શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

આમંત્ર્ય પાણ્ડુપુત્રાંશ્ચ શૈનેયોદ્ધવસંયુતઃ । દ્વૈપાયનાદિભિર્વિપ્રૈઃ પૂજિતૈઃ પ્રતિપૂજિતઃ

પાંડુપુત્રો, શૈન્ય અને ઉદ્ધવ સાથે વિદાય લઈને, વ્યાસજી અને અન્ય મુનિઓ દ્વારા સન્માનિત થયા અને પોતે પણ તેમનો સન્માન કર્યો.

ગન્તું કૃતમતિર્બ્રહ્મન્ દ્વારકાં રથમાસ્થિતઃ । ઉપલેભેઽભિધાવન્તીં ઉત્તરાં ભયવિહ્વલામ્

હે બ્રાહ્મણ, દ્વારકા જવાની મનોકામના કરીને, રથ પર ચડીને નીકળ્યા ત્યારે, ભયથી વ્યાકુળ થયેલી ઉત્તરા દોડી આવી.

ઉત્તરોવાચ પાહિ પાહિ મહાયોગિન્ દેવદેવ જગત્પતે । નાન્યં ત્વદભયં પશ્યે યત્ર મૃત્યુઃ પરસ્પરમ્

ઉત્તરાએ કહ્યું: રક્ષો, રક્ષો, હે મહાયોગી, દેવોના દેવ, જગતના સ્વામી! જ્યાં ચારે બાજુ મૃત્યુનો ભય છે, ત્યાં તારી સિવાય બીજું કોઈ આશ્રય હું નથી જોતી.

અભિદ્રવતિ મામીશ શરસ્તપ્તાયસો વિભો । કામં દહતુ માં નાથ મા મે ગર્ભો નિપાત્યતામ્

હે પ્રભુ, એક અગ્નિ જેવું તપતું લોખંડનું બાણ મારી તરફ આવી રહ્યું છે! જો મને સળગાવવું હોય તો સળગાવ, પણ હે નાથ, મારા ગર્ભને બચાવ, એ નાશ ન થાય.

સૂત ઉવાચ । ઉપધાર્ય વચસ્તસ્યા ભગવાન્ ભક્તવત્સલઃ । અપાણ્ડવમિદં કર્તું દ્રૌણેરસ્ત્રમબુધ્યત

સૂતજીએ કહ્યું: તેના વચન સાંભળી, ભક્તવત્સલ ભગવાને સમજ્યું કે દ્રૌણપુત્રનું અસ્ત્ર પાંડવોના વંશને નાશ કરવા માટે છે.

તર્હ્યેવાથ મુનિશ્રેષ્ઠ પાણ્ડવાઃ પઞ્ચ સાયકાન્ । આત્મનોઽભિમુખાન્ દીપ્તાન્ આલક્ષ્યાસ્ત્રાણ્યુપાદદુઃ

ત્યારે, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, પાંચેય પાંડવો તેજસ્વી બાણો પોતાની તરફ આવતા જોઈને પોતાના શસ્ત્રો ઉપાડી રક્ષા માટે તૈયાર થયા.

વ્યસનં વીક્ષ્ય તત્તેષાં અનન્યવિષયાત્મનામ્ । સુદર્શનેન સ્વાસ્ત્રેણ સ્વાનાં રક્ષાં વ્યધાદ્વિભુઃ

જે પાંડવોનું મન માત્ર ભગવાનમાં જ સ્થિર હતું, એમને આવી આપત્તિ જોઈને, ભગવાને પોતાના સુદર્શન ચક્રથી પોતાના લોકોની રક્ષા કરી.

અન્તઃસ્થઃ સર્વભૂતાનાં આત્મા યોગેશ્વરો હરિઃ । સ્વમાયયાઽઽવૃણોદ્ગર્ભં વૈરાટ્યાઃ કુરુતન્તવે

હરિ, સર્વ જીવોમાં રહેનાર યોગેશ્વર, પોતાની માયાથી કુરૂવંશની ઉત્તરાના ગર્ભને આવરી લીધું અને રક્ષા કરી.

યદ્યપ્યસ્ત્રં બ્રહ્મશિરઃ ત્વમોઘં ચાપ્રતિક્રિયમ્ । વૈષ્ણવં તેજ આસાદ્ય સમશામ્યદ્ ભૃગૂદ્વહ

ભલે બ્રહ્માશિર નામનું અસહ્ય અને અપરાજેય અસ્ત્ર હોય, પણ ભૃગુશ્રેષ્ઠ, જ્યારે એ તારી વૈષ્ણવ શક્તિને સામેથી મળ્યું, ત્યારે એ શાંત થઈ ગયું.

મા મંસ્થા હ્યેતદાશ્ચર્યં સર્વાશ્ચર્યમયેઽચ્યુતે । ય ઇદં માયયા દેવ્યા સૃજત્યવતિ હન્ત્યજઃ

આને અદ્ભુત માનશો નહીં, કેમ કે અચ્યૂતમાં તો સર્વ અદ્ભુત ભરપૂર છે; એ અજન્મા ભગવાન પોતાની માયાથી જ આ જગતની રચના કરે છે, પોષે છે અને અંતે નાશ પણ કરે છે.

બ્રહ્મતેજોવિનિર્મુક્તૈઃ આત્મજૈઃ સહ કૃષ્ણયા । પ્રયાણાભિમુખં કૃષ્ણં ઇદમાહ પૃથા સતી

બ્રહ્મશક્તિમાંથી મુક્ત થઈને, પોતાના પુત્રો અને કૃષ્ણ સાથે, પવિત્ર પૃથા કૃષ્ણના વિદાય સમયે એમને સંબોધી બોલી.

કુન્ત્યુવાચ । નમસ્યે પુરુષં ત્વાઽઽદ્યં ઈશ્વરં પ્રકૃતેઃ પરમ્ । અલક્ષ્યં સર્વભૂતાનાં અન્તર્બહિરવસ્થિતમ્

કુંતિએ કહ્યું: હે પ્રભુ! હું તને વંદન કરું છું, તું આ જગતનો મૂળ પુરુષ છે, તું સર્વશક્તિમાન છે, પ્રકૃતિથી પર છે, બધાને અદૃશ્ય છે, છતાં અંદર અને બહાર સર્વત્ર વ્યાપેલો છે.

માયાજવનિકાચ્છન્નં અજ્ઞાધોક્ષજમવ્યયમ્ । ન લક્ષ્યસે મૂઢદૃશા નટો નાટ્યધરો યથા

માયાની પડદાથી છુપાયેલો, અજ્ઞેય અને અવિનાશી તું, ભ્રમિત દૃષ્ટિવાળાઓને દેખાતો નથી, જેમ કે નટ નાટ્યપોશાકમાં છુપાય છે.

તથા પરમહંસાનાં મુનીનાં અમલાત્મનામ્ । ભક્તિયોગવિધાનાર્થં કથં પશ્યેમ હિ સ્ત્રિયઃ

એ રીતે, પવિત્ર હૃદયવાળા મહાન ત્યાગીઓ અને ઋષિઓમાં ભક્તિ જાગૃત થાય એ માટે, અમે સ્ત્રીઓ તને કેવી રીતે જોઈ શકીએ?

કૃષ્ણાય વાસુદેવાય દેવકીનંદનાય ચ । નંદગોપકુમારાય ગોવિંદાય નમો નમઃ

કૃષ્ણને, વાસુદેવને, દેવકીના પુત્રને, નંદ અને ગોપાળકના દુલારા બાળકને, અને ગોવિંદને વારંવાર વંદન કરું છું.

નમઃ પઙ્કજનાભાય નમઃ પઙ્કજમાલિને । નમઃ પઙ્કજનેત્રાય નમસ્તે પઙ્કજાઙ્ઘ્રયે

કમળનાભને વંદન, કમળમાળાધારીને વંદન, કમળનેત્રને વંદન, અને કમળ જેવા પગવાળા તને વંદન.

(વંશસ્થ) યથા હૃષીકેશ ખલેન દેવકી કંસેન રુદ્ધાતિચિરં શુચાર્પિતા । વિમોચિતાહં ચ સહાત્મજા વિભો ત્વયૈવ નાથેન મુહુર્વિપદ્ગણાત્

જેમ હૃષીકેશે દુરાચારી કંસ દ્વારા લાંબા સમય સુધી કેદમાં રહી દુઃખ સહન કરનાર દેવકીનું મુક્તિ કરી, એમ હે પ્રભુ! તું અમને અને અમારા પુત્રોને વારંવાર અનેક સંકટોમાંથી બચાવ્યો છે.

વિષાન્મહાગ્નેઃ પુરુષાદદર્શનાદ્ અસત્સભાયા વનવાસકૃચ્છ્રતઃ । મૃધે મૃધેઽનેકમહારથાસ્ત્રતો દ્રૌણ્યસ્ત્રતશ્ચાસ્મ હરેઽભિરક્ષિતાઃ

મહાવિષ, મહાઅગ્નિ, માનવખાદકનો ભય, દુષ્ટોની સભા, વનમાંના કષ્ટો, યુદ્ધો પર યુદ્ધો અને દ્રૌણના અસ્ત્રથી, હે હરિ! તું અમને સર્વેને બચાવ્યા છે.

(અનુષ્ટુપ્) વિપદઃ સન્તુ તાઃ શશ્વત્ તત્ર તત્ર જગદ્ગુરો । ભવતો દર્શનં યત્સ્યાદ્ અપુનર્ભવદર્શનમ્

હે જગતના ગુરુ! એ સંકટો અમારે પર વારંવાર આવતાં રહે, જેથી તારો દર્શન અમને ફરીથી થાય, કેમ કે તને જોવું એ ફરી જન્મ ન જોવાનું છે.

જન્મૈશ્વર્યશ્રુતશ્રીભિઃ એધમાનમદઃ પુમાન્ । નૈવાર્હત્યભિધાતું વૈ ત્વાં અકિઞ્ચનગોચરમ્

જે માણસ જન્મ, વૈભવ, વિદ્યા અને સૌંદર્યથી ગર્વિત થાય છે, એ તને સાચે ઓળખી શકતો નથી, કેમ કે તું તો બધું ત્યજી દેનારાઓને જ પ્રાપ્ત થાય છે.

નમોઽકિઞ્ચનવિત્તાય નિવૃત્તગુણવૃત્તયે । આત્મારામાય શાન્તાય કૈવલ્યપતયે નમઃ

જેને કશું નથી એમના માટે તું ધન છે, તું ગુણોથી પર છે, આત્મામાં આનંદ મેળવનારો છે, શાંત છે અને મુક્તિના સ્વામી છે—એવા તને વંદન.

મન્યે ત્વાં કાલમીશાનં અનાદિનિધનં વિભુમ્ । સમં ચરન્તં સર્વત્ર ભૂતાનાં યન્મિથઃ કલિઃ

હું માનું છું કે તું કાળ છે, સર્વનો ઈશ્વર છે, અનાદિ અને અનંત છે, સર્વત્ર સમાન રીતે ફરતો છે, અને સર્વ જીવોમાં જે વિખવાદ થાય છે, એ પણ તારી જ ઈચ્છાથી થાય છે.

(વંશસ્થ) ન વેદ કશ્ચિદ્ ભગવંશ્ચિકીર્ષિતં તવેહમાનસ્ય નૃણાં વિડમ્બનમ્ । ન યસ્ય કશ્ચિદ્ દયિતોઽસ્તિ કર્હિચિદ્ દ્વેષ્યશ્ચ યસ્મિન્વિષમા મતિર્નૃણામ્

હે ભગવાન! તારી ઈચ્છા કોઈ જાણતો નથી, તું જે કરે છે એ માણસોની દૃષ્ટિએ રમૂજ જેવું લાગે છે; તને કોઈ પ્રિય કે અપ્રિય નથી, છતાં લોકો તારી વિષે પક્ષપાત રાખે છે.

(અનુષ્ટુપ્) જન્મ કર્મ ચ વિશ્વાત્મન્ અજસ્યાકર્તુરાત્મનઃ । તિર્યઙ્ નૃષિષુ યાદઃસુ તદ્ અત્યન્તવિડમ્બનમ્

વિશ્વના આત્મા, અજન્મા અને અક્રિય ભગવાનના જન્મ અને કર્મ, પશુઓમાં, મનુષ્યોમાં અને જળચર પ્રાણીઓમાં—આ બધું મહાન વિલાસ છે.

(વસંતતિલકા) ગોપ્યાદદે ત્વયિ કૃતાગસિ દામ તાવદ્ યા તે દશાશ્રુકલિલ અઞ્જન સંભ્રમાક્ષમ્ । વક્ત્રં નિનીય ભયભાવનયા સ્થિતસ્ય સા માં વિમોહયતિ ભીરપિ યદ્‌બિભેતિ

જ્યારે ગોપીએ તારી શરારતથી તને બાંધવા દોરો લીધો, ત્યારે તારી આંખોમાં ભયથી આંસુ અને કાજલ વહી ગયું, અને તું ડરથી માથું નીચે કરી ઊભો રહ્યો—આ જોઈને હું આશ્ચર્યચકિત થઈ જાઉં છું, કેમ કે જેને બધા ડરે છે એ તું પણ ડરતો દેખાય છે.

(અનુષ્ટુપ્) કેચિદ્ આહુઃ અજં જાતં પુણ્યશ્લોકસ્ય કીર્તયે । યદોઃ પ્રિયસ્ય અન્વવાયે મલયસ્યેવ ચન્દનમ્

કેટલાક કહે છે કે પુણ્યશ્લોક યદુના વંશમાં, જેમ મલય પર્વતમાં ચંદન ઉગે છે એમ, અજન્મા ભગવાન જન્મ્યા છે, જેથી તેમની કીર્તિ ફેલાય.

અપરે વસુદેવસ્ય દેવક્યાં યાચિતોઽભ્યગાત્ । અજસ્ત્વમસ્ય ક્ષેમાય વધાય ચ સુરદ્વિષામ્

કેટલાંક કહે છે કે વસુદેવ અને દેવકીની વિનંતીથી, હે અજન્મા, તું આ ધરતીની રક્ષા માટે અને દેવતાઓના દુશ્મનોના વિનાશ માટે અવતર્યો છે.

ભારાવતારણાયાન્યે ભુવો નાવ ઇવોદધૌ । સીદન્ત્યા ભૂરિભારેણ જાતો હ્યાત્મભુવાર્થિતઃ

બીજાઓ કહે છે કે જ્યારે ધરતી ભારે બોજથી સમુદ્રમાં ડૂબતી હતી, ત્યારે બ્રહ્માની પ્રાર્થનાથી તું જન્મ્યો, જેથી તેનું ભાર ઉતરી શકે.

ભવેઽસ્મિન્ ક્લિશ્યમાનાનાં અવિદ્યાકામકર્મભિઃ । શ્રવણ સ્મરણાર્હાણિ કરિષ્યમ્ ઇતિ કેચન

કેટલાંક કહે છે કે તું આવીને એવા કાર્યો કર્યો છે, જે આ જગતમાં અજ્ઞાન, ઇચ્છા અને કર્મથી પીડાતા લોકો સાંભળી અને યાદ રાખી શકે.