શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

અત્રેમૌ ગ્રાહકાભાવાત્ ન જરામપિ મુઞ્ચતઃ । કિઞ્ચિત્ આત્મસુખેનેહ પ્રસુપ્તિઃ મન્યતેઽનયોઃ

અહીં ગ્રાહકોના અભાવે, વૃદ્ધાવસ્થા પણ આ બંનેને છોડતી નથી; થોડું આત્મસંતોષ લઈને એ બંને પોતાને આરામમાં માને છે.

ભક્તિરુવાચ - કથં પરીક્ષિતા રાજ્ઞા સ્થાપિતો હ્યશુચિઃ કલિઃ । પ્રવૃત્તે તુ કલૌ સર્વસારઃ કુત્ર ગતો મહાન્

ભક્તિએ કહ્યું: રાજા પરીક્ષિતે કઈ રીતે અશુદ્ધ કળીયુગને સ્થાપ્યો? કળીયુગ શરૂ થતાં જ બધા સારા ગુણો ક્યાં ચાલ્યા ગયા?

કરુણાપરેણ હરિણાપિ અધર્મ કથમીક્ષ્યતે । ઇમં મે સંશયં છિન્ધિ ત્વદ્વાચા સુખિતાસ્મ્યહમ્

દયાળુ હરિ પણ અધર્મને કેમ જોઈ શકે? મારો આ સંશય તું દૂર કર, તારી વાતથી હું ખુશ થઈ જઇશ.

નારદ ઉવાચ - યદિ પૃષ્ટસ્ત્વયા બાલે પ્રેમતઃ શ્રવણં કુરુ । સર્વં વક્ષ્યામિ તે ભદ્રે કશ્મલં તે ગમિષ્યતિ

નારદએ કહ્યું: બાલિકા, તું પ્રેમથી પૂછ્યું છે, તો ધ્યાનથી સાંભળ. હું તને બધું કહું છું, હે સુખી, અને તારો ગુંચવાટ દૂર થઈ જશે.

યદા મુકુન્દો ભગવાન્ ક્ષ્માં ત્યક્ત્વા સ્વપદં ગતઃ । તદ્‌દિનાત્ કલિરાયાતઃ સર્વસાધનબાધકઃ

જ્યારે મુકુંદ ભગવાન પૃથ્વી છોડી પોતાના ધામે ગયા, એ દિવસથી કળીયુગ આવી ગયો, જે બધા સારા સાધનોને રોકે છે.

દૃષ્ટો દિગ્વિજયે રાજ્ઞા દીનવત્ શરણં ગતઃ । ન મયા મારણીયોઽયં સારંગ ઇવ સરભુક્

રાજાએ દિશા વિજય દરમિયાન કળીયુગને દુઃખી અવસ્થામાં આશ્રય માંગતો જોયો; મેં તેને મારી નાંખ્યો નહીં, જેમ મધમાખી વાળો મધ લેવા છતાં મધમાખીને બચાવે છે.

યત્ફલં નાસ્તિ તપસા ન યોગેન સમાધિના । તત્ફલં લભતે સમ્યક્ કલૌ કેશવકીર્તનાત્

જે ફળ તપ, યોગ કે ધ્યાનથી મળતું નથી, એ ફળ કળીયુગમાં કેશવનાં ગુણગાનથી સંપૂર્ણ મળે છે.

એકાકારં કલિં દૃષ્ટ્વા સારવત્સારનીરસમ્ । વિષ્ણુરાતઃ સ્થાપિતવાન્ કલિજાનાં સુખાય ચ

કળીયુગને એકરૂપ, રસવિહિન અને સારવિહિન જોઈને, વિષ્ણુરાતએ તેને કળીયુગમાં જન્મેલા લોકોના સુખ માટે સ્થાપ્યો.

કુકર્માચરનાત્સારઃ સર્વતો નિર્ગતોઽધુના । પદાર્થાઃ સંસ્થિતા ભૂમૌ બીજહીનાસ્તુષા યથા

ખરાબ કર્મોથી હવે સર્વત્ર સાર દૂર થઈ ગયો છે; પૃથ્વી પર વસ્તુઓ બીજ વગરના તૂષા જેવી રહી ગઈ છે.

વિપ્રૈર્ભાગવતી વાર્તા ગેહે ગેહે જને જને । કારિતા કણલોભેન કથાસારસ્તતો ગતઃ

બ્રાહ્મણોએ ભાગવતની વાત ઘરમાં ઘરમાં અને દરેકને સંભળાવી, પણ દક્ષિણાના લોભથી કથાનો સાર દૂર થઈ ગયો છે.

અત્યુગ્રભૂરિકર્માણો નાસ્તિકા રૌરવા જનાઃ । તેઽપિ તિષ્ઠન્તિ તીર્થેષુ તીર્થસારસ્તતો ગતઃ

અત્યંત ભયાનક અને વધુ પાપ કરનારા, નાસ્તિક અને નરક જેવા લોકો પણ તીર્થોમાં રહે છે, પણ તીર્થોનો સાર હવે નથી રહ્યો.

કામક્રોધ મહાલોભ તૃષ્ણાવ્યાકુલચેતસઃ । તેઽપિ તિષ્ઠન્તિ તપસિ તપઃસારસ્તતો ગતઃ

મોટા કામ, ક્રોધ, લોભ અને તૃષ્ણાથી મન ગભરાયેલું હોય છતાં પણ લોકો તપ કરે છે, પણ એમાં તપનું સાચું સાર ગુમાઈ જાય છે.

મનસશ્ચાજયાત્ લોભાદ્ દંભાત્ પાખણ્ડસંશ્રયાત્ । શાસ્ત્રાન્ અભ્યસનાચ્ચૈવ ધ્યાનયોગફલં ગતમ્

મનને કાબૂ ન રાખવાથી, લોભ, દંભ કે ખોટા માર્ગે જવાથી, કે માત્ર શાસ્ત્રોનું અભ્યાસ કરવાથી પણ ધ્યાન અને યોગનું ફળ મળતું નથી.

પણ્ડિતાસ્તુ કલત્રેણ રમન્તે મહિષા ઇવ । પુત્રસ્યોત્પાદને દક્ષા અદક્ષા મુક્તિસાધને

પંડિતો પણ પોતાની પત્ની સાથે મહિષ જેવી મજા માણે છે, પુત્ર ઉત્પન્ન કરવામાં તો કુશળ છે, પણ મુક્તિ મેળવવામાં નિષ્ફળ રહે છે.

ન હિ વૈષ્ણવતા કુત્ર સંપ્રદાયપુરઃસરા । એવં પ્રલયતાં પ્રાપ્તો વસ્તુસારઃ સ્થલે સ્થલે

સાચો વૈષ્ણવ ધર્મ ક્યાંય જોવા મળતો નથી, સંપ્રદાયના આગેવાનોમાં પણ નહીં; એ રીતે બધે જ સત્યનો સાર લુપ્ત થઈ ગયો છે.

અયં તુ યુગધર્મો હિ વર્તતે કસ્ય દૂષણમ્ । અતસ્તુ પુણ્ડરીકાક્ષઃ સહતે નિકટે સ્થિતઃ

આ તો યુગનું સ્વભાવ છે; અહીં કોને દોષ આપવો? એટલા માટે કમળને આંખો ધરાવનાર ભગવાન નજીક ઊભા રહીને બધું સહન કરે છે.

સૂત ઉવાચ - ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા વિસ્મયં પરમં ગતા । ભક્તિરૂચે વચો ભૂયઃ શ્રૂયતાં તચ્ચ શૌનક

સૂતાએ કહ્યું: આ શબ્દો સાંભળી સૌને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું. ભક્તિએ ફરી કહ્યું: 'આ પણ સાંભળો, શૌનક.'

ભક્તિરુવાચ - સુરર્ષે ત્વં હિ ધન્યોઽસિ મદ્‌ભાગ્યેન સમાગતઃ । સાધૂનાં દર્શનં લોકે સર્વસિદ્ધિકરં પરમ્

ભક્તિએ કહ્યું: દેવમુનિ, તમે ખરેખર ધન્ય છો, કેમ કે તમે મારા ભાગ્યે અહીં આવ્યા છો. જગતમાં સાધુઓનું દર્શન સર્વે સિદ્ધિ આપનારું છે.

(માલિની) જયતિ જયતિ માયાં યસ્ય કાયાધવસ્તે વચનરચનમેકં કેવલં ચાકલય્ય । ધ્રુવપદમપિ યાતો યત્કૃપાતો ધ્રુવોઽયં સકલકુશલપાત્રં બ્રહ્મપુત્રં નતાસ્મિ

જય હો, જય હો એ ભગવાનને, જેમનું શરીર માયાનું આધાર છે, જેમના એક શબ્દથી બધું વાણી સર્જાય છે! એમની કૃપાથી ધ્રુવે શાશ્વત સ્થાન મેળવ્યું. હું સર્વે શુભતાના પાત્ર એવા બ્રહ્માના પુત્રને વંદન કરું છું.

શ્રીમદ્‌ભાગવતમાહાત્મ્યમ્ - દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ભક્તેઃ ક્લેશનિવૃત્તયે નારદસ્ય ઉદ્યોગઃ નારદ ઉવાચ - (અનુષ્ટુપ્) વૃથા ખેદયસે બાલે અહો ચિન્તાતુરા કથમ્ । શ્રીકૃષ્ણચરણામ્ભોજં સ્મર દુઃખં ગમિષ્યતિ

શ્રીમદ્ ભાગવતનું મહાત્મ્ય – બીજું અધ્યાય. ભક્તિના દુઃખ દૂર કરવા માટે નારદજીનો પ્રયત્ન. નારદે કહ્યું: બાલિકા, કેમ વ્યર્થ દુઃખી થો છો, કેમ ચિંતામાં પીડાઈ રહો છો? શ્રીકૃષ્ણના પદપદ્મનું સ્મરણ કર, તારો દુઃખ દૂર થઈ જશે.

દ્રૌપદી ચ પરિત્રાતા યેન કૌરવકશ્મલાત્ । પાલિતા ગોપસુન્દર્યઃ સ કૃષ્ણઃ ક્વાપિ નો ગતઃ

જે કૃષ્ણે દ્રૌપદીનું કૌરવોના સંકટમાંથી રક્ષણ કર્યું અને ગોપી સ્ત્રીઓની પણ રાખવણી કરી, એ કૃષ્ણ હવે ક્યાં ગયા છે?

ત્વંતુ ભક્તિઃ પ્રિયા તસ્ય સતતં પ્રાણતોઽધિકા । ત્વયાઽઽહૂતસ્તુ ભગવાન્ યાતિ નીચગૃહેષ્વપિ

પણ, ભક્તિ, તું તો હંમેશા એમને પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય છે. તું બોલાવે ત્યારે ભગવાન નીચા ઘરમાં પણ આવી જાય છે.

સત્યાદિત્રિયુગે બોધ વૈરાગ્યૌ મુક્તિસાધકૌ । કલૌ તુ કેવલા ભક્તિઃ બ્રહ્મસાયુજ્યકારિણી

પહેલા ત્રણ યુગોમાં સત્ય અને જ્ઞાન, વૈરાગ્ય સાથે મુક્તિનું સાધન છે; પણ કળિયુગમાં તો માત્ર ભક્તિથી જ બ્રહ્મમાં એકતા મળે છે.

ઇતિ નિશ્ચિત્ય ચિદ્‌રૂપઃ સદ્‌રૂપાં ત્વાં સસર્જ હ । પરમાનન્દચિન્મૂર્તિ સુંદરીં કૃષ્ણવલ્લભામ્

આ રીતે નિશ્ચય કરીને, ચૈતન્ય સ્વરૂપે ભગવાને તને, જે એમના જેવી જ છે, પરમ આનંદમય અને સુંદર કૃષ્ણપ્રિય રૂપે સર્જી.

બદ્ધ્વાંજલિં ત્વયા પૃષ્ટં કિં કરોમીતિ ચૈકદા । ત્વાં તદાઽઽજ્ઞાપયત્ કૃષ્ણો મદ્‌ભક્તાન્ પોષયેતિ ચ

તમે હાથ જોડીને પૂછ્યું: 'હું શું કરું?' ત્યારે કૃષ્ણે તને આજ્ઞા આપી: 'મારા ભક્તોને પોષણ કર.'

અંગીકૃતં ત્વયા તદ્વૈ પ્રસન્નોઽભૂત્ હરિસ્તદા । મુક્તિં દાસીં દદૌ તુભ્યં જ્ઞાનવૈરાગ્યકૌ ઇમૌ

તમે એ આજ્ઞા સ્વીકારી, ત્યારે હરિ પ્રસન્ન થયા. એમણે તને મુક્તિને દાસી બનાવી આપી અને જ્ઞાન તથા વૈરાગ્ય પણ તને આપ્યા.

પોષણં સ્વેન રૂપેણ વૈકુણ્ઠે ત્વં કરોષિ ચ । ભૂમૌ ભક્તવિપોષાય છાયારૂપં ત્વયા કૃતમ્

વૈકુંઠમાં તું પોતાનાં સ્વરૂપથી પોષણ કરે છે; પૃથ્વી પર ભક્તોના પોષણ માટે તું છાયારૂપે અવતરેલી છે.

મુક્તિં જ્ઞાનં વિરક્તિં ચ સહ કૃત્વા ગતા ભુવિ । કૃતાદિ દ્વાપરસ્યાન્તં મહાનન્દેન સંસ્થિતા

મુક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સાથે તું પૃથ્વી પર આવી, અને કૃતયુગથી દ્વાપરયુગના અંત સુધી મહાન આનંદમાં રહી.

કલૌ મુક્તિઃ ક્ષયં પ્રાપ્તા પાખણ્ડામયપીડિતા । ત્વદ્ આજ્ઞયા ગતા શીઘ્રં વૈકુણ્ઠં પુનરેવ સા

કળીયુગમાં મુક્તિ પાખંડથી પીડાઈને નષ્ટ થઈ ગઈ; તારી આજ્ઞાથી તે ઝડપથી પાછી વૈકુંઠમાં ગઈ.