શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સ્વેચ્છાવતારચરિતૈઃ અચિન્ત્યનિજમાયયા । કરિષ્યતિ ઉત્તમશ્લોકઃ તદ્ ધ્યાયેદ્ હૃદયઙ્‌ગમમ્

જે ભગવાનની મહિમા શ્રેષ્ઠ સ્તુતિઓમાં ગવાય છે, તે પોતાના અદભુત શક્તિથી અને ઇચ્છાથી વિવિધ લીલાઓ કરે છે; એ ભગવાનને હૃદયમાં ધ્યાન કરવું.

પરિચર્યા ભગવતો યાવત્યઃ પૂર્વસેવિતાઃ । તા મંત્રહૃદયેનૈવ પ્રયુઞ્જ્યાન્ મંત્રમૂર્તયે

પહેલાં જે જે રીતે ભગવાનની સેવા કરવામાં આવતી હતી, એ બધું હવે મંત્રથી સ્થાપિત થયેલી ભગવાનની મૂર્તિને, મંત્રમાં મન લગાડી, અર્પણ કરવું.

એવં કાયેન મનસા વચસા ચ મનોગતમ્ । પરિચર્યમાણો ભગવાન્ ભક્તિમત્પરિચર્યયા

આ રીતે, શરીર, મન અને વાણીથી, અને હૃદયપૂર્વકની ભક્તિથી ભગવાનની સેવા કરવામાં આવે ત્યારે, સાચી આરાધના થાય છે.

પુંસાં અમાયિનાં સમ્યક્ ભજતાં ભાવવર્ધનઃ । શ્રેયો દિશત્યભિમતં યદ્ધર્માદિષુ દેહિનામ્

જે લોકો કપટ વિના, સાચા મનથી ભગવાનની ભક્તિ કરે છે, તેમને ભગવાન ભક્તિમાં વૃદ્ધિ આપે છે અને જે શ્રેષ્ઠ ફળ તેઓ ઈચ્છે છે, તે આપે છે, જે સામાન્ય ધર્મથી મળતું નથી.

વિરક્તશ્ચેન્દ્રિયરતૌ ભક્તિયોગેન ભૂયસા । તં નિરન્તરભાવેન ભજેતાદ્ધા વિમુક્તયે

જે મનુષ્ય ઇન્દ્રિયસુખથી વિમુખ છે, એણે સતત અને નિષ્ઠાપૂર્વક ભક્તિયોગથી ભગવાનની આરાધના કરવી, જેથી સંપૂર્ણ મુક્તિ મળે.

ઇત્યુક્તસ્તં પરિક્રમ્ય પ્રણમ્ય ચ નૃપાર્ભકઃ । યયૌ મધુવનં પુણ્યં હરેશ્ચરણચર્ચિતમ્

આ રીતે ઉપદેશ મળ્યા પછી, રાજકુમારે પરિક્રમા કરી, વંદન કર્યું અને પછી ભગવાનના પગલાંથી પાવન થયેલા પવિત્ર મધુવન તરફ ગયો.

તપોવનં ગતે તસ્મિન્ પ્રવિષ્ટોઽન્તઃપુરં મુનિઃ । અર્હિતાર્હણકો રાજ્ઞા સુખાસીન ઉવાચ તમ્

જ્યારે તે તપોવનમાં ગયો, ત્યારે મુનિ રાજમહેલમાં પ્રવેશ્યા, રાજાએ યોગ્ય સન્માન આપ્યો અને આરામથી બેઠા પછી, મુનિએ રાજાને કહ્યું.

નારદ ઉવાચ - રાજન્ કિં ધ્યાયસે દીર્ઘં મુખેન પરિશુષ્યતા । કિં વા ન રિષ્યતે કામો ધર્મો વાર્થેન સંયુતઃ

નારદે કહ્યું: રાજા, તમે શા માટે લાંબા સમયથી વિચારોમાં ડૂબેલા બેસો છો અને તમારું ચહેરું દુઃખથી સુકાઈ ગયું છે? શું તમારી કોઈ ઈચ્છા કે ધર્મ-કર્મ સંપત્તિ સાથે મળીને પણ પૂર્ણ થતી નથી?

રાજોવાચ - સુતો મે બાલકો બ્રહ્મન્ સ્ત્રૈણેના-કરુણાત્મના । નિર્વાસિતઃ પઞ્ચવર્ષઃ સહ માત્રા મહાન્કવિઃ

રાજાએ કહ્યું: બ્રાહ્મણ, મારી પાસે એક પુત્ર છે, માત્ર પાંચ વર્ષનો બાળક, પણ એક ક્રૂર હૃદયવાળી સ્ત્રીએ તેને તેની માતા સાથે વનમાં કાઢી મૂક્યો છે; એ મોટો મુનિ છે.

અપ્યનાથં વને બ્રહ્મન્ મા સ્માદન્ત્યર્ભકં વૃકાઃ । શ્રાન્તં શયાનં ક્ષુધિતં પરિમ્લાનમુખામ્બુજમ્

બ્રાહ્મણ, એ બાળક વનમાં એકલો, નિરાધાર છે, થાકેલો, ભૂખ્યો, સુતો છે અને તેનું કમળ જેવું મુખ મલિન થઈ ગયું છે—એવા બાળકને વાઘો કે બીજાં જંગલી પ્રાણી નુકસાન ન પહોંચાડે.

અહો મે બત દૌરાત્મ્યં સ્ત્રીજિતસ્યોપધારય । યોઽઙ્‌કં પ્રેમ્ણાઽઽરુરુક્ષન્તં નાભ્યનન્દમસત્તમઃ

હાય! મારા દૈવગત દુઃખને જુઓ, હું સ્ત્રીના વશમાં આવી ગયો! પ્રેમથી મારી ગોદમાં ચડવા ઈચ્છતો હતો એ નિર્દોષ બાળક, તેને મેં આવકાર્યો નહીં—હું કેટલો અધમ છું!

નારદ ઉવાચ - મા મા શુચઃ સ્વતનયં દેવગુપ્તં વિશામ્પતે । તત્પ્રભાવં અવિજ્ઞાય પ્રાવૃઙ્‌ક્તે યદ્યશો જગત્

નારદે કહ્યું: રાજા, તમારા પુત્ર માટે દુઃખ ન કરો, દેવતાઓ તેની રક્ષા કરે છે. તમે તેની મહિમા જાણતા નથી, એટલે દુઃખ કરો છો, પણ તેની કીર્તિ આખા જગતમાં ફેલાશે.

સુદુષ્કરં કર્મ કૃત્વા લોકપાલૈરપિ પ્રભુઃ । ઐષ્યત્યચિરતો રાજન્ યશો વિપુલયંસ્તવ

રાજા, એણે એવું કામ કર્યું છે જે દુનિયાના રક્ષકો માટે પણ અઘરું છે. હવે તારા માટે એનું નામ બહુ જ પ્રસિદ્ધ થશે.

મૈત્રેય ઉવાચ - ઇતિ દેવર્ષિણા પ્રોક્તં વિશ્રુત્ય જગતીપતિઃ । રાજલક્ષ્મીમનાદૃત્ય પુત્રં એવાન્વચિન્તયત્

મૈત્રેયજીએ કહ્યું: દેવર્ષિએ આ વાત કહી ત્યારે પૃથ્વીના રાજાએ રાજસુખની ચિંતા છોડીને ફક્ત પોતાના દીકરાની જ ચિંતા કરી.

તત્રાભિષિક્તઃ પ્રયતઃ તાં ઉપોષ્ય વિભાવરીમ્ । સમાહિતઃ પર્યચર દૃષ્યાદેશેન પૂરુષમ્

ત્યાં યજ્ઞાદિ વિધિથી શुद्ध થઈ, એ રાત ઉપવાસ કરીને, એકાગ્ર મનથી, જે રીતે શીખવાયું હતું એ પ્રમાણે પરમાત્માની સેવા કરી.

ત્રિરાત્રાન્તે ત્રિરાત્રાન્તે કપિત્થબદરાશનઃ । આત્મવૃત્ત્યનુસારેણ માસં નિન્યેઽર્ચયન્ હરિમ્

દર ત્રણ દિવસે એક વાર ફક્ત કપિથ અને બોર ખાઈને, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, એણે એક મહિનો સુધી હરિની પૂજા કરી.

દ્વિતીયં ચ તથા માસં ષષ્ઠે ષષ્ઠેઽર્ભકો દિને । તૃણપર્ણાદિભિઃ શીર્ણૈઃ કૃતાન્નોઽભ્યર્ચયન્ વિભુમ્

બીજા મહિને, દર છઠ્ઠા દિવસે, એ છોકરાએ સુકાયેલી પાંદડા, ઘાસ વગેરેમાંથી જમવાનું બનાવીને ભગવાનની પૂજા કરી.

તૃતીયં ચાનયન્ માસં નવમે નવમેઽહનિ । અબ્ભક્ષ ઉત્તમશ્લોકં ઉપાધાવત્સમાધિના

ત્રીજા મહિને, દર નવમા દિવસે, ફક્ત પાણી પીધું અને ધ્યાનમાં તલીન રહીને ઉત્તમ યશવંત ભગવાન પાસે પહોંચ્યો.

ચતુર્થમપિ વૈ માસં દ્વાદશે દ્વાદશેઽહનિ । વાયુભક્ષો જિતશ્વાસો ધ્યાયન્ દેવમધારયત્

ચોથા મહિને, દર બારમા દિવસે, ફક્ત વાયુ પર જીવતો, શ્વાસને જીતેલો અને ભગવાનનું ધ્યાન કરતો રહ્યો.

પઞ્ચમે માસ્યનુપ્રાપ્તે જિતશ્વાસો નૃપાત્મજઃ । ધ્યાયન્ બ્રહ્મ પદૈકેન તસ્થૌ સ્થાણુરિવાચલઃ

પાંચમો મહિનો આવ્યો ત્યારે, રાજકુમારે શ્વાસને કાબૂમાં રાખીને, એક પગે ઊભો રહીને, બ્રહ્મનું ધ્યાન કરતા, સ્તંભ જેવો અડગ ઊભો રહ્યો.

સર્વતો મન આકૃષ્ય હૃદિ ભૂતેન્દ્રિયાશયમ્ । ધ્યાયન્ ભગવતો રૂપં નાદ્રાક્ષીત્ કિંચનાપરમ્

મનને બધે થી ખેંચી, હૃદયમાં સ્થિર કરીને, એણે ભગવાનના રૂપનું ધ્યાન કર્યું અને બીજું કશું જ જોયું નહીં.

આધારં મહદાદીનાં પ્રધાનપુરુષેશ્વરમ્ । બ્રહ્મ ધારયમાણસ્ય ત્રયો લોકાશ્ચકમ્પિરે

જ્યારે એ સર્વ આધાર, મહત્તત્વ અને પ્રકૃતિના સ્વામી એવા પરમાત્માનું ધ્યાન રાખતો હતો, ત્યારે ત્રણેય લોક ડોળાઈ ઉઠ્યા.

યદૈકપાદેન સ પાર્થિવાર્ભકઃ તસ્થૌ તદઙ્‌ગુષ્ઠનિપીડિતા મહી । નનામ તત્રાર્ધમિભેન્દ્રધિષ્ઠિતા તરીવ સવ્યેતરતઃ પદે પદે

જ્યારે એ રાજકુમાર એક પગે ઊભો રહ્યો, ત્યારે એના અંગૂઠ downstairs ધરતી દબાઈ ગઈ અને જ્યાં ઊભો રહ્યો ત્યાં જમીન વળી ગઈ, જેમ હાથીના વજનથી પાટિયો વળી જાય છે.

તસ્મિન્ અભિધ્યાયતિ વિશ્વમાત્મનો દ્વારં નિરુધ્યાસુમનન્યયા ધિયા । લોકા નિરુચ્છ્વાસનિપીડિતા ભૃશં સલોકપાલાઃ શરણં યયુર્હરિમ્

જ્યારે એ સર્વવિશ્વના આત્માનું ધ્યાન કરતો, ઇન્દ્રિયોનું દ્વાર બંધ કરીને એકાગ્ર મનથી તલીન રહ્યો, ત્યારે બધા લોક અને તેમના રક્ષકો શ્વાસ અટકી જવાથી પરેશાન થઈને હરિની શરણે ગયા.

દેવા ઊચુઃ - નૈવં વિદામો ભગવન્ પ્રાણરોધં ચરાચરસ્યાખિલસત્ત્વધામ્નઃ । વિધેહિ તન્નો વૃજિનાદ્વિમોક્ષં પ્રાપ્તા વયં ત્વાં શરણં શરણ્યમ્

દેવતાઓએ કહ્યું: પ્રભુ, ચાલતાં-બેસતાં બધાં જીવોમાં આવું શ્વાસ રોકાવું અમે ક્યારેય જોયું નથી. કૃપા કરીને અમને આ દુઃખમાંથી મુક્તિ આપો; અમે તમારા શરણે આવ્યા છીએ.

શ્રીભગવાનુવાચ - મા ભૈષ્ટ બાલં તપસો દુરત્યયાન્ નિવર્તયિષ્યે પ્રતિયાત સ્વધામ । યતો હિ વઃ પ્રાણનિરોધ આસીત્ ઔત્તાનપાદિર્મયિ સઙ્‌ગતાત્મા

શ્રીભગવાને કહ્યું: ડરશો નહીં. હું એ બાળકને આ કઠિન તપથી પાછો વાળું છું. તમે તમારાં લોકમાં પાછા જાવ. કારણ કે એના મનમાં મારા સાથે એકતા થવાથી જ તમારો શ્વાસ અટક્યો હતો, હે ઉત્તાનપાદના પુત્રો.

સૂત ઉવાચ । (અનુષ્ટુપ્) ઇતિ ભીતઃ પ્રજાદ્રોહાત્ સર્વધર્મવિવિત્સયા । તતો વિનશનં પ્રાગાદ્ યત્ર દેવવ્રતોઽપતત્

સૂતજીએ કહ્યું: પ્રજાને દુઃખ ન થાય એ ભયથી અને સર્વ ધર્મ જાણવાની ઈચ્છાથી, એ ત્યાં ગયો જ્યાં દેવવ્રત પથારી પર પડેલા હતા.

તદા તે ભ્રાતરઃ સર્વે સદશ્વૈઃ સ્વર્ણભૂષિતૈઃ । અન્વગચ્છન્ રથૈર્વિપ્રા વ્યાસધૌમ્યાદયસ્તથા

ત્યારે એના બધા ભાઈઓ સોનાથી શોભતા ઘોડા અને રથ લઈને ગયા, અને વ્યાસ, ધૌમ્ય વગેરે ઋષિઓ પણ સાથે ગયા.

ભગવાનપિ વિપ્રર્ષે રથેન સધનઞ્જયઃ । સ તૈર્વ્યરોચત નૃપઃ કુબેર ઇવ ગુહ્યકૈઃ

ભગવાન પણ ધનંજય સાથે રથમાં આવ્યા. એ બધામાં રાજા એવા શોભી ઉઠ્યા, જેમ કુબેર યક્ષોમાં શોભે છે.