શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીભગવાનુવાચ - મા ભૈષ્ટ બાલં તપસો દુરત્યયાન્ નિવર્તયિષ્યે પ્રતિયાત સ્વધામ । યતો હિ વઃ પ્રાણનિરોધ આસીત્ ઔત્તાનપાદિર્મયિ સઙ્‌ગતાત્મા

શ્રીભગવાને કહ્યું: ડરશો નહીં. હું એ બાળકને આ કઠિન તપથી પાછો વાળું છું. તમે તમારાં લોકમાં પાછા જાવ. કારણ કે એના મનમાં મારા સાથે એકતા થવાથી જ તમારો શ્વાસ અટક્યો હતો, હે ઉત્તાનપાદના પુત્રો.

સૂત ઉવાચ । (અનુષ્ટુપ્) ઇતિ ભીતઃ પ્રજાદ્રોહાત્ સર્વધર્મવિવિત્સયા । તતો વિનશનં પ્રાગાદ્ યત્ર દેવવ્રતોઽપતત્

સૂતજીએ કહ્યું: પ્રજાને દુઃખ ન થાય એ ભયથી અને સર્વ ધર્મ જાણવાની ઈચ્છાથી, એ ત્યાં ગયો જ્યાં દેવવ્રત પથારી પર પડેલા હતા.

તદા તે ભ્રાતરઃ સર્વે સદશ્વૈઃ સ્વર્ણભૂષિતૈઃ । અન્વગચ્છન્ રથૈર્વિપ્રા વ્યાસધૌમ્યાદયસ્તથા

ત્યારે એના બધા ભાઈઓ સોનાથી શોભતા ઘોડા અને રથ લઈને ગયા, અને વ્યાસ, ધૌમ્ય વગેરે ઋષિઓ પણ સાથે ગયા.

ભગવાનપિ વિપ્રર્ષે રથેન સધનઞ્જયઃ । સ તૈર્વ્યરોચત નૃપઃ કુબેર ઇવ ગુહ્યકૈઃ

ભગવાન પણ ધનંજય સાથે રથમાં આવ્યા. એ બધામાં રાજા એવા શોભી ઉઠ્યા, જેમ કુબેર યક્ષોમાં શોભે છે.

દૃષ્ટ્વા નિપતિતં ભૂમૌ દિવશ્ચ્યુતં ઇવામરમ્ । પ્રણેમુઃ પાણ્ડવા ભીષ્મં સાનુગાઃ સહ ચક્રિણા

ભીષ્મ પૃથ્વી પર પડેલા, જાણે સ્વર્ગમાંથી દેવ પાડી ગયા હોય એમ, એમ જોઈ પાંડવો, તેમના સાથીઓ અને ચક્રધારી ભગવાને તેમને વંદન કર્યા.

તત્ર બ્રહ્મર્ષયઃ સર્વે દેવર્ષયશ્ચ સત્તમ । રાજર્ષયશ્ચ તત્રાસન્ દ્રષ્ટું ભરતપુઙ્ગવમ્

ત્યાં બધા મહાન બ્રાહ્મણ ઋષિઓ, દેવઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ અને રાજઋષિઓ, બધા ભેગા થયા હતા, ભારતકુલના મુખ્ય યુધિષ્ઠિરને જોવા માટે.

પર્વતો નારદો ધૌમ્યો ભગવાન્ બાદરાયણઃ । બૃહદશ્વો ભરદ્વાજઃ સશિષ્યો રેણુકાસુતઃ

પરવત, નારદ, ધૌમ્ય, પૂજ્ય બાદરાયણ, બૃહદશ્વ, ભરદ્વાજ પોતાના શિષ્યો સાથે અને રેણુકાનંદન પણ હાજર હતા.

વસિષ્ઠ ઇન્દ્રપ્રમદઃ ત્રિતો ગૃત્સમદોઽસિતઃ । કક્ષીવાન્ ગૌતમોઽત્રિશ્ચ કૌશિકોઽથ સુદર્શનઃ

વસિષ્ઠ, ઇન્દ્રપ્રમદ, ત્રિત, ગૃત્સમદ, અસિત, કક્ષીવાન, ગૌતમ, અત્રિ, કૌશિક અને સુદર્શન પણ ત્યાં આવ્યા હતા.

અન્યે ચ મુનયો બ્રહ્મન્ બ્રહ્મરાતાદયોઽમલાઃ । શિષ્યૈરુપેતા આજગ્મુઃ કશ્યપાઙ્‌ગિરસાદયઃ

અન્ય શુદ્ધહૃદય મુનિઓ પણ, જેમ કે બ્રહ્મરાત અને બીજા, પોતાના શિષ્યો સાથે આવ્યા હતા—કશ્યપ, અંગિરસ અને બીજા પણ.

તાન્ સમેતાન્ મહાભાગાન્ ઉપલભ્ય વસૂત્તમઃ । પૂજયામાસ ધર્મજ્ઞો દેશકાલવિભાગવિત્

આ બધા મહાન અને ભાગ્યશાળી મહાનુભાવો ભેગા થયેલા જોઈ, ધર્મને જાણનારા અને યોગ્ય સમય-સ્થળને સમજનારા શ્રેષ્ઠ વસુ યુધિષ્ઠિરે તેમનું સન્માન કર્યું.

કૃષ્ણં ચ તત્પ્રભાવજ્ઞ આસીનં જગદીશ્વરમ્ । હૃદિસ્થં પૂજયામાસ માયયોપાત્ત વિગ્રહમ્

યુધિષ્ઠિરે કૃષ્ણનું પણ પૂજન કર્યું, જે પોતાની મહિમાને જાણનારા, જગતના સ્વામી, હૃદયમાં નિવાસ કરતા અને પોતાની માયાથી સ્વરૂપ ધારણ કરેલા છે.

પાણ્ડુપુત્રાન્ ઉપાસીનાન્ પ્રશ્રયપ્રેમસઙ્ગતાન્ । અભ્યાચષ્ટાનુરાગાશ્રૈઃ અન્ધીભૂતેન ચક્ષુષા

પાંડુપુત્રો વિનમ્રતા અને પ્રેમથી બેઠેલા હતા, યુધિષ્ઠિરે તેમને ગાઢ લાગણીના આંસુથી અંધ થયેલી આંખોથી સંબોધ્યા.

અહો કષ્ટમહોઽન્યાય્યં યદ્ યૂયં ધર્મનન્દનાઃ । જીવિતું નાર્હથ ક્લિષ્ટં વિપ્રધર્માચ્યુતાશ્રયાઃ

હાય! કેવું દુઃખદ અને અયોગ્ય છે કે, ધર્મપુત્રો, તમે બ્રાહ્મણો, ધર્મ અને અચ્યુતના આશ્રય લઈને પણ દુઃખ સહન કરવા અયોગ્ય હોવા છતાં દુઃખ ભોગવી રહ્યા છો.

સંસ્થિતેઽતિરથે પાણ્ડૌ પૃથા બાલપ્રજા વધૂઃ । યુષ્મત્કૃતે બહૂન્ ક્લેશાન્ પ્રાપ્તા તોકવતી મુહુઃ

મહાન યોદ્ધા પાંડુના અવસાન પછી, કુંતિએ નાનાં બાળકો અને વિધવા બનીને, તમારાં خاطر વારંવાર અનેક કષ્ટો સહન કર્યા છે.

સર્વં કાલકૃતં મન્યે ભવતાં ચ યદપ્રિયમ્ । સપાલો યદ્વશે લોકો વાયોરિવ ઘનાવલિઃ

મારે તો એવું લાગે છે કે, તમારે જે અપ્રિય ઘટે છે તે બધું સમયના કારણે છે; જગત અને તેના શાસકો બધાં સમયના વશમાં છે, જેમ કે વાદળો પવનના વશમાં હોય છે.

યત્ર ધર્મસુતો રાજા ગદાપાણિર્વૃકોદરઃ । કૃષ્ણોઽસ્ત્રી ગાણ્ડિવં ચાપં સુહૃત્ કૃષ્ણઃ તતો વિપત્

જ્યાં ધર્મપુત્ર રાજા છે, ભીમ ગદા ધારણ કરે છે, અર્જુન પાસે ગાંડીવ ધનુષ્ય છે અને કૃષ્ણ મિત્ર છે—ત્યાં દુઃખ કેવી રીતે આવી શકે?

ન હ્યસ્ય કર્હિચિત્ રાજન્ પુમાન્ વેદ વિધિત્સિતમ્ । યત્ વિજિજ્ઞાસયા યુક્તા મુહ્યન્તિ કવયોઽપિ હિ

રાજન, કોઈ પણ સમયે, કોઈ પણ પુરુષ ભગવાનની ઈચ્છા જાણતો નથી; જિજ્ઞાસા ધરાવનારાઓ અને વિદ્વાનો પણ તેમાં મૂઢ બની જાય છે.

તસ્માત્ ઇદં દૈવતંત્રં વ્યવસ્ય ભરતર્ષભ । તસ્યાનુવિહિતોઽનાથા નાથ પાહિ પ્રજાઃ પ્રભો

એટલે, ભારતકુલના શ્રેષ્ઠ, આ બધું દૈવની વ્યવસ્થા છે એમ સમજો; ભગવાને જેમ નિર્ધાર્યું છે, એ પ્રમાણે, હે અનાથ, હવે તું પ્રજાનું રક્ષણ કર.

એષ વૈ ભગવાન્ સાક્ષાત્ આદ્યો નારાયણઃ પુમાન્ । મોહયન્ માયયા લોકં ગૂઢશ્ચરતિ વૃષ્ણિષુ

આ તો સાચા અર્થમાં ભગવાન છે, મૂળ નારાયણ, જે વૃષ્ણિ કુળમાં છુપાઈને, પોતાની માયાથી જગતને મોહિત કરે છે.

અસ્યાનુભાવં ભગવાન્ વેદ ગુહ્યતમં શિવઃ । દેવર્ષિર્નારદઃ સાક્ષાત્ ભગવાન્ કપિલો નૃપ

ભગવાનની આ અત્યંત ગુપ્ત મહિમા ભગવાન શિવ, દેવઋષિ નારદ અને ભગવાન કપિલને જ જાણી છે, હે રાજન.

યં મન્યસે માતુલેયં પ્રિયં મિત્રં સુહૃત્તમમ્ । અકરોઃ સચિવં દૂતં સૌહૃદાદથ સારથિમ્

જેને તું તારો મામેરો, પ્રિય મિત્ર, શ્રેષ્ઠ સુહૃદ માને છે, જેને તું મંત્રી, દૂત અને સારથી પણ બનાવ્યો, એ—

સર્વાત્મનઃ સમદૃશો હ્યદ્વયસ્યાનહઙ્કૃતેઃ । તત્કૃતં મતિવૈષમ્યં નિરવદ્યસ્ય ન ક્વચિત્

જે સર્વના આત્મા છે, સર્વને સમદૃષ્ટિથી જુએ છે, અદ્વિતીય અને અહંકારરહિત છે, એના દ્વારા મનમાં થતી ભેદભાવતા ક્યારેય દોષરૂપ નથી.

તથાપ્યેકાન્તભક્તેષુ પશ્ય ભૂપાનુકમ્પિતમ્ । યત્ મે અસૂન્ ત્યજતઃ સાક્ષાત્ કૃષ્ણો દર્શનમાગતઃ

છતાં પણ, એકાંત ભક્તોમાં ભગવાનની દયાળુતા જો—જ્યારે હું પ્રાણ છોડું છું ત્યારે કૃષ્ણ સ્વયં મારા સમક્ષ આવ્યા છે.

ભક્ત્યાવેશ્ય મનો યસ્મિન્ વાચા યન્નામ કીર્તયન્ । ત્યજન્ કલેવરં યોગી મુચ્યતે કામકર્મભિઃ

જે યોગી ભક્તિપૂર્વક મન ભગવાનમાં એકાગ્ર કરે છે અને પોતાના મોઢેથી તેમનું નામ ઉચ્છારે છે, તે જ્યારે શરીર છોડે છે ત્યારે ઇચ્છા અને કર્મોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

(વંશસ્થ) સ દેવદેવો ભગવાન્ પ્રતીક્ષતાં કલેવરં યાવદિદં હિનોમ્યહમ્ । પ્રસન્નહાસારુણલોચનોલ્લસન્ મુખામ્બુજો ધ્યાનપથશ્ચતુર્ભુજઃ

એ દેવોના દેવ, ભગવાન, મારા શરીર છોડ્યા સુધી રાહ જુએ. તેઓ પ્રસન્ન હાસ્યવાળા, લાલ આંખોવાળા, તેજસ્વી કમળ જેવા ચહેરાવાળા અને ચાર હાથ ધરાવાળા મારા ધ્યાનમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે.

સૂત ઉવાચ । (અનુષ્ટુપ્) યુધિષ્ઠિરઃ તત્ આકર્ણ્ય શયાનં શરપઞ્જરે । અપૃચ્છત્ વિવિધાન્ ધર્માન્ ઋષીણાં ચાનુશ્રૃણ્વતામ્

સૂતજી કહે છે: યુધિષ્ઠિરે આ સાંભળીને, તીક્ષ્ણ બાણોના શય્યામાં સુતા ભીષ્મપિતામહને વિવિધ ધર્મો વિશે પૂછ્યું, અને આસપાસ બેઠેલા ઋષિઓએ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ્યું.

પુરુષસ્વભાવવિહિતાન્ યથાવર્ણં યથાશ્રમમ્ । વૈરાગ્યરાગોપાધિભ્યાં આમ્નાતોભયલક્ષણાન્

યુધિષ્ઠિરે મનુષ્યના સ્વભાવ અનુસાર, જાતિ અને આશ્રમ પ્રમાણે કરવાના ધર્મો તથા વૈરાગ્ય અને આસક્તિના લક્ષણો વિશે શાસ્ત્રોમાં જે જણાવાયું છે તે અંગે પૂછ્યું.

દાનધર્માન્ રાજધર્માન્ મોક્ષધર્માન્ વિભાગશઃ । સ્ત્રીધર્માન્ ભગવદ્ધર્માન્ સમાસવ્યાસ યોગતઃ

તેમણે દાનના ધર્મો, રાજધર્મો, મોક્ષના ધર્મો, સ્ત્રીધર્મો અને ભગવાનના ભક્તિધર્મો તથા તેમના વિવિધ ભાગો અને યોગના પ્રકારો વિશે સંક્ષિપ્ત અને વિસ્તૃત રીતે પૂછ્યું.

ધર્માર્થકામમોક્ષાંશ્ચ સહોપાયાન્ યથા મુને । નાનાખ્યાનેતિહાસેષુ વર્ણયામાસ તત્ત્વવિત્

સત્યને જાણનારા ઋષિએ ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ તથા તેમને મેળવવાના ઉપાયો, વિવિધ કથાઓ અને ઇતિહાસોમાં જે વર્ણવાયું છે તે બધું યુધિષ્ઠિરને સમજાવ્યું.