શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

બ્રહ્મતેજોવિનિર્મુક્તૈઃ આત્મજૈઃ સહ કૃષ્ણયા । પ્રયાણાભિમુખં કૃષ્ણં ઇદમાહ પૃથા સતી

બ્રહ્મશક્તિમાંથી મુક્ત થઈને, પોતાના પુત્રો અને કૃષ્ણ સાથે, પવિત્ર પૃથા કૃષ્ણના વિદાય સમયે એમને સંબોધી બોલી.

કુન્ત્યુવાચ । નમસ્યે પુરુષં ત્વાઽઽદ્યં ઈશ્વરં પ્રકૃતેઃ પરમ્ । અલક્ષ્યં સર્વભૂતાનાં અન્તર્બહિરવસ્થિતમ્

કુંતિએ કહ્યું: હે પ્રભુ! હું તને વંદન કરું છું, તું આ જગતનો મૂળ પુરુષ છે, તું સર્વશક્તિમાન છે, પ્રકૃતિથી પર છે, બધાને અદૃશ્ય છે, છતાં અંદર અને બહાર સર્વત્ર વ્યાપેલો છે.

માયાજવનિકાચ્છન્નં અજ્ઞાધોક્ષજમવ્યયમ્ । ન લક્ષ્યસે મૂઢદૃશા નટો નાટ્યધરો યથા

માયાની પડદાથી છુપાયેલો, અજ્ઞેય અને અવિનાશી તું, ભ્રમિત દૃષ્ટિવાળાઓને દેખાતો નથી, જેમ કે નટ નાટ્યપોશાકમાં છુપાય છે.

તથા પરમહંસાનાં મુનીનાં અમલાત્મનામ્ । ભક્તિયોગવિધાનાર્થં કથં પશ્યેમ હિ સ્ત્રિયઃ

એ રીતે, પવિત્ર હૃદયવાળા મહાન ત્યાગીઓ અને ઋષિઓમાં ભક્તિ જાગૃત થાય એ માટે, અમે સ્ત્રીઓ તને કેવી રીતે જોઈ શકીએ?

કૃષ્ણાય વાસુદેવાય દેવકીનંદનાય ચ । નંદગોપકુમારાય ગોવિંદાય નમો નમઃ

કૃષ્ણને, વાસુદેવને, દેવકીના પુત્રને, નંદ અને ગોપાળકના દુલારા બાળકને, અને ગોવિંદને વારંવાર વંદન કરું છું.

નમઃ પઙ્કજનાભાય નમઃ પઙ્કજમાલિને । નમઃ પઙ્કજનેત્રાય નમસ્તે પઙ્કજાઙ્ઘ્રયે

કમળનાભને વંદન, કમળમાળાધારીને વંદન, કમળનેત્રને વંદન, અને કમળ જેવા પગવાળા તને વંદન.

(વંશસ્થ) યથા હૃષીકેશ ખલેન દેવકી કંસેન રુદ્ધાતિચિરં શુચાર્પિતા । વિમોચિતાહં ચ સહાત્મજા વિભો ત્વયૈવ નાથેન મુહુર્વિપદ્ગણાત્

જેમ હૃષીકેશે દુરાચારી કંસ દ્વારા લાંબા સમય સુધી કેદમાં રહી દુઃખ સહન કરનાર દેવકીનું મુક્તિ કરી, એમ હે પ્રભુ! તું અમને અને અમારા પુત્રોને વારંવાર અનેક સંકટોમાંથી બચાવ્યો છે.

વિષાન્મહાગ્નેઃ પુરુષાદદર્શનાદ્ અસત્સભાયા વનવાસકૃચ્છ્રતઃ । મૃધે મૃધેઽનેકમહારથાસ્ત્રતો દ્રૌણ્યસ્ત્રતશ્ચાસ્મ હરેઽભિરક્ષિતાઃ

મહાવિષ, મહાઅગ્નિ, માનવખાદકનો ભય, દુષ્ટોની સભા, વનમાંના કષ્ટો, યુદ્ધો પર યુદ્ધો અને દ્રૌણના અસ્ત્રથી, હે હરિ! તું અમને સર્વેને બચાવ્યા છે.

(અનુષ્ટુપ્) વિપદઃ સન્તુ તાઃ શશ્વત્ તત્ર તત્ર જગદ્ગુરો । ભવતો દર્શનં યત્સ્યાદ્ અપુનર્ભવદર્શનમ્

હે જગતના ગુરુ! એ સંકટો અમારે પર વારંવાર આવતાં રહે, જેથી તારો દર્શન અમને ફરીથી થાય, કેમ કે તને જોવું એ ફરી જન્મ ન જોવાનું છે.

જન્મૈશ્વર્યશ્રુતશ્રીભિઃ એધમાનમદઃ પુમાન્ । નૈવાર્હત્યભિધાતું વૈ ત્વાં અકિઞ્ચનગોચરમ્

જે માણસ જન્મ, વૈભવ, વિદ્યા અને સૌંદર્યથી ગર્વિત થાય છે, એ તને સાચે ઓળખી શકતો નથી, કેમ કે તું તો બધું ત્યજી દેનારાઓને જ પ્રાપ્ત થાય છે.

નમોઽકિઞ્ચનવિત્તાય નિવૃત્તગુણવૃત્તયે । આત્મારામાય શાન્તાય કૈવલ્યપતયે નમઃ

જેને કશું નથી એમના માટે તું ધન છે, તું ગુણોથી પર છે, આત્મામાં આનંદ મેળવનારો છે, શાંત છે અને મુક્તિના સ્વામી છે—એવા તને વંદન.

મન્યે ત્વાં કાલમીશાનં અનાદિનિધનં વિભુમ્ । સમં ચરન્તં સર્વત્ર ભૂતાનાં યન્મિથઃ કલિઃ

હું માનું છું કે તું કાળ છે, સર્વનો ઈશ્વર છે, અનાદિ અને અનંત છે, સર્વત્ર સમાન રીતે ફરતો છે, અને સર્વ જીવોમાં જે વિખવાદ થાય છે, એ પણ તારી જ ઈચ્છાથી થાય છે.

(વંશસ્થ) ન વેદ કશ્ચિદ્ ભગવંશ્ચિકીર્ષિતં તવેહમાનસ્ય નૃણાં વિડમ્બનમ્ । ન યસ્ય કશ્ચિદ્ દયિતોઽસ્તિ કર્હિચિદ્ દ્વેષ્યશ્ચ યસ્મિન્વિષમા મતિર્નૃણામ્

હે ભગવાન! તારી ઈચ્છા કોઈ જાણતો નથી, તું જે કરે છે એ માણસોની દૃષ્ટિએ રમૂજ જેવું લાગે છે; તને કોઈ પ્રિય કે અપ્રિય નથી, છતાં લોકો તારી વિષે પક્ષપાત રાખે છે.

(અનુષ્ટુપ્) જન્મ કર્મ ચ વિશ્વાત્મન્ અજસ્યાકર્તુરાત્મનઃ । તિર્યઙ્ નૃષિષુ યાદઃસુ તદ્ અત્યન્તવિડમ્બનમ્

વિશ્વના આત્મા, અજન્મા અને અક્રિય ભગવાનના જન્મ અને કર્મ, પશુઓમાં, મનુષ્યોમાં અને જળચર પ્રાણીઓમાં—આ બધું મહાન વિલાસ છે.

(વસંતતિલકા) ગોપ્યાદદે ત્વયિ કૃતાગસિ દામ તાવદ્ યા તે દશાશ્રુકલિલ અઞ્જન સંભ્રમાક્ષમ્ । વક્ત્રં નિનીય ભયભાવનયા સ્થિતસ્ય સા માં વિમોહયતિ ભીરપિ યદ્‌બિભેતિ

જ્યારે ગોપીએ તારી શરારતથી તને બાંધવા દોરો લીધો, ત્યારે તારી આંખોમાં ભયથી આંસુ અને કાજલ વહી ગયું, અને તું ડરથી માથું નીચે કરી ઊભો રહ્યો—આ જોઈને હું આશ્ચર્યચકિત થઈ જાઉં છું, કેમ કે જેને બધા ડરે છે એ તું પણ ડરતો દેખાય છે.

(અનુષ્ટુપ્) કેચિદ્ આહુઃ અજં જાતં પુણ્યશ્લોકસ્ય કીર્તયે । યદોઃ પ્રિયસ્ય અન્વવાયે મલયસ્યેવ ચન્દનમ્

કેટલાક કહે છે કે પુણ્યશ્લોક યદુના વંશમાં, જેમ મલય પર્વતમાં ચંદન ઉગે છે એમ, અજન્મા ભગવાન જન્મ્યા છે, જેથી તેમની કીર્તિ ફેલાય.

અપરે વસુદેવસ્ય દેવક્યાં યાચિતોઽભ્યગાત્ । અજસ્ત્વમસ્ય ક્ષેમાય વધાય ચ સુરદ્વિષામ્

કેટલાંક કહે છે કે વસુદેવ અને દેવકીની વિનંતીથી, હે અજન્મા, તું આ ધરતીની રક્ષા માટે અને દેવતાઓના દુશ્મનોના વિનાશ માટે અવતર્યો છે.

ભારાવતારણાયાન્યે ભુવો નાવ ઇવોદધૌ । સીદન્ત્યા ભૂરિભારેણ જાતો હ્યાત્મભુવાર્થિતઃ

બીજાઓ કહે છે કે જ્યારે ધરતી ભારે બોજથી સમુદ્રમાં ડૂબતી હતી, ત્યારે બ્રહ્માની પ્રાર્થનાથી તું જન્મ્યો, જેથી તેનું ભાર ઉતરી શકે.

ભવેઽસ્મિન્ ક્લિશ્યમાનાનાં અવિદ્યાકામકર્મભિઃ । શ્રવણ સ્મરણાર્હાણિ કરિષ્યમ્ ઇતિ કેચન

કેટલાંક કહે છે કે તું આવીને એવા કાર્યો કર્યો છે, જે આ જગતમાં અજ્ઞાન, ઇચ્છા અને કર્મથી પીડાતા લોકો સાંભળી અને યાદ રાખી શકે.

(વંશસ્થ) શ્રૃણ્વન્તિ ગાયન્તિ ગૃણન્ત્યભીક્ષ્ણશઃ સ્મરન્તિ નન્દન્તિ તવેહિતં જનાઃ । ત એવ પશ્યન્ત્યચિરેણ તાવકં ભવપ્રવાહોપરમં પદામ્બુજમ્

જે લોકો તારા કાર્યો સતત સાંભળે, ગાયે, વખાણે, યાદ કરે અને આનંદ પામે છે, તેઓ જલ્દી જ તારા કમળ જેવા ચરણોનું દર્શન કરે છે, જે જન્મમરણના પ્રવાહને રોકી દે છે.

અપ્યદ્ય નસ્ત્વં સ્વકૃતેહિત પ્રભો જિહાસસિ સ્વિત્ સુહૃદોઽનુજીવિનઃ । યેષાં ન ચાન્યત્ ભવતઃ પદામ્બુજાત્ પરાયણં રાજસુ યોજિતાંહસામ્

હે પ્રભુ, હવે તું અમને, તારા સ્નેહી અને તારા પર આધાર રાખનારા મિત્રોનો ત્યાગ તો નહીં કરે ને? અમારે તો તારા કમળચરણ સિવાય બીજું કોઈ આશ્રય નથી, ભલે અમે રાજપદ અને તેના પાપોમાં બંધાયેલા હોઈએ.

(અનુષ્ટુપ્) કે વયં નામરૂપાભ્યાં યદુભિઃ સહ પાણ્ડવાઃ । ભવતોઽદર્શનં યર્હિ હૃષીકાણાં ઇવ ઈશિતુઃ

હું અને યદુઓ સાથે પાંડવો તો માત્ર નામ અને રૂપ જ છીએ; હે ઇન્દ્રિયોના સ્વામી, જ્યારે તું નજરે પડતો નથી, ત્યારે અમારું કોઈ અસ્તિત્વ જ નથી.

નેયં શોભિષ્યતે તત્ર યથેદાનીં ગદાધર । ત્વત્પદૈઃ અઙ્‌કિતા ભાતિ સ્વલક્ષણવિલક્ષિતૈઃ

હે ગદાધર, આ ધરતી તારા અનોખા ચિહ્નોવાળા ચરણોથી શોભાયમાન છે, પણ હવે તે એવી તેજસ્વી નહીં રહે.

ઇમે જનપદાઃ સ્વૃદ્ધાઃ સુપક્વૌષધિવીરુધઃ । વનાદ્રિ નદી ઉદન્વન્તો હ્યેધન્તે તવ વીક્ષિતૈઃ

આ પ્રદેશો સમૃદ્ધ છે, ઔષધિઓ અને વનસ્પતિઓ પૂરતી પક્વ છે; જંગલો, પર્વતો, નદીઓ અને દરિયાઓ પણ તારી દૃષ્ટિથી ફૂલ્યા-ફાલ્યા છે.

અથ વિશ્વેશ વિશ્વાત્મન્ વિશ્વમૂર્તે સ્વકેષુ મે । સ્નેહપાશં ઇમં છિન્ધિ દૃઢં પાણ્ડુષુ વૃષ્ણિષુ

હે વિશ્વના સ્વામી, વિશ્વના આત્મા, વિશ્વરૂપ, કૃપા કરીને પાંડવો અને વૃષ્ણિમાં જે મારો મજબૂત સ્નેહ છે, તે તું કાપી નાખ.

ત્વયિ મેઽનન્યવિષયા મતિર્મધુપતેઽસકૃત્ । રતિં ઉદ્વહતાત્ અદ્ધા ગઙ્ગેવૌઘં ઉદન્વતિ

હે મધુપતિ, મારી બુદ્ધિ તારા સિવાય બીજે ક્યાંય ન જાય અને હંમેશા તારી પર પ્રેમ રાખે, જેમ ગંગા સતત દરિયામાં મળે છે.

(વસંતતિલકા) શ્રીકૃષ્ણ કૃષ્ણસખ વૃષ્ણિ ઋષભાવનિધ્રુગ્ રાજન્યવંશદહન અનપવર્ગ વીર્ય । ગોવિન્દ ગોદ્વિજસુરાર્તિહરાવતાર યોગેશ્વરાખિલગુરો ભગવન્ નમસ્તે

હે શ્રીકૃષ્ણ, કૃષ્ણના મિત્ર, વૃષ્ણિમાં શ્રેષ્ઠ, પાપીઓને દહન કરનાર, રાજવંશોમાં અગ્નિ, મુક્તિ આપનાર, ગોવિંદ, ગાય, બ્રાહ્મણ અને દેવોના દુઃખ દૂર કરનાર, યોગેશ્વર, સર્વના ગુરુ, હે ભગવાન, તને વંદન છે.

સૂત ઉવાચ । (અનુષ્ટુપ્) પૃથયેત્થં કલપદૈઃ પરિણૂતાખિલોદયઃ । મન્દં જહાસ વૈકુણ્ઠો મોહયન્નિવ માયયા

સૂતજી કહે છે: પ્રથા દ્વારા મીઠા શબ્દોમાં સર્વમંગલ ભગવાન વૈકુંઠની સ્તુતિ થતાં, તેમણે હળવું સ્મિત કર્યું અને એમ લાગ્યું કે તેમણે પોતાની માયાથી તેમને મોહિત કર્યા.

તાં બાઢં ઇતિ ઉપામંત્ર્ય પ્રવિશ્ય ગજસાહ્વયમ્ । સ્ત્રિયશ્ચ સ્વપુરં યાસ્યન્ પ્રેમ્ણા રાજ્ઞા નિવારિતઃ

તેમણે પ્રેમથી વિદાય આપી, પછી હસ્તિનાપુરમાં પ્રવેશ કર્યો; પણ જ્યારે સ્ત્રીઓ સાથે પોતાના શહેર જવા લાગ્યા, ત્યારે રાજાએ પ્રેમવશ તેમને અટકાવ્યા.