ઉન્મત્ત અને અંધ બની, તેઓ શ્રીકૃષ્ણના સ્વરૂપમાં લીન થઈ ગઈ હતી.

મુનિગણ નૃપવર્યસઙ્કુલેઽન્તઃ સદસિ યુધિષ્ઠિર રાજસૂય એષામ્ । અર્હણં ઉપપેદ ઈક્ષણીયો મમ દૃશિગોચર એષ આવિરાત્મા

યુધિષ્ઠિરના રાજસૂય યજ્ઞમાં, જ્યાં મહાન ઋષિઓ અને રાજાઓ ભેગા થયા હતા, એ સભામાં, બધા વચ્ચે, એજ એક પૂજનીય બન્યો અને મારા દ્રષ્ટિગોચર થયો—એ જ મને પોતાનું સત્ય સ્વરૂપ દર્શાવનાર છે.

તમિમમહમજં શરીરભાજાં હૃદિ હૃદિ ધિષ્ઠિતમાત્મ કલ્પિતાનામ્ । પ્રતિદૃશમિવ નૈકધાર્કમેકં સમધિગતોઽસ્મિ વિધૂત ભેદમોહઃ

હવે મેં એ અજન્માને જાણી લીધો છે, જે દરેક શરીરધારીના હૃદયમાં વસે છે અને દરેકના મન પ્રમાણે જુદો જુદો દેખાય છે, જેમ એક સૂર્ય અનેક પાણીમાં જુદા જુદા રૂપે દેખાય છે; હવે મારા મનની ભેદભાવની મોહતા દૂર થઈ ગઈ છે.

સૂત ઉવાચ । (અનુષ્ટુપ્) કૃષ્ણ એવં ભગવતિ મનોવાક્ દૃષ્ટિવૃત્તિભિઃ । આત્મનિ આત્માનમાવેશ્ય સોઽન્તઃશ્વાસ ઉપારમત્

સૂતજી બોલ્યા: આમ, કૃષ્ણમાં મન, વાણી અને દ્રષ્ટિ એકાગ્ર કરીને, પોતાને પરમાત્મામાં લીન કરી, ભીષ્મ પિતામહે અંતિમ શ્વાસ ખેંચી, સ્થિર થઈ ગયા.

સમ્પદ્યમાનમાજ્ઞાય ભીષ્મં બ્રહ્મણિ નિષ્કલે । સર્વે બભૂવુસ્તે તૂષ્ણીં વયાંસીવ દિનાત્યયે

ભીષ્મ પિતામહ બ્રહ્મમાં લીન થાય છે એ જાણીને, ત્યાં હાજર બધા લોકો પંખીઓ સાંજ પડે ત્યારે જેમ શાંત થઈ જાય, એમ મૌન થઈ ગયા.

તત્ર દુન્દુભયો નેદુઃ દેવમાનવ વાદિતાઃ । શશંસુઃ સાધવો રાજ્ઞાં ખાત્પેતુઃ પુષ્પવૃષ્ટયઃ

એ સમયે દેવો અને મનુષ્યોના વાદ્યો વાગવા લાગ્યા, સારા લોકો ભીષ્મની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા અને રાજા પર આકાશમાંથી પુષ્પવર્ષા થવા લાગી.

તસ્ય નિર્હરણાદીનિ સમ્પરેતસ્ય ભાર્ગવ । યુધિષ્ઠિરઃ કારયિત્વા મુહૂર્તં દુઃખિતોઽભવત્

ભીષ્મ પિતામહના અવસાન પછી, યુધિષ્ઠિરે વિધિપૂર્વક તેમના અંત્યક્રિયા કરાવી, છતાં થોડો સમય સુધી દુઃખી રહ્યો.

તુષ્ટુવુર્મુનયો હૃષ્ટાઃ કૃષ્ણં તત્ ગુહ્યનામભિઃ । તતસ્તે કૃષ્ણહૃદયાઃ સ્વાશ્રમાન્પ્રયયુઃ પુનઃ

ઋષિઓ આનંદિત થઈ કૃષ્ણની ગુપ્ત નામોથી સ્તુતિ કરી, અને પછી કૃષ્ણમાં મન ધરાવતા એ બધા પોતાના આશ્રમોમાં પાછા ગયા.

તતો યુધિષ્ઠિરો ગત્વા સહકૃષ્ણો ગજાહ્વયમ્ । પિતરં સાન્ત્વયામાસ ગાન્ધારીં ચ તપસ્વિનીમ્

પછી યુધિષ્ઠિર કૃષ્ણ સાથે ગજાહ્વય શહેર ગયા અને પોતાના પિતા તથા તપસ્વિ ગાંધારીને સાંત્વના આપી.

પિત્રા ચાનુમતો રાજા વાસુદેવાનુમોદિતઃ । ચકાર રાજ્યં ધર્મેણ પિતૃપૈતામહં વિભુઃ

પિતાની મંજૂરી અને કૃષ્ણની સહમતિથી, યુધિષ્ઠિર મહારાજે પિતા-પિતામહ પાસેથી મળેલ રાજ્યને ધર્મપૂર્વક સંભાળ્યું.

પયઃ સ્તનાભ્યાં સુસ્રાવ નેત્રજૈઃ સલિલૈઃ શિવૈઃ । તદાભિષિચ્યમાનાભ્યાં વીર વીરસુવો મુહુઃ

વીરપુત્રની માતાના સ્તનમાંથી દૂધ વહેવા લાગ્યું અને આંખોમાંથી શુભ અશ્રુઓ ટપકવા લાગી, એમ માતાએ પુત્રને વારંવાર અભિષેક કર્યો.

તાં શશંસુર્જના રાજ્ઞીં દિષ્ટ્યા તે પુત્ર આર્તિહા । પ્રતિલબ્ધશ્ચિરં નષ્ટો રક્ષિતા મણ્ડલં ભુવઃ

લોકોએ રાણીને કહ્યું: 'દેવી, શુભ છે કે તમારો પુત્ર, દુઃખ દૂર કરનાર, લાંબા સમય પછી પરત આવ્યો છે અને હવે પૃથ્વીનું રક્ષણ કરશે.'

અભ્યર્ચિતસ્ત્વયા નૂનં ભગવાન્ પ્રણતાર્તિહા । યદનુધ્યાયિનો ધીરા મૃત્યું જિગ્યુઃ સુદુર્જયમ્

નિશ્ચિત છે, રાણી, તમે ભગવાનની પૂજા કરી છે, કારણ કે જેમના મન સ્થિર હોય અને જે ભગવાનનું ચિંતન કરે છે, તેઓ દુર્લભ એવા મૃત્યુને પણ જીતે છે.

લાલ્યમાનં જનૈરેવં ધ્રુવં સભ્રાતરં નૃપઃ । આરોપ્ય કરિણીં હૃષ્ટઃ સ્તૂયમાનોઽવિશત્પુરમ્

લોકોએ યુધિષ્ઠિર અને તેમના ભાઈઓને પ્રેમપૂર્વક વધાવ્યા, રાજા આનંદિત થઈ હાથી પર ચઢ્યા અને સર્વત્ર સ્તુતિ થતી હતી, ત્યારે શહેરમાં પ્રવેશ્યા.

તત્ર તત્રોપસઙ્‌કૢપ્તૈઃ લસન્ મકરતોરણૈઃ । સવૃન્દૈઃ કદલીસ્તમ્ભૈઃ પૂગપોતૈશ્ચ તદ્વિધૈઃ

શહેરના દરેક દ્વારે સુંદર મકર તોરણો, કેળાના ગૂંચ અને પાનફળના ઢગલા સુંદર રીતે સજાવવામાં આવ્યા હતા.

ચૂતપલ્લવવાસઃસ્રઙ્‌ મુક્તાદામવિલમ્બિભિઃ । ઉપસ્કૃતં પ્રતિદ્વારં અપાં કુમ્ભૈઃ સદીપકૈઃ

દરેક પ્રવેશદ્વાર પર પાણીથી ભરેલા કલશ, દીવટીઓ, આમના કૂમળા પાંદડાની વણેલી માળાઓ અને મુક્તાની લટકતી માળાઓથી શોભાયમાન બન્યા હતા.

પ્રાકારૈઃ ગોપુરાગારૈઃ શાતકુમ્ભપરિચ્છદૈઃ । સર્વતોઽલઙ્‌કૃતં શ્રીમદ્ વિમાનશિખરદ્યુભિઃ

શહેરના ચારેય બાજુએ કિલ્લા, દ્વાર અને ઘરો પર સોનાના શણગાર હતા અને મહેલો પર તેજસ્વી શિખરો ઝગમગતા હતા.

મૃષ્ટચત્વરરથ્યાટ્ટ માર્ગં ચન્દનચર્ચિતમ્ । લાજાક્ષતૈઃ પુષ્પફલૈઃ તણ્ડુલૈર્બલિભિર્યુતમ્

શહેરના ચૌક, રસ્તાઓ અને માર્ગો સ્વચ્છ અને ચંદનથી સુગંધિત હતા, અને સર્વત્ર લાજ, અખંડ અનાજ, પુષ્પો, ફળો અને ચોખા જેવી ભેટો ધરવામાં આવી હતી.

ધ્રુવાય પથિ દૃષ્ટાય તત્ર તત્ર પુરસ્ત્રિયઃ । સિદ્ધાર્થાક્ષતદધ્યમ્બુ દૂર્વાપુષ્પફલાનિ ચ

રાજા જ્યારે માર્ગે જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે શહેરની સ્ત્રીઓએ વિવિધ સ્થળોએ શુભ ચીજવસ્તુઓ જેમ કે અખંડ અનાજ, દહીં, પાણી, દુર્વા, પુષ્પો અને ફળો લઈને આવકાર કર્યો.

ઉપજહ્રુઃ પ્રયુઞ્જાના વાત્સલ્યાદાશિષઃ સતીઃ । શૃણ્વન્ તદ્વલ્ગુગીતાનિ પ્રાવિશદ્ભવનં પિતુઃ

જ્યારે ધ્રુવજી પોતાના પિતાના મહેલમાં પ્રવેશ્યા, ત્યારે સદ્ગુણવંતી સ્ત્રીઓએ માતૃભાવથી આશીર્વાદ આપ્યા અને તેમના મીઠા બાળગીતો સાંભળતા હતા.

મહામણિવ્રાતમયે સ તસ્મિન્ ભવનોત્તમે । લાલિતો નિતરાં પિત્રા ન્યવસદ્ દિવિ દેવવત્

મોટા મોતી અને રત્નોથી શોભતા એ મહાન મહેલમાં, પિતા ધ્રુવજીને ખૂબ પ્રેમથી લાડ કરતા અને તેઓ ત્યાં સ્વર્ગના દેવતાની જેમ રહેતા.

પયઃફેનનિભાઃ શય્યા દાન્તા રુક્મપરિચ્છદાઃ । આસનાનિ મહાર્હાણિ યત્ર રૌક્મા ઉપસ્કરાઃ

ત્યાંના પથારો દૂધની ફેંક જેવી સફેદ અને સોનાની અળકારોથી શોભતા હતા; બેઠકો બહુ જ કિંમતી હતી અને બધું જ સોનાથી બનેલું હતું.

યત્ર સ્ફટિકકુડ્યેષુ મહામારકતેષુ ચ । મણિપ્રદીપા આભાન્તિ લલનારત્નસંયુતાઃ

એ મહેલમાં, સ્ફટિકની દિવાલો અને મોટા પન્નાની ઉપર, સ્ત્રીઓના આભૂષણોના રત્નોથી શણગારેલા દીવા તેજથી ઝગમગતા હતા.

ઉદ્યાનાનિ ચ રમ્યાણિ વિચિત્રૈરમરદ્રુમૈઃ । કૂજદ્વિહઙ્‌ગમિથુનૈઃ ગાયન્મત્તમધુવ્રતૈઃ

ત્યાં સુંદર બગીચાઓ હતા, જેમાં અદભુત દેવવૃક્ષો, કલરવ કરતા પક્ષીઓના જોડી અને મધમાં મસ્ત થયેલા ભમરા ગીત ગાતા હતા.