શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

યં મન્યસે માતુલેયં પ્રિયં મિત્રં સુહૃત્તમમ્ । અકરોઃ સચિવં દૂતં સૌહૃદાદથ સારથિમ્

જેને તું તારો મામેરો, પ્રિય મિત્ર, શ્રેષ્ઠ સુહૃદ માને છે, જેને તું મંત્રી, દૂત અને સારથી પણ બનાવ્યો, એ—

સર્વાત્મનઃ સમદૃશો હ્યદ્વયસ્યાનહઙ્કૃતેઃ । તત્કૃતં મતિવૈષમ્યં નિરવદ્યસ્ય ન ક્વચિત્

જે સર્વના આત્મા છે, સર્વને સમદૃષ્ટિથી જુએ છે, અદ્વિતીય અને અહંકારરહિત છે, એના દ્વારા મનમાં થતી ભેદભાવતા ક્યારેય દોષરૂપ નથી.

તથાપ્યેકાન્તભક્તેષુ પશ્ય ભૂપાનુકમ્પિતમ્ । યત્ મે અસૂન્ ત્યજતઃ સાક્ષાત્ કૃષ્ણો દર્શનમાગતઃ

છતાં પણ, એકાંત ભક્તોમાં ભગવાનની દયાળુતા જો—જ્યારે હું પ્રાણ છોડું છું ત્યારે કૃષ્ણ સ્વયં મારા સમક્ષ આવ્યા છે.

ભક્ત્યાવેશ્ય મનો યસ્મિન્ વાચા યન્નામ કીર્તયન્ । ત્યજન્ કલેવરં યોગી મુચ્યતે કામકર્મભિઃ

જે યોગી ભક્તિપૂર્વક મન ભગવાનમાં એકાગ્ર કરે છે અને પોતાના મોઢેથી તેમનું નામ ઉચ્છારે છે, તે જ્યારે શરીર છોડે છે ત્યારે ઇચ્છા અને કર્મોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

(વંશસ્થ) સ દેવદેવો ભગવાન્ પ્રતીક્ષતાં કલેવરં યાવદિદં હિનોમ્યહમ્ । પ્રસન્નહાસારુણલોચનોલ્લસન્ મુખામ્બુજો ધ્યાનપથશ્ચતુર્ભુજઃ

એ દેવોના દેવ, ભગવાન, મારા શરીર છોડ્યા સુધી રાહ જુએ. તેઓ પ્રસન્ન હાસ્યવાળા, લાલ આંખોવાળા, તેજસ્વી કમળ જેવા ચહેરાવાળા અને ચાર હાથ ધરાવાળા મારા ધ્યાનમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે.

સૂત ઉવાચ । (અનુષ્ટુપ્) યુધિષ્ઠિરઃ તત્ આકર્ણ્ય શયાનં શરપઞ્જરે । અપૃચ્છત્ વિવિધાન્ ધર્માન્ ઋષીણાં ચાનુશ્રૃણ્વતામ્

સૂતજી કહે છે: યુધિષ્ઠિરે આ સાંભળીને, તીક્ષ્ણ બાણોના શય્યામાં સુતા ભીષ્મપિતામહને વિવિધ ધર્મો વિશે પૂછ્યું, અને આસપાસ બેઠેલા ઋષિઓએ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ્યું.

પુરુષસ્વભાવવિહિતાન્ યથાવર્ણં યથાશ્રમમ્ । વૈરાગ્યરાગોપાધિભ્યાં આમ્નાતોભયલક્ષણાન્

યુધિષ્ઠિરે મનુષ્યના સ્વભાવ અનુસાર, જાતિ અને આશ્રમ પ્રમાણે કરવાના ધર્મો તથા વૈરાગ્ય અને આસક્તિના લક્ષણો વિશે શાસ્ત્રોમાં જે જણાવાયું છે તે અંગે પૂછ્યું.

દાનધર્માન્ રાજધર્માન્ મોક્ષધર્માન્ વિભાગશઃ । સ્ત્રીધર્માન્ ભગવદ્ધર્માન્ સમાસવ્યાસ યોગતઃ

તેમણે દાનના ધર્મો, રાજધર્મો, મોક્ષના ધર્મો, સ્ત્રીધર્મો અને ભગવાનના ભક્તિધર્મો તથા તેમના વિવિધ ભાગો અને યોગના પ્રકારો વિશે સંક્ષિપ્ત અને વિસ્તૃત રીતે પૂછ્યું.

ધર્માર્થકામમોક્ષાંશ્ચ સહોપાયાન્ યથા મુને । નાનાખ્યાનેતિહાસેષુ વર્ણયામાસ તત્ત્વવિત્

સત્યને જાણનારા ઋષિએ ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ તથા તેમને મેળવવાના ઉપાયો, વિવિધ કથાઓ અને ઇતિહાસોમાં જે વર્ણવાયું છે તે બધું યુધિષ્ઠિરને સમજાવ્યું.

ધર્મં પ્રવદતસ્તસ્ય સ કાલઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ । યો યોગિનઃ છન્દમૃત્યોઃ વાઞ્છિતસ્તુ ઉત્તરાયણઃ

જ્યારે તેઓ ધર્મનું વર્ણન કરી રહ્યા હતા ત્યારે એ શુભ સમય આવી પહોંચ્યો, જે સમય યોગીઓ પોતાની ઇચ્છાએ મૃત્યુ મેળવવા માગે છે, એ ઉત્તરાયણનો સમય હતો.

(વંશસ્થ) તદોપસંહૃત્ય ગિરઃ સહસ્રણીઃ વિમુક્તસઙ્ગં મન આદિપૂરુષે । કૃષ્ણે લસત્પીતપટે ચતુર્ભુજે પુરઃ સ્થિતેઽમીલિત દૃગ્ વ્યધારયત્

પછી તેમણે પોતાના હજારો પ્રવાહ જેવી વાણી રોકી, સર્વ બંધનોથી મુક્ત મનને પ્રાથમિક પુરુષ શ્રીકૃષ્ણમાં એકાગ્ર કર્યું, જે પીળા વસ્ત્ર ધારણ કરીને, ચાર હાથવાળા, સામે ઉભેલા અને ઝપટાવેલા નેત્રવાળા છે.

વિશુદ્ધયા ધારણયા હતાશુભઃ તદીક્ષયૈવાશુ ગતાયુધશ્રમઃ । નિવૃત્ત સર્વેન્દ્રિય વૃત્તિ વિભ્રમઃ તુષ્ટાવ જન્યં વિસૃજન્ જનાર્દનમ્

પવિત્ર એકાગ્રતાથી, સર્વ અશુભતા નાશ પામી, માત્ર ભગવાનના દર્શનથી યુદ્ધની થાક ઉતરી ગઈ, સર્વ ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ શાંત થઈ ગઈ, ત્યારે તેમણે જગતના સર્જનહાર જનાર્દનનું સ્તુતિ કરી અને વિદાય લેવાની તૈયારી કરી.

શ્રીભીષ્મ ઉવાચ । (પુષ્પિતાગ્રા) ઇતિ મતિરુપકલ્પિતા વિતૃષ્ણા ભગવતિ સાત્વતપુઙ્ગવે વિભૂમ્નિ । સ્વસુખમુપગતે ક્વચિત્ વિહર્તું પ્રકૃતિમુપેયુષિ યદ્ભવપ્રવાહઃ

શ્રી ભીષ્મ કહે છે: હવે મારી બુદ્ધિ સર્વ તૃષ્ણાથી મુક્ત થઈ ભગવાનમાં સ્થિર થઈ છે, જે સાત્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે અને પોતાનું આનંદ પ્રાપ્ત કરીને ક્યારેક પ્રકૃતિમાં પ્રવેશી જાય છે, જ્યાંથી જન્મમરણનો પ્રવાહ શરૂ થાય છે.

ત્રિભુવનકમનં તમાલવર્ણં રવિકરગૌરવરામ્બરં દધાને । વપુરલકકુલાવૃત આનનાબ્જં વિજયસખે રતિરસ્તુ મેઽનવદ્યા

ત્રણે લોકને આનંદ આપનારા, તમાળ વૃક્ષ જેવો શ્યામ, સૂર્યકિરણ જેવાં તેજસ્વી વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, વાળની લટોમાં ઘેરાયેલા અને કમળ જેવા ચહેરાવાળા, અર્જુનના મિત્ર એવા શ્રીકૃષ્ણમાં મારી નિર્વિકાર ભક્તિ સ્થિર રહે.

યુધિ તુરગરજો વિધૂમ્ર વિષ્વક્ કચલુલિતશ્રમવારિ અલઙ્કૃતાસ્યે । મમ નિશિતશરૈર્વિભિદ્યમાન ત્વચિ વિલસત્કવચેઽસ્તુ કૃષ્ણ આત્મા

યુદ્ધમાં, પરિશ્રમથી તેમના ચહેરા પર પરસેવો છલકાય છે, ઘોડાની ધૂળથી વાળ ધૂંધળા થયા છે, મારી તીક્ષ્ણ બાણોથી ચામડી છિદ્રાય છે અને કવચ તેજ પામે છે—એવા શ્રીકૃષ્ણ, જે મારા સત્ય સ્વરૂપ છે, તેઓ મને પ્રાપ્ત થાય.

સપદિ સખિવચો નિશમ્ય મધ્યે નિજપરયોર્બલયો રથં નિવેશ્ય । સ્થિતવતિ પરસૈનિકાયુરક્ષ્ણા હૃતવતિ પાર્થસખે રતિર્મમાસ્તુ

મધ્યે યુદ્ધમાં મિત્રના વચન સાંભળી, તેમણે રથને બંને સેના વચ્ચે ઉભો રાખ્યો, અને શત્રુ સૈનિકોના પ્રાણ બચાવતાં, પార్థના મિત્ર એવા શ્રીકૃષ્ણમાં મારી ભક્તિ અડગ રહે.

વ્યવહિત પૃતનામુખં નિરીક્ષ્ય સ્વજનવધાત્ વિમુખસ્ય દોષબુદ્ધ્યા । કુમતિમ અહરત્ આત્મવિદ્યયા યઃ ચશ્ચરણરતિઃ પરમસ્ય તસ્ય મેઽસ્તુ

વિપક્ષી સેનાને જોઈને અને પોતાના સ્વજનોના વધથી દુઃખી થઈ, અર્જુન જ્યારે મૂંઝાયો હતો ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે આત્મજ્ઞાનથી તેની ભ્રાંતિ દૂર કરી—એવા તેમના ચરણોમાં મારી પરમ ભક્તિ રહે.

સ્વનિગમમપહાય મત્પ્રતિજ્ઞાં ઋતમધિ કર્તુમવપ્લુતો રથસ્થઃ । ધૃતરથ ચરણોઽભ્યયાત્ ચલદ્ગુઃ હરિરિવ હન્તુમિભં ગતોત્તરીયઃ

મારી પ્રતિજ્ઞા સાચવીને પોતાના વચન ત્યજી, શ્રીકૃષ્ણ રથમાંથી કૂદી પડ્યા, ઉપરનું વસ્ત્ર ખસી ગયું, હાથમાં કશ અને દોડતા, જાણે હરી હાથીને મારવા જાય તેમ, મારા તરફ આવ્યા.

શિતવિશિખહતો વિશીર્ણદંશઃ ક્ષતજપરિપ્લુત આતતાયિનો મે । પ્રસભં અભિસસાર મદ્વધાર્થં સ ભવતુ મે ભગવાન્ ગતિર્મુકુન્દઃ

મારા તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ, ધનુષ્ય તૂટી ગયું, શરીર લોહીથી ભીંજાઈ ગયું, અને શત્રુ મારી હત્યા માટે દોડ્યો—એવા મુક્તિદાતા ભગવાન મુકુન્દ મને આશ્રય આપો.

વિજયરથકુટુમ્બ આત્તતોત્રે ધૃતહયરશ્મિનિ તત્ શ્રિયેક્ષણીયે । ભગવતિ રતિરસ્તુ મે મુમૂર્ષોઃ યમિહ નિરીક્ષ્ય હતા ગતાઃ સ્વરૂપમ્

વિજયના રથ પર, હાથમાં કશ અને ઘોડાની વાડકીઓ પકડીને, જેમનું સૌંદર્ય દર્શન માટે યોગ્ય છે, એવા ભગવાનમાં, મૃત્યુ સમયે મારી ભક્તિ અડગ રહે; જેમને અહીં મૃત્યુ પામેલા યોદ્ધાઓએ જોઈને પોતાનું સત્ય સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કર્યું.

લલિત ગતિ વિલાસ વલ્ગુહાસ પ્રણય નિરીક્ષણ કલ્પિતોરુમાનાઃ । કૃતમનુકૃતવત્ય ઉન્મદાન્ધાઃ પ્રકૃતિમગન્ કિલ યસ્ય ગોપવધ્વઃ

ગોપીઓની ચાલ મનમોહક, હાસ્ય મીઠું, તિરછા દૃષ્ટિમાં પ્રેમ અને મનગમતી રીસ, કૃષ્ણના રમણિય લિલાઓનું અનુસરણ કરતાં, પ્રેમમાં ઉન્મત્ત અને અંધ બની, તેઓ શ્રીકૃષ્ણના સ્વરૂપમાં લીન થઈ ગઈ હતી.

મુનિગણ નૃપવર્યસઙ્કુલેઽન્તઃ સદસિ યુધિષ્ઠિર રાજસૂય એષામ્ । અર્હણં ઉપપેદ ઈક્ષણીયો મમ દૃશિગોચર એષ આવિરાત્મા

યુધિષ્ઠિરના રાજસૂય યજ્ઞમાં, જ્યાં મહાન ઋષિઓ અને રાજાઓ ભેગા થયા હતા, એ સભામાં, બધા વચ્ચે, એજ એક પૂજનીય બન્યો અને મારા દ્રષ્ટિગોચર થયો—એ જ મને પોતાનું સત્ય સ્વરૂપ દર્શાવનાર છે.

તમિમમહમજં શરીરભાજાં હૃદિ હૃદિ ધિષ્ઠિતમાત્મ કલ્પિતાનામ્ । પ્રતિદૃશમિવ નૈકધાર્કમેકં સમધિગતોઽસ્મિ વિધૂત ભેદમોહઃ

હવે મેં એ અજન્માને જાણી લીધો છે, જે દરેક શરીરધારીના હૃદયમાં વસે છે અને દરેકના મન પ્રમાણે જુદો જુદો દેખાય છે, જેમ એક સૂર્ય અનેક પાણીમાં જુદા જુદા રૂપે દેખાય છે; હવે મારા મનની ભેદભાવની મોહતા દૂર થઈ ગઈ છે.

સૂત ઉવાચ । (અનુષ્ટુપ્) કૃષ્ણ એવં ભગવતિ મનોવાક્ દૃષ્ટિવૃત્તિભિઃ । આત્મનિ આત્માનમાવેશ્ય સોઽન્તઃશ્વાસ ઉપારમત્

સૂતજી બોલ્યા: આમ, કૃષ્ણમાં મન, વાણી અને દ્રષ્ટિ એકાગ્ર કરીને, પોતાને પરમાત્મામાં લીન કરી, ભીષ્મ પિતામહે અંતિમ શ્વાસ ખેંચી, સ્થિર થઈ ગયા.

સમ્પદ્યમાનમાજ્ઞાય ભીષ્મં બ્રહ્મણિ નિષ્કલે । સર્વે બભૂવુસ્તે તૂષ્ણીં વયાંસીવ દિનાત્યયે

ભીષ્મ પિતામહ બ્રહ્મમાં લીન થાય છે એ જાણીને, ત્યાં હાજર બધા લોકો પંખીઓ સાંજ પડે ત્યારે જેમ શાંત થઈ જાય, એમ મૌન થઈ ગયા.

તત્ર દુન્દુભયો નેદુઃ દેવમાનવ વાદિતાઃ । શશંસુઃ સાધવો રાજ્ઞાં ખાત્પેતુઃ પુષ્પવૃષ્ટયઃ

એ સમયે દેવો અને મનુષ્યોના વાદ્યો વાગવા લાગ્યા, સારા લોકો ભીષ્મની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા અને રાજા પર આકાશમાંથી પુષ્પવર્ષા થવા લાગી.

તસ્ય નિર્હરણાદીનિ સમ્પરેતસ્ય ભાર્ગવ । યુધિષ્ઠિરઃ કારયિત્વા મુહૂર્તં દુઃખિતોઽભવત્

ભીષ્મ પિતામહના અવસાન પછી, યુધિષ્ઠિરે વિધિપૂર્વક તેમના અંત્યક્રિયા કરાવી, છતાં થોડો સમય સુધી દુઃખી રહ્યો.

તુષ્ટુવુર્મુનયો હૃષ્ટાઃ કૃષ્ણં તત્ ગુહ્યનામભિઃ । તતસ્તે કૃષ્ણહૃદયાઃ સ્વાશ્રમાન્પ્રયયુઃ પુનઃ

ઋષિઓ આનંદિત થઈ કૃષ્ણની ગુપ્ત નામોથી સ્તુતિ કરી, અને પછી કૃષ્ણમાં મન ધરાવતા એ બધા પોતાના આશ્રમોમાં પાછા ગયા.

તતો યુધિષ્ઠિરો ગત્વા સહકૃષ્ણો ગજાહ્વયમ્ । પિતરં સાન્ત્વયામાસ ગાન્ધારીં ચ તપસ્વિનીમ્

પછી યુધિષ્ઠિર કૃષ્ણ સાથે ગજાહ્વય શહેર ગયા અને પોતાના પિતા તથા તપસ્વિ ગાંધારીને સાંત્વના આપી.