શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

આહ રાજા ધર્મસુતઃ ચિન્તયન્ સુહૃદાં વધમ્ । પ્રાકૃતેનાત્મના વિપ્રાઃ સ્નેહમોહવશં ગતઃ

રાજા, ધર્મપુત્ર, પોતાના મિત્રોનું વિનાશ યાદ કરીને, બ્રાહ્મણો, સામાન્ય મનવાળા બની, સ્નેહ અને મોહથી વશ થઈને બોલ્યા.

અહો મે પશ્યતાજ્ઞાનં હૃદિ રૂઢં દુરાત્મનઃ । પારક્યસ્યૈવ દેહસ્ય બહ્વ્યો મેઽક્ષૌહિણીર્હતાઃ

અરે, જુઓ તો ખરા, મારા મનમાં કેટલું અજ્ઞાન ઘૂસી ગયું છે! બીજાના શરીર માટે મેં કેટલીયે સેના નાશ કરી નાખી.

બાલદ્વિજસુહૃન્ મિત્ર પિતૃભ્રાતૃગુરુ દ્રુહઃ । ન મે સ્યાત્ નિરયાત્ મોક્ષો હ્યપિ વર્ષ અયુત આયુતૈઃ

બાળકો, બ્રાહ્મણો, મિત્રો, સગા, પિતા, ભાઈ અને ગુરુને નુકસાન પહોંચાડ્યા પછી, જો હું લાખો વર્ષો સુધી નરકમાંથી મુક્ત પણ થાઉં, તો પણ એ પાપમાંથી છુટકારો નહીં મળે.

નૈનો રાજ્ઞઃ પ્રજાભર્તુઃ ધર્મયુદ્ધે વધો દ્વિષામ્ । ઇતિ મે ન તુ બોધાય કલ્પતે શાસનં વચઃ

રાજાને, પ્રજાની રક્ષા માટે ધર્મયુદ્ધમાં દુશ્મનોને મારવું પાપ નથી; છતાંયે આ આજ્ઞા મારા મનને શાંતિ આપતી નથી.

સ્ત્રીણાં મત્ હતબંધૂનાં દ્રોહો યોઽસૌ ઇહોત્થિતઃ । કર્મભિઃ ગૃહમેધીયૈઃ નાહં કલ્પો વ્યપોહિતુમ્

સ્ત્રીઓના, જેમના સગાંઓ મારાયા છે, એવાં લોકો સામે જે દુશ્મનાવટ ઊભી થઈ છે, ઘરવાળા લોકોનાં કર્મોથી, એ દુઃખ હું દૂર કરી શકતો નથી.

યથા પઙ્કેન પઙ્કામ્ભઃ સુરયા વા સુરાકૃતમ્ । ભૂતહત્યાં તથૈવૈકાં ન યજ્ઞૈઃ માર્ષ્ટુમર્હતિ

જેમ કાદવથી કાદવવાળું પાણી શુદ્ધ થતું નથી, કે દારૂથી દારૂનું દાગ દૂર થતું નથી, એ જ રીતે જીવહિંસાનું પાપ એક યજ્ઞથી પણ ધોઈ શકાતું નથી.

જપશ્ચ પરમો ગુહ્યઃ શ્રૂયતાં મે નૃપાત્મજ । યં સપ્તરાત્રં પ્રપઠન્ પુમાન્ પશ્યતિ ખેચરાન્

હવે, રાજકુમાર, મારા મોઢેથી એક ઉત્તમ ગુપ્ત મંત્ર સાંભળ. જે માણસ સાત રાત સુધી એ મંત્રનો જાપ કરે, તેને આકાશમાં ફરતા દેવતાઓ દેખાય છે.

ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય । મન્ત્રેણાનેન દેવસ્ય કુર્યાદ્ દ્રવ્યમયીં બુધઃ । સપર્યાં વિવિધૈર્દ્રવ્યૈઃ દેશકાલવિભાગવિત્

'ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય' — આ ભગવાનના મંત્રથી, સમજદાર મનુષ્યે યોગ્ય સ્થળ અને સમય જાણીને, વિવિધ વસ્તુઓથી ભગવાનની પૂજા કરવી.

સલિલૈઃ શુચિભિર્માલ્યૈઃ વન્યૈર્મૂલફલાદિભિઃ । શસ્તાઙ્‌કુરાંશુકૈશ્ચાર્ચેત્ તુલસ્યા પ્રિયયા પ્રભુમ્

શુદ્ધ પાણી, ફૂલો, જંગલનાં મૂળ અને ફળ, કોમળ અંકુર અને તાજા કપડાંથી, અને ખાસ કરીને પ્રિય તુલસીના પાનથી ભગવાનની આરાધના કરવી.

લબ્ધ્વા દ્રવ્યમયીમર્ચાં ક્ષિત્યમ્બ્વાદિષુ વાર્ચયેત્ । આભૃતાત્મા મુનિઃ શાન્તો યતવાઙ્‌મિતવન્યભુક્

માટી, પાણી કે બીજી વસ્તુમાંથી બનેલી મૂર્તિ મળે ત્યારે, મન અને ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખીને, શાંત અને મિતભાષી મુનિએ એ મૂર્તિની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી.

સ્વેચ્છાવતારચરિતૈઃ અચિન્ત્યનિજમાયયા । કરિષ્યતિ ઉત્તમશ્લોકઃ તદ્ ધ્યાયેદ્ હૃદયઙ્‌ગમમ્

જે ભગવાનની મહિમા શ્રેષ્ઠ સ્તુતિઓમાં ગવાય છે, તે પોતાના અદભુત શક્તિથી અને ઇચ્છાથી વિવિધ લીલાઓ કરે છે; એ ભગવાનને હૃદયમાં ધ્યાન કરવું.

પરિચર્યા ભગવતો યાવત્યઃ પૂર્વસેવિતાઃ । તા મંત્રહૃદયેનૈવ પ્રયુઞ્જ્યાન્ મંત્રમૂર્તયે

પહેલાં જે જે રીતે ભગવાનની સેવા કરવામાં આવતી હતી, એ બધું હવે મંત્રથી સ્થાપિત થયેલી ભગવાનની મૂર્તિને, મંત્રમાં મન લગાડી, અર્પણ કરવું.

એવં કાયેન મનસા વચસા ચ મનોગતમ્ । પરિચર્યમાણો ભગવાન્ ભક્તિમત્પરિચર્યયા

આ રીતે, શરીર, મન અને વાણીથી, અને હૃદયપૂર્વકની ભક્તિથી ભગવાનની સેવા કરવામાં આવે ત્યારે, સાચી આરાધના થાય છે.

પુંસાં અમાયિનાં સમ્યક્ ભજતાં ભાવવર્ધનઃ । શ્રેયો દિશત્યભિમતં યદ્ધર્માદિષુ દેહિનામ્

જે લોકો કપટ વિના, સાચા મનથી ભગવાનની ભક્તિ કરે છે, તેમને ભગવાન ભક્તિમાં વૃદ્ધિ આપે છે અને જે શ્રેષ્ઠ ફળ તેઓ ઈચ્છે છે, તે આપે છે, જે સામાન્ય ધર્મથી મળતું નથી.

વિરક્તશ્ચેન્દ્રિયરતૌ ભક્તિયોગેન ભૂયસા । તં નિરન્તરભાવેન ભજેતાદ્ધા વિમુક્તયે

જે મનુષ્ય ઇન્દ્રિયસુખથી વિમુખ છે, એણે સતત અને નિષ્ઠાપૂર્વક ભક્તિયોગથી ભગવાનની આરાધના કરવી, જેથી સંપૂર્ણ મુક્તિ મળે.

ઇત્યુક્તસ્તં પરિક્રમ્ય પ્રણમ્ય ચ નૃપાર્ભકઃ । યયૌ મધુવનં પુણ્યં હરેશ્ચરણચર્ચિતમ્

આ રીતે ઉપદેશ મળ્યા પછી, રાજકુમારે પરિક્રમા કરી, વંદન કર્યું અને પછી ભગવાનના પગલાંથી પાવન થયેલા પવિત્ર મધુવન તરફ ગયો.

તપોવનં ગતે તસ્મિન્ પ્રવિષ્ટોઽન્તઃપુરં મુનિઃ । અર્હિતાર્હણકો રાજ્ઞા સુખાસીન ઉવાચ તમ્

જ્યારે તે તપોવનમાં ગયો, ત્યારે મુનિ રાજમહેલમાં પ્રવેશ્યા, રાજાએ યોગ્ય સન્માન આપ્યો અને આરામથી બેઠા પછી, મુનિએ રાજાને કહ્યું.

નારદ ઉવાચ - રાજન્ કિં ધ્યાયસે દીર્ઘં મુખેન પરિશુષ્યતા । કિં વા ન રિષ્યતે કામો ધર્મો વાર્થેન સંયુતઃ

નારદે કહ્યું: રાજા, તમે શા માટે લાંબા સમયથી વિચારોમાં ડૂબેલા બેસો છો અને તમારું ચહેરું દુઃખથી સુકાઈ ગયું છે? શું તમારી કોઈ ઈચ્છા કે ધર્મ-કર્મ સંપત્તિ સાથે મળીને પણ પૂર્ણ થતી નથી?

રાજોવાચ - સુતો મે બાલકો બ્રહ્મન્ સ્ત્રૈણેના-કરુણાત્મના । નિર્વાસિતઃ પઞ્ચવર્ષઃ સહ માત્રા મહાન્કવિઃ

રાજાએ કહ્યું: બ્રાહ્મણ, મારી પાસે એક પુત્ર છે, માત્ર પાંચ વર્ષનો બાળક, પણ એક ક્રૂર હૃદયવાળી સ્ત્રીએ તેને તેની માતા સાથે વનમાં કાઢી મૂક્યો છે; એ મોટો મુનિ છે.

અપ્યનાથં વને બ્રહ્મન્ મા સ્માદન્ત્યર્ભકં વૃકાઃ । શ્રાન્તં શયાનં ક્ષુધિતં પરિમ્લાનમુખામ્બુજમ્

બ્રાહ્મણ, એ બાળક વનમાં એકલો, નિરાધાર છે, થાકેલો, ભૂખ્યો, સુતો છે અને તેનું કમળ જેવું મુખ મલિન થઈ ગયું છે—એવા બાળકને વાઘો કે બીજાં જંગલી પ્રાણી નુકસાન ન પહોંચાડે.

અહો મે બત દૌરાત્મ્યં સ્ત્રીજિતસ્યોપધારય । યોઽઙ્‌કં પ્રેમ્ણાઽઽરુરુક્ષન્તં નાભ્યનન્દમસત્તમઃ

હાય! મારા દૈવગત દુઃખને જુઓ, હું સ્ત્રીના વશમાં આવી ગયો! પ્રેમથી મારી ગોદમાં ચડવા ઈચ્છતો હતો એ નિર્દોષ બાળક, તેને મેં આવકાર્યો નહીં—હું કેટલો અધમ છું!

નારદ ઉવાચ - મા મા શુચઃ સ્વતનયં દેવગુપ્તં વિશામ્પતે । તત્પ્રભાવં અવિજ્ઞાય પ્રાવૃઙ્‌ક્તે યદ્યશો જગત્

નારદે કહ્યું: રાજા, તમારા પુત્ર માટે દુઃખ ન કરો, દેવતાઓ તેની રક્ષા કરે છે. તમે તેની મહિમા જાણતા નથી, એટલે દુઃખ કરો છો, પણ તેની કીર્તિ આખા જગતમાં ફેલાશે.

સુદુષ્કરં કર્મ કૃત્વા લોકપાલૈરપિ પ્રભુઃ । ઐષ્યત્યચિરતો રાજન્ યશો વિપુલયંસ્તવ

રાજા, એણે એવું કામ કર્યું છે જે દુનિયાના રક્ષકો માટે પણ અઘરું છે. હવે તારા માટે એનું નામ બહુ જ પ્રસિદ્ધ થશે.

મૈત્રેય ઉવાચ - ઇતિ દેવર્ષિણા પ્રોક્તં વિશ્રુત્ય જગતીપતિઃ । રાજલક્ષ્મીમનાદૃત્ય પુત્રં એવાન્વચિન્તયત્

મૈત્રેયજીએ કહ્યું: દેવર્ષિએ આ વાત કહી ત્યારે પૃથ્વીના રાજાએ રાજસુખની ચિંતા છોડીને ફક્ત પોતાના દીકરાની જ ચિંતા કરી.

તત્રાભિષિક્તઃ પ્રયતઃ તાં ઉપોષ્ય વિભાવરીમ્ । સમાહિતઃ પર્યચર દૃષ્યાદેશેન પૂરુષમ્

ત્યાં યજ્ઞાદિ વિધિથી શुद्ध થઈ, એ રાત ઉપવાસ કરીને, એકાગ્ર મનથી, જે રીતે શીખવાયું હતું એ પ્રમાણે પરમાત્માની સેવા કરી.

ત્રિરાત્રાન્તે ત્રિરાત્રાન્તે કપિત્થબદરાશનઃ । આત્મવૃત્ત્યનુસારેણ માસં નિન્યેઽર્ચયન્ હરિમ્

દર ત્રણ દિવસે એક વાર ફક્ત કપિથ અને બોર ખાઈને, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, એણે એક મહિનો સુધી હરિની પૂજા કરી.

દ્વિતીયં ચ તથા માસં ષષ્ઠે ષષ્ઠેઽર્ભકો દિને । તૃણપર્ણાદિભિઃ શીર્ણૈઃ કૃતાન્નોઽભ્યર્ચયન્ વિભુમ્

બીજા મહિને, દર છઠ્ઠા દિવસે, એ છોકરાએ સુકાયેલી પાંદડા, ઘાસ વગેરેમાંથી જમવાનું બનાવીને ભગવાનની પૂજા કરી.

તૃતીયં ચાનયન્ માસં નવમે નવમેઽહનિ । અબ્ભક્ષ ઉત્તમશ્લોકં ઉપાધાવત્સમાધિના

ત્રીજા મહિને, દર નવમા દિવસે, ફક્ત પાણી પીધું અને ધ્યાનમાં તલીન રહીને ઉત્તમ યશવંત ભગવાન પાસે પહોંચ્યો.

ચતુર્થમપિ વૈ માસં દ્વાદશે દ્વાદશેઽહનિ । વાયુભક્ષો જિતશ્વાસો ધ્યાયન્ દેવમધારયત્

ચોથા મહિને, દર બારમા દિવસે, ફક્ત વાયુ પર જીવતો, શ્વાસને જીતેલો અને ભગવાનનું ધ્યાન કરતો રહ્યો.