શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અપ્યદ્ય નસ્ત્વં સ્વકૃતેહિત પ્રભો જિહાસસિ સ્વિત્ સુહૃદોઽનુજીવિનઃ । યેષાં ન ચાન્યત્ ભવતઃ પદામ્બુજાત્ પરાયણં રાજસુ યોજિતાંહસામ્

હે પ્રભુ, હવે તું અમને, તારા સ્નેહી અને તારા પર આધાર રાખનારા મિત્રોનો ત્યાગ તો નહીં કરે ને? અમારે તો તારા કમળચરણ સિવાય બીજું કોઈ આશ્રય નથી, ભલે અમે રાજપદ અને તેના પાપોમાં બંધાયેલા હોઈએ.

(અનુષ્ટુપ્) કે વયં નામરૂપાભ્યાં યદુભિઃ સહ પાણ્ડવાઃ । ભવતોઽદર્શનં યર્હિ હૃષીકાણાં ઇવ ઈશિતુઃ

હું અને યદુઓ સાથે પાંડવો તો માત્ર નામ અને રૂપ જ છીએ; હે ઇન્દ્રિયોના સ્વામી, જ્યારે તું નજરે પડતો નથી, ત્યારે અમારું કોઈ અસ્તિત્વ જ નથી.

નેયં શોભિષ્યતે તત્ર યથેદાનીં ગદાધર । ત્વત્પદૈઃ અઙ્‌કિતા ભાતિ સ્વલક્ષણવિલક્ષિતૈઃ

હે ગદાધર, આ ધરતી તારા અનોખા ચિહ્નોવાળા ચરણોથી શોભાયમાન છે, પણ હવે તે એવી તેજસ્વી નહીં રહે.

ઇમે જનપદાઃ સ્વૃદ્ધાઃ સુપક્વૌષધિવીરુધઃ । વનાદ્રિ નદી ઉદન્વન્તો હ્યેધન્તે તવ વીક્ષિતૈઃ

આ પ્રદેશો સમૃદ્ધ છે, ઔષધિઓ અને વનસ્પતિઓ પૂરતી પક્વ છે; જંગલો, પર્વતો, નદીઓ અને દરિયાઓ પણ તારી દૃષ્ટિથી ફૂલ્યા-ફાલ્યા છે.

અથ વિશ્વેશ વિશ્વાત્મન્ વિશ્વમૂર્તે સ્વકેષુ મે । સ્નેહપાશં ઇમં છિન્ધિ દૃઢં પાણ્ડુષુ વૃષ્ણિષુ

હે વિશ્વના સ્વામી, વિશ્વના આત્મા, વિશ્વરૂપ, કૃપા કરીને પાંડવો અને વૃષ્ણિમાં જે મારો મજબૂત સ્નેહ છે, તે તું કાપી નાખ.

ત્વયિ મેઽનન્યવિષયા મતિર્મધુપતેઽસકૃત્ । રતિં ઉદ્વહતાત્ અદ્ધા ગઙ્ગેવૌઘં ઉદન્વતિ

હે મધુપતિ, મારી બુદ્ધિ તારા સિવાય બીજે ક્યાંય ન જાય અને હંમેશા તારી પર પ્રેમ રાખે, જેમ ગંગા સતત દરિયામાં મળે છે.

(વસંતતિલકા) શ્રીકૃષ્ણ કૃષ્ણસખ વૃષ્ણિ ઋષભાવનિધ્રુગ્ રાજન્યવંશદહન અનપવર્ગ વીર્ય । ગોવિન્દ ગોદ્વિજસુરાર્તિહરાવતાર યોગેશ્વરાખિલગુરો ભગવન્ નમસ્તે

હે શ્રીકૃષ્ણ, કૃષ્ણના મિત્ર, વૃષ્ણિમાં શ્રેષ્ઠ, પાપીઓને દહન કરનાર, રાજવંશોમાં અગ્નિ, મુક્તિ આપનાર, ગોવિંદ, ગાય, બ્રાહ્મણ અને દેવોના દુઃખ દૂર કરનાર, યોગેશ્વર, સર્વના ગુરુ, હે ભગવાન, તને વંદન છે.

સૂત ઉવાચ । (અનુષ્ટુપ્) પૃથયેત્થં કલપદૈઃ પરિણૂતાખિલોદયઃ । મન્દં જહાસ વૈકુણ્ઠો મોહયન્નિવ માયયા

સૂતજી કહે છે: પ્રથા દ્વારા મીઠા શબ્દોમાં સર્વમંગલ ભગવાન વૈકુંઠની સ્તુતિ થતાં, તેમણે હળવું સ્મિત કર્યું અને એમ લાગ્યું કે તેમણે પોતાની માયાથી તેમને મોહિત કર્યા.

તાં બાઢં ઇતિ ઉપામંત્ર્ય પ્રવિશ્ય ગજસાહ્વયમ્ । સ્ત્રિયશ્ચ સ્વપુરં યાસ્યન્ પ્રેમ્ણા રાજ્ઞા નિવારિતઃ

તેમણે પ્રેમથી વિદાય આપી, પછી હસ્તિનાપુરમાં પ્રવેશ કર્યો; પણ જ્યારે સ્ત્રીઓ સાથે પોતાના શહેર જવા લાગ્યા, ત્યારે રાજાએ પ્રેમવશ તેમને અટકાવ્યા.

વ્યાસાદ્યૈરીશ્વરેહા જ્ઞૈઃ કૃષ્ણેનાદ્ભુતકર્મણા । પ્રબોધિતોઽપિ ઇતિહાસૈઃ નાબુધ્યત શુચાર્પિતઃ

વ્યાસજી અને અન્ય ઋષિઓ તથા અદ્દભુત કાર્યો કરનાર કૃષ્ણે પણ ઇતિહાસો દ્વારા સમજાવ્યા છતાં, દુઃખથી વ્યાકુળ રાજાએ સમજ્યા નહીં.

આહ રાજા ધર્મસુતઃ ચિન્તયન્ સુહૃદાં વધમ્ । પ્રાકૃતેનાત્મના વિપ્રાઃ સ્નેહમોહવશં ગતઃ

રાજા, ધર્મપુત્ર, પોતાના મિત્રોનું વિનાશ યાદ કરીને, બ્રાહ્મણો, સામાન્ય મનવાળા બની, સ્નેહ અને મોહથી વશ થઈને બોલ્યા.

અહો મે પશ્યતાજ્ઞાનં હૃદિ રૂઢં દુરાત્મનઃ । પારક્યસ્યૈવ દેહસ્ય બહ્વ્યો મેઽક્ષૌહિણીર્હતાઃ

અરે, જુઓ તો ખરા, મારા મનમાં કેટલું અજ્ઞાન ઘૂસી ગયું છે! બીજાના શરીર માટે મેં કેટલીયે સેના નાશ કરી નાખી.

બાલદ્વિજસુહૃન્ મિત્ર પિતૃભ્રાતૃગુરુ દ્રુહઃ । ન મે સ્યાત્ નિરયાત્ મોક્ષો હ્યપિ વર્ષ અયુત આયુતૈઃ

બાળકો, બ્રાહ્મણો, મિત્રો, સગા, પિતા, ભાઈ અને ગુરુને નુકસાન પહોંચાડ્યા પછી, જો હું લાખો વર્ષો સુધી નરકમાંથી મુક્ત પણ થાઉં, તો પણ એ પાપમાંથી છુટકારો નહીં મળે.

નૈનો રાજ્ઞઃ પ્રજાભર્તુઃ ધર્મયુદ્ધે વધો દ્વિષામ્ । ઇતિ મે ન તુ બોધાય કલ્પતે શાસનં વચઃ

રાજાને, પ્રજાની રક્ષા માટે ધર્મયુદ્ધમાં દુશ્મનોને મારવું પાપ નથી; છતાંયે આ આજ્ઞા મારા મનને શાંતિ આપતી નથી.

સ્ત્રીણાં મત્ હતબંધૂનાં દ્રોહો યોઽસૌ ઇહોત્થિતઃ । કર્મભિઃ ગૃહમેધીયૈઃ નાહં કલ્પો વ્યપોહિતુમ્

સ્ત્રીઓના, જેમના સગાંઓ મારાયા છે, એવાં લોકો સામે જે દુશ્મનાવટ ઊભી થઈ છે, ઘરવાળા લોકોનાં કર્મોથી, એ દુઃખ હું દૂર કરી શકતો નથી.

યથા પઙ્કેન પઙ્કામ્ભઃ સુરયા વા સુરાકૃતમ્ । ભૂતહત્યાં તથૈવૈકાં ન યજ્ઞૈઃ માર્ષ્ટુમર્હતિ

જેમ કાદવથી કાદવવાળું પાણી શુદ્ધ થતું નથી, કે દારૂથી દારૂનું દાગ દૂર થતું નથી, એ જ રીતે જીવહિંસાનું પાપ એક યજ્ઞથી પણ ધોઈ શકાતું નથી.

જપશ્ચ પરમો ગુહ્યઃ શ્રૂયતાં મે નૃપાત્મજ । યં સપ્તરાત્રં પ્રપઠન્ પુમાન્ પશ્યતિ ખેચરાન્

હવે, રાજકુમાર, મારા મોઢેથી એક ઉત્તમ ગુપ્ત મંત્ર સાંભળ. જે માણસ સાત રાત સુધી એ મંત્રનો જાપ કરે, તેને આકાશમાં ફરતા દેવતાઓ દેખાય છે.

ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય । મન્ત્રેણાનેન દેવસ્ય કુર્યાદ્ દ્રવ્યમયીં બુધઃ । સપર્યાં વિવિધૈર્દ્રવ્યૈઃ દેશકાલવિભાગવિત્

'ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય' — આ ભગવાનના મંત્રથી, સમજદાર મનુષ્યે યોગ્ય સ્થળ અને સમય જાણીને, વિવિધ વસ્તુઓથી ભગવાનની પૂજા કરવી.

સલિલૈઃ શુચિભિર્માલ્યૈઃ વન્યૈર્મૂલફલાદિભિઃ । શસ્તાઙ્‌કુરાંશુકૈશ્ચાર્ચેત્ તુલસ્યા પ્રિયયા પ્રભુમ્

શુદ્ધ પાણી, ફૂલો, જંગલનાં મૂળ અને ફળ, કોમળ અંકુર અને તાજા કપડાંથી, અને ખાસ કરીને પ્રિય તુલસીના પાનથી ભગવાનની આરાધના કરવી.

લબ્ધ્વા દ્રવ્યમયીમર્ચાં ક્ષિત્યમ્બ્વાદિષુ વાર્ચયેત્ । આભૃતાત્મા મુનિઃ શાન્તો યતવાઙ્‌મિતવન્યભુક્

માટી, પાણી કે બીજી વસ્તુમાંથી બનેલી મૂર્તિ મળે ત્યારે, મન અને ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખીને, શાંત અને મિતભાષી મુનિએ એ મૂર્તિની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી.

સ્વેચ્છાવતારચરિતૈઃ અચિન્ત્યનિજમાયયા । કરિષ્યતિ ઉત્તમશ્લોકઃ તદ્ ધ્યાયેદ્ હૃદયઙ્‌ગમમ્

જે ભગવાનની મહિમા શ્રેષ્ઠ સ્તુતિઓમાં ગવાય છે, તે પોતાના અદભુત શક્તિથી અને ઇચ્છાથી વિવિધ લીલાઓ કરે છે; એ ભગવાનને હૃદયમાં ધ્યાન કરવું.

પરિચર્યા ભગવતો યાવત્યઃ પૂર્વસેવિતાઃ । તા મંત્રહૃદયેનૈવ પ્રયુઞ્જ્યાન્ મંત્રમૂર્તયે

પહેલાં જે જે રીતે ભગવાનની સેવા કરવામાં આવતી હતી, એ બધું હવે મંત્રથી સ્થાપિત થયેલી ભગવાનની મૂર્તિને, મંત્રમાં મન લગાડી, અર્પણ કરવું.

એવં કાયેન મનસા વચસા ચ મનોગતમ્ । પરિચર્યમાણો ભગવાન્ ભક્તિમત્પરિચર્યયા

આ રીતે, શરીર, મન અને વાણીથી, અને હૃદયપૂર્વકની ભક્તિથી ભગવાનની સેવા કરવામાં આવે ત્યારે, સાચી આરાધના થાય છે.

પુંસાં અમાયિનાં સમ્યક્ ભજતાં ભાવવર્ધનઃ । શ્રેયો દિશત્યભિમતં યદ્ધર્માદિષુ દેહિનામ્

જે લોકો કપટ વિના, સાચા મનથી ભગવાનની ભક્તિ કરે છે, તેમને ભગવાન ભક્તિમાં વૃદ્ધિ આપે છે અને જે શ્રેષ્ઠ ફળ તેઓ ઈચ્છે છે, તે આપે છે, જે સામાન્ય ધર્મથી મળતું નથી.

વિરક્તશ્ચેન્દ્રિયરતૌ ભક્તિયોગેન ભૂયસા । તં નિરન્તરભાવેન ભજેતાદ્ધા વિમુક્તયે

જે મનુષ્ય ઇન્દ્રિયસુખથી વિમુખ છે, એણે સતત અને નિષ્ઠાપૂર્વક ભક્તિયોગથી ભગવાનની આરાધના કરવી, જેથી સંપૂર્ણ મુક્તિ મળે.

ઇત્યુક્તસ્તં પરિક્રમ્ય પ્રણમ્ય ચ નૃપાર્ભકઃ । યયૌ મધુવનં પુણ્યં હરેશ્ચરણચર્ચિતમ્

આ રીતે ઉપદેશ મળ્યા પછી, રાજકુમારે પરિક્રમા કરી, વંદન કર્યું અને પછી ભગવાનના પગલાંથી પાવન થયેલા પવિત્ર મધુવન તરફ ગયો.

તપોવનં ગતે તસ્મિન્ પ્રવિષ્ટોઽન્તઃપુરં મુનિઃ । અર્હિતાર્હણકો રાજ્ઞા સુખાસીન ઉવાચ તમ્

જ્યારે તે તપોવનમાં ગયો, ત્યારે મુનિ રાજમહેલમાં પ્રવેશ્યા, રાજાએ યોગ્ય સન્માન આપ્યો અને આરામથી બેઠા પછી, મુનિએ રાજાને કહ્યું.

નારદ ઉવાચ - રાજન્ કિં ધ્યાયસે દીર્ઘં મુખેન પરિશુષ્યતા । કિં વા ન રિષ્યતે કામો ધર્મો વાર્થેન સંયુતઃ

નારદે કહ્યું: રાજા, તમે શા માટે લાંબા સમયથી વિચારોમાં ડૂબેલા બેસો છો અને તમારું ચહેરું દુઃખથી સુકાઈ ગયું છે? શું તમારી કોઈ ઈચ્છા કે ધર્મ-કર્મ સંપત્તિ સાથે મળીને પણ પૂર્ણ થતી નથી?

રાજોવાચ - સુતો મે બાલકો બ્રહ્મન્ સ્ત્રૈણેના-કરુણાત્મના । નિર્વાસિતઃ પઞ્ચવર્ષઃ સહ માત્રા મહાન્કવિઃ

રાજાએ કહ્યું: બ્રાહ્મણ, મારી પાસે એક પુત્ર છે, માત્ર પાંચ વર્ષનો બાળક, પણ એક ક્રૂર હૃદયવાળી સ્ત્રીએ તેને તેની માતા સાથે વનમાં કાઢી મૂક્યો છે; એ મોટો મુનિ છે.