શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

જરઠત્વં સમાયાતૌ તેન દુઃખેન દુઃખિતા । સાહં તુ તરુણી કસ્માત્ સુતૌ વૃદ્ધૌ ઇમૌ કુતઃ

મારા પુત્રો વૃદ્ધ થઈ ગયા છે, એ દુઃખથી હું દુઃખી છું; હું તો યુવાન છું, તો મારા પુત્રો કેમ વૃદ્ધ થયા?

ત્રયાણાં સહચારિત્વાત્ વૈપરીત્યં કુતઃ સ્થિતમ્ । ઘટતે જરઠા માતા તરુણૌ તનયૌ ઇતિ

અમે ત્રણેય સાથે રહીને પણ આવું વિપરીત કેમ થયું? સામાન્ય રીતે તો માતા વૃદ્ધ થાય અને પુત્રો યુવાન રહે.

અતઃ શોચામિ ચાત્માનં વિસ્મયાવિષ્ટમાનસા । વદ યોગનિધે ધીમન્ કારણં ચાત્ર કિં ભવેત્

આથી હું મારા પર દુઃખી છું અને આશ્ચર્યમાં પડી ગઈ છું; હે યોગના ખજાના, હે બુદ્ધિશાળી, અહીંનું કારણ શું હોઈ શકે તે કહો.

નારદ ઉવાચ - જ્ઞાનેનાત્મનિ પશ્યામિ સર્વં એતત્ તવાનઘે । ન વિષાદઃ ત્વયા કાર્યો હરિઃ શં તે કરિષ્યતિ

નારદએ કહ્યું: હે પાપરહિત, જ્ઞાન દ્વારા હું આ બધું પોતાના અંતરમાં સ્પષ્ટ જોઈ શકું છું. તું ચિંતિત ન થા, કારણ કે હરિ તારા માટે શુભતા લાવશે.

સૂત ઉવાચ - ક્ષણમાત્રેણ તજ્જ્ઞાત્વા વાક્યં ઊચે મુનીશ્વરઃ

સૂતએ કહ્યું: એ મહાન ઋષિએ એ વાત તરત જ સમજીને બોલવાનું શરૂ કર્યું.

નારદ ઉવાચ - શ્રુણુષ્વવહિતા બાલે યોગોઽયં દારુણા કલિઃ । તેન લુપ્તઃ સદાચારો યોગમાર્ગઃ તપાંસિ ચ

નારદએ કહ્યું: બાલિકા, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. આ યોગ અને કઠિન કળિયુગને કારણે સારા આચરણ, યોગનો માર્ગ અને તપસ્યા બધું જ લુપ્ત થઈ ગયું છે.

જના અઘાસુરાયન્તે શાઠ્યદુષ્કર્મકારિણઃ । ઇહ સન્તો વિષીદન્તિ પ્રહૃષ્યન્તિ હિ અસાધવઃ । ધત્તે ધૈર્યં તુ યો ધીમાન્ સ ધીરઃ પણ્ડિતોઽથવા

લોકો હવે અગાસુર જેવા બની ગયા છે, ફરે છે અને દૂષ્કર્મ કરે છે; અહીં સારા લોકો દુઃખી છે અને દુર્જનો ખુશ છે. પણ જે બુદ્ધિશાળી ધીરજ રાખે છે, એ સાચો ધીર અને પંડિત કહેવાય.

અસ્પૃશ્યાન્ અવલોક્યેયં શેષભારકરી ધરા । વર્ષે વર્ષે ક્રમાત્ જાતા મંગલં નાપિ દૃશ્યતે

આ અસ્પૃશ્યોને જોઈને, આ ધરતી હવે ભારવાહક બની ગઈ છે; વર્ષે વર્ષે ધીરે ધીરે ક્યાંય શુભતા દેખાતી નથી.

ન ત્વામપિ સુતૈઃ સાકં કોઽપિ પશ્યતિ સાંપ્રતમ્ । ઉપેક્ષિતાનુરાગાન્ધૈઃ જર્જરત્વેન સંસ્થિતા

હવે તો તને અને તારા પુત્રોને પણ કોઈ નથી જોતું, કારણ કે લોકો મોહમાં અંધ બનીને તને અવગણ્યા છે અને તું વૃદ્ધાવસ્થામાં પડી ગઈ છે.

વૃન્દાવનસ્ય સંયોગાત્ પુનસ્ત્વં તરુણી નવા । ધન્યં વૃન્દાવનં તેન ભક્તિઃ નૃત્યતિ યત્ર ચ

વૃંદાવન સાથેના સંગથી તું ફરી યુવાન અને તાજી બની ગઈ. એ વૃંદાવન ધન્ય છે, જ્યાં ભક્તિ પણ આનંદથી નાચે છે.

અત્રેમૌ ગ્રાહકાભાવાત્ ન જરામપિ મુઞ્ચતઃ । કિઞ્ચિત્ આત્મસુખેનેહ પ્રસુપ્તિઃ મન્યતેઽનયોઃ

અહીં ગ્રાહકોના અભાવે, વૃદ્ધાવસ્થા પણ આ બંનેને છોડતી નથી; થોડું આત્મસંતોષ લઈને એ બંને પોતાને આરામમાં માને છે.

ભક્તિરુવાચ - કથં પરીક્ષિતા રાજ્ઞા સ્થાપિતો હ્યશુચિઃ કલિઃ । પ્રવૃત્તે તુ કલૌ સર્વસારઃ કુત્ર ગતો મહાન્

ભક્તિએ કહ્યું: રાજા પરીક્ષિતે કઈ રીતે અશુદ્ધ કળીયુગને સ્થાપ્યો? કળીયુગ શરૂ થતાં જ બધા સારા ગુણો ક્યાં ચાલ્યા ગયા?

કરુણાપરેણ હરિણાપિ અધર્મ કથમીક્ષ્યતે । ઇમં મે સંશયં છિન્ધિ ત્વદ્વાચા સુખિતાસ્મ્યહમ્

દયાળુ હરિ પણ અધર્મને કેમ જોઈ શકે? મારો આ સંશય તું દૂર કર, તારી વાતથી હું ખુશ થઈ જઇશ.

નારદ ઉવાચ - યદિ પૃષ્ટસ્ત્વયા બાલે પ્રેમતઃ શ્રવણં કુરુ । સર્વં વક્ષ્યામિ તે ભદ્રે કશ્મલં તે ગમિષ્યતિ

નારદએ કહ્યું: બાલિકા, તું પ્રેમથી પૂછ્યું છે, તો ધ્યાનથી સાંભળ. હું તને બધું કહું છું, હે સુખી, અને તારો ગુંચવાટ દૂર થઈ જશે.

યદા મુકુન્દો ભગવાન્ ક્ષ્માં ત્યક્ત્વા સ્વપદં ગતઃ । તદ્‌દિનાત્ કલિરાયાતઃ સર્વસાધનબાધકઃ

જ્યારે મુકુંદ ભગવાન પૃથ્વી છોડી પોતાના ધામે ગયા, એ દિવસથી કળીયુગ આવી ગયો, જે બધા સારા સાધનોને રોકે છે.

દૃષ્ટો દિગ્વિજયે રાજ્ઞા દીનવત્ શરણં ગતઃ । ન મયા મારણીયોઽયં સારંગ ઇવ સરભુક્

રાજાએ દિશા વિજય દરમિયાન કળીયુગને દુઃખી અવસ્થામાં આશ્રય માંગતો જોયો; મેં તેને મારી નાંખ્યો નહીં, જેમ મધમાખી વાળો મધ લેવા છતાં મધમાખીને બચાવે છે.

યત્ફલં નાસ્તિ તપસા ન યોગેન સમાધિના । તત્ફલં લભતે સમ્યક્ કલૌ કેશવકીર્તનાત્

જે ફળ તપ, યોગ કે ધ્યાનથી મળતું નથી, એ ફળ કળીયુગમાં કેશવનાં ગુણગાનથી સંપૂર્ણ મળે છે.

એકાકારં કલિં દૃષ્ટ્વા સારવત્સારનીરસમ્ । વિષ્ણુરાતઃ સ્થાપિતવાન્ કલિજાનાં સુખાય ચ

કળીયુગને એકરૂપ, રસવિહિન અને સારવિહિન જોઈને, વિષ્ણુરાતએ તેને કળીયુગમાં જન્મેલા લોકોના સુખ માટે સ્થાપ્યો.

કુકર્માચરનાત્સારઃ સર્વતો નિર્ગતોઽધુના । પદાર્થાઃ સંસ્થિતા ભૂમૌ બીજહીનાસ્તુષા યથા

ખરાબ કર્મોથી હવે સર્વત્ર સાર દૂર થઈ ગયો છે; પૃથ્વી પર વસ્તુઓ બીજ વગરના તૂષા જેવી રહી ગઈ છે.

વિપ્રૈર્ભાગવતી વાર્તા ગેહે ગેહે જને જને । કારિતા કણલોભેન કથાસારસ્તતો ગતઃ

બ્રાહ્મણોએ ભાગવતની વાત ઘરમાં ઘરમાં અને દરેકને સંભળાવી, પણ દક્ષિણાના લોભથી કથાનો સાર દૂર થઈ ગયો છે.

અત્યુગ્રભૂરિકર્માણો નાસ્તિકા રૌરવા જનાઃ । તેઽપિ તિષ્ઠન્તિ તીર્થેષુ તીર્થસારસ્તતો ગતઃ

અત્યંત ભયાનક અને વધુ પાપ કરનારા, નાસ્તિક અને નરક જેવા લોકો પણ તીર્થોમાં રહે છે, પણ તીર્થોનો સાર હવે નથી રહ્યો.

કામક્રોધ મહાલોભ તૃષ્ણાવ્યાકુલચેતસઃ । તેઽપિ તિષ્ઠન્તિ તપસિ તપઃસારસ્તતો ગતઃ

મોટા કામ, ક્રોધ, લોભ અને તૃષ્ણાથી મન ગભરાયેલું હોય છતાં પણ લોકો તપ કરે છે, પણ એમાં તપનું સાચું સાર ગુમાઈ જાય છે.

મનસશ્ચાજયાત્ લોભાદ્ દંભાત્ પાખણ્ડસંશ્રયાત્ । શાસ્ત્રાન્ અભ્યસનાચ્ચૈવ ધ્યાનયોગફલં ગતમ્

મનને કાબૂ ન રાખવાથી, લોભ, દંભ કે ખોટા માર્ગે જવાથી, કે માત્ર શાસ્ત્રોનું અભ્યાસ કરવાથી પણ ધ્યાન અને યોગનું ફળ મળતું નથી.

પણ્ડિતાસ્તુ કલત્રેણ રમન્તે મહિષા ઇવ । પુત્રસ્યોત્પાદને દક્ષા અદક્ષા મુક્તિસાધને

પંડિતો પણ પોતાની પત્ની સાથે મહિષ જેવી મજા માણે છે, પુત્ર ઉત્પન્ન કરવામાં તો કુશળ છે, પણ મુક્તિ મેળવવામાં નિષ્ફળ રહે છે.

ન હિ વૈષ્ણવતા કુત્ર સંપ્રદાયપુરઃસરા । એવં પ્રલયતાં પ્રાપ્તો વસ્તુસારઃ સ્થલે સ્થલે

સાચો વૈષ્ણવ ધર્મ ક્યાંય જોવા મળતો નથી, સંપ્રદાયના આગેવાનોમાં પણ નહીં; એ રીતે બધે જ સત્યનો સાર લુપ્ત થઈ ગયો છે.

અયં તુ યુગધર્મો હિ વર્તતે કસ્ય દૂષણમ્ । અતસ્તુ પુણ્ડરીકાક્ષઃ સહતે નિકટે સ્થિતઃ

આ તો યુગનું સ્વભાવ છે; અહીં કોને દોષ આપવો? એટલા માટે કમળને આંખો ધરાવનાર ભગવાન નજીક ઊભા રહીને બધું સહન કરે છે.

સૂત ઉવાચ - ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા વિસ્મયં પરમં ગતા । ભક્તિરૂચે વચો ભૂયઃ શ્રૂયતાં તચ્ચ શૌનક

સૂતાએ કહ્યું: આ શબ્દો સાંભળી સૌને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું. ભક્તિએ ફરી કહ્યું: 'આ પણ સાંભળો, શૌનક.'

ભક્તિરુવાચ - સુરર્ષે ત્વં હિ ધન્યોઽસિ મદ્‌ભાગ્યેન સમાગતઃ । સાધૂનાં દર્શનં લોકે સર્વસિદ્ધિકરં પરમ્

ભક્તિએ કહ્યું: દેવમુનિ, તમે ખરેખર ધન્ય છો, કેમ કે તમે મારા ભાગ્યે અહીં આવ્યા છો. જગતમાં સાધુઓનું દર્શન સર્વે સિદ્ધિ આપનારું છે.

(માલિની) જયતિ જયતિ માયાં યસ્ય કાયાધવસ્તે વચનરચનમેકં કેવલં ચાકલય્ય । ધ્રુવપદમપિ યાતો યત્કૃપાતો ધ્રુવોઽયં સકલકુશલપાત્રં બ્રહ્મપુત્રં નતાસ્મિ

જય હો, જય હો એ ભગવાનને, જેમનું શરીર માયાનું આધાર છે, જેમના એક શબ્દથી બધું વાણી સર્જાય છે! એમની કૃપાથી ધ્રુવે શાશ્વત સ્થાન મેળવ્યું. હું સર્વે શુભતાના પાત્ર એવા બ્રહ્માના પુત્રને વંદન કરું છું.