શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

સૂત ઉવાચ - આકૃષ્ણનિર્ગમાત્ ત્રિંશત્ વર્ષાધિકગતે કલૌ । નવમીતો નભસ્યે ચ કથારંભં શુકોઽકરોત્

સૂતાએ કહ્યું: કૃષ્ણજીના વિદાય પછી ત્રીસ વર્ષ વીતી ગયા, કળિયુગ આગળ વધ્યો ત્યારે, ભાદરવા મહિનાની શુક્લ નવમીના દિવસે શુકદેવજીએ કથા શરૂ કરી.

પરીક્ષિત્ શ્રવણાન્તે ચ કલૌ વર્ષશતદ્વયે । શુદ્ધે શુચૌ નવમ્યાં ચ ધેનુજોઽકથયત્કથામ્

પરીક્ષિતના શ્રવણના અંતે, કળિયુગમાં બે સો વર્ષ પછી, પવિત્ર અને શુભ નવમીના દિવસે ગોકર્ણે, ગાયના પુત્રે, કથા કહી.

તસ્માદપિ કલૌ પ્રાપ્તે ત્રિંશત્ વર્ષગતે સતિ । ઊચુરૂર્જે સિતે પક્ષે નવમ્યાં બ્રહ્મણઃ સુતાઃ

પછી કળિયુગમાં વધુ ત્રીસ વર્ષ વીતી ગયા, કારતક મહિનાની શુક્લ નવમીના દિવસે, બ્રહ્માજીના પુત્રોએ એ કથા કહી.

ઇત્યેત્તતે સમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽહં ત્વયાનઘ । કલૌ ભાગવતી વાર્તા ભવરોગવિનાશિની

હું તને જે પૂછ્યું તે પ્રમાણે બધું સમજાવ્યું: કળિયુગમાં ભાગવતકથા, જે સંસારના રોગને નાશ કરે છે.

(વસંતતિલકા) કૃષ્ણપ્રિયં સકલકલ્મષનાશનં ચ મુક્ત્યેકહેતુમિહ ભક્તિવિલાસકારિ સન્તઃ કથાનકમિદં પિબતાદરેણ લોકે હિ તીર્થપરિશીલનસેવયા કિમ્

આ કથા કૃષ્ણપ્રિય છે, સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે, મુક્તિનું એકમાત્ર કારણ છે અને ભક્તિનો આનંદ લાવે છે. સારા લોકો આ કથા શ્રદ્ધાથી પીવે—પછી તીર્થયાત્રા કે અન્ય સેવા કરવાની જરૂર શું છે?

(અપરવક્ત્ર) સ્વપુરુષમપિ વીક્ષ્ય પાશહસ્તં વદતિ યમઃ કિલ તસ્ય કર્ણમૂલે । પરિહર ભગવત્કથાસુ મત્તાન્ પ્રભુરહમન્યુનૃણાં ન વૈષ્ણવાનામ્

યમરાજ પોતે પણ, પોતાના દૂતને પાશ સાથે જોઈને, તેના કાન પાસે કહે છે: 'જે ભગવાનની કથામાં મગ્ન છે, તેમને ટાળો; હું બીજાના ક્રોધનો સ્વામી છું, પણ વૈષ્ણવોનો નથી.'

(શિખરિણી) અસારે સંસારે વિષયવિષસઙ્‌ગાકુલધિયઃ ક્ષણાર્ધં ક્ષેમાર્થં પિબત શુકગાથાતુલસુધામ્ । કિમર્થં વ્યર્થં ભો વ્રજથ કુપથે કુત્સિતકથે પરીક્ષિત્સાક્ષી યત્ શ્રવણગતમુક્ત્યુક્તિકથને

આ સંસાર નિરર્થક છે, વિષયવાસનાના ઝેરથી મન વ્યાકુળ છે. તમારા કલ્યાણ માટે અડધો ક્ષણ પણ શુકદેવજીની અમૃત જેવી ગાથા પીઓ. વ્યર્થમાં દુષ્ટ કથાઓ સાંભળવા ખોટા રસ્તે શા માટે જવું, જ્યારે પરીક્ષિતે પોતે મુક્તિદાયી કથા સાંભળી હતી.

(અનુષ્ટુપ્) રસપ્રવાહસંસ્થેન શ્રીશુકેનેરિતા કથા । કણ્ઠે સંબધ્યતે યેન સ વૈકુણ્ઠપ્રભુર્ભવેત્

શુકદેવજીએ જે રસથી ભરપૂર કથા કહી, જે ગળે બાંધે છે, એ વૈકુંઠના સ્વામી બની જાય છે.

(માલિની) ઇતિ ચ પરમગુહ્યં સર્વસિદ્ધાન્તસિદ્ધં સપદિ નિગદિતં તે શાસ્ત્રપુઞ્જં વિલોક્ય । જગતિ શુકકથાતો નિર્મલં નાસ્તિ કિઞ્ચિત્ પિબ પરસુખહેતોર્દ્વાદશસ્કન્ધસારમ્

આ રીતે, સર્વ શાસ્ત્રો દ્વારા માન્ય અને સર્વથી ગુપ્ત એવો પરમ તત્વ તને તરત જ કહી દીધું છે. અનેક શાસ્ત્રોનું ધ્યાનપૂર્વક અવલોકન કર્યા પછી પણ, શુકદેવજીની કથા જેટલી પવિત્ર બીજી કોઈ નથી. તેથી, પરમ આનંદ માટે, આ બાર સ્કંધોની સારકથા પી જા.

(પ્રહર્ષિણી) એતાં યો નિયતતયા શ્રૃણોતિ ભક્ત્યા યશ્ચૈનાં કથયતિ શુદ્ધવૈષ્ણવાગ્રે । તૌ સમ્યક્ વિધિકરણાત્ફલં લભેતે યાથાર્થ્યાન્ન હિ ભુવને કિમપ્યસાધ્યમ્

જે કોઈ આ કથાને નિયમિતપણે શ્રદ્ધાથી સાંભળે છે અને જે કોઈ શુદ્ધ વૈષ્ણવોની સામે તેને કહે છે, એ બંનેને યોગ્ય રીતે આ કથા કરવાથી તેનો ફળ મળે છે. એમના માટે દુનિયામાં સાચે તો કંઈ અશક્ય નથી.

શૌનક ઉવાચ । (અનુષ્ટુપ્) નિર્ગતે નારદે સૂત ભગવાન્ બાદરાયણઃ । શ્રુતવાંસ્તદભિપ્રેતં તતઃ કિમકરોદ્ વિભુઃ । સૂત ઉવાચ । બ્રહ્મનદ્યાં સરસ્વત્યાં આશ્રમઃ પશ્ચિમે તટે । શમ્યાપ્રાસ ઇતિ પ્રોક્ત ઋષીણાં સત્રવર્ધનઃ

શૌનકજીએ પૂછ્યું: સૂતજી, જ્યારે નારદજી ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા, ત્યારે ભગવાન બાદરાયણ, એમની ઈચ્છા સમજ્યા પછી, પછી શું કર્યા? સૂતજીએ કહ્યું: દેવ સરસ્વતી નદીના પશ્ચિમ કાંઠે, ઋષિઓના યજ્ઞો વધારતા, શમ્યાપ્રાસ નામનું આશ્રમ છે.

તસ્મિન્ સ્વ આશ્રમે વ્યાસો બદરીષણ્ડમણ્ડિતે । આસીનોઽપ ઉપસ્પૃશ્ય પ્રણિદધ્યૌ મનઃ સ્વયમ્

તે આશ્રમમાં, બદરિના વૃક્ષોથી શોભાયમાન, વ્યાસજી બેઠા, પાણીથી શુદ્ધ થયા અને પોતે જ મનને એકાગ્ર કર્યા.

ભક્તિયોગેન મનસિ સમ્યક્ પ્રણિહિતેઽમલે । અપશ્યત્ પુરુષં પૂર્ણં માયાં ચ તદપાશ્રયમ્

ભક્તિયોગથી શુદ્ધ અને સ્થિર થયેલ મનમાં, એમણે પૂર્ણ પુરુષોત્તમ અને એમની આધારભૂત માયાને સ્પષ્ટ રીતે જોયા.

યયા સંમોહિતો જીવ આત્માનં ત્રિગુણાત્મકમ્ । પરોઽપિ મનુતેઽનર્થં તત્કૃતં ચાભિપદ્યતે

એ માયાના કારણે, જીવ આત્મા, પોતે ત્રિગુણથી બનેલા છે એવું માને છે, દુઃખને પોતાનું માને છે અને માયાથી થતી બધી મુશ્કેલીઓ સ્વીકારી લે છે.

અનર્થોપશમં સાક્ષાદ્ ભક્તિયોગમધોક્ષજે । લોકસ્યાજાનતો વિદ્વાંન્ ચક્રે સાત્વતસંહિતામ્

આ દુઃખો દૂર કરવા માટે, લોકોએ જે જાણતા નથી એમના હિત માટે, વિદ્વાન વ્યાસજીએ, પરમાત્મામાં સીધી ભક્તિ બતાવતી, સાત્વત સંહિતા રચી.

યસ્યાં વૈ શ્રૂયમાણાયાં કૃષ્ણે પરમપૂરુષે । ભક્તિરુત્પદ્યતે પુંસઃ શોકમોહભયાપહા

આ ગ્રંથમાં, જ્યારે કૃષ્ણના પરમ પુરુષના ગુણો સાંભળવામાં આવે છે, ત્યારે મનુષ્યમાં ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે અને શોક, મોહ તથા ભય દૂર થાય છે.

સ સંહિતાં ભાગવતીં કૃત્વાનુક્રમ્ય ચાત્મજમ્ । શુકં અધ્યાપયામાસ નિવૃત્તિનિરતં મુનિઃ

મુનિએ આ ભાગવત સંહિતાને યોગ્ય ક્રમમાં રચી, પોતાના પુત્ર શુકદેવજીને, જે વૈરાગ્યમાં તત્પર હતા, એણે આ શાસ્ત્ર શીખવાડ્યું.

શૌનક ઉવાચ । સ વૈ નિવૃત્તિનિરતઃ સર્વત્રોપેક્ષકો મુનિઃ । કસ્ય વા બૃહતીં એતાં આત્મારામઃ સમભ્યસત્

શૌનકજીએ પૂછ્યું: જે મુનિ વૈરાગ્યમાં સ્થિર અને સર્વેમાં સમદૃષ્ટિ ધરાવતા, આત્મારામ હતા, એ સ્વયં તૃપ્ત મનુષ્યે આ મહાન ગ્રંથ શા માટે અભ્યાસ કર્યો?

સૂત ઉવાચ । આત્મારામાશ્ચ મુનયો નિર્ગ્રન્થા અપ્યુરુક્રમે । કુર્વન્તિ અહૈતુકીં ભક્તિં ઇત્થંભૂતગુણો હરિઃ

સૂતજીએ કહ્યું: આત્મારામ અને બંધનમુક્ત મુનિઓ પણ, ભગવાન હરીના અનન્ય ગુણોને કારણે, નિઃસ્વાર્થ ભક્તિ કરે છે.

હરેર્ગુણાક્ષિપ્તમતિઃ ભગવાન્ બાદરાયણિઃ । અધ્યગાન્ મહદાખ્યાનં નિત્યં વિષ્ણુજનપ્રિયઃ

હરિના ગુણોથી મન મગ્ન થયેલા, બાદરાયણપુત્ર શ્રી શુકદેવજી, વિષ્ણુભક્તોને હંમેશા પ્રિય એવા મહાન કથાનો નિયમિત અભ્યાસ કરતા.

પરીક્ષિતોઽથ રાજર્ષેઃ જન્મકર્મવિલાપનમ્ । સંસ્થાં ચ પાણ્ડુપુત્રાણાં વક્ષ્યે કૃષ્ણકથોદયમ્

હવે હું પરિક્ષિત રાજાના જન્મ, કર્મો અને અવસાન, તેમજ પાંડુપુત્રોના અંત અને કૃષ્ણકથાના પ્રારંભનું વર્ણન કરીશ.

(ઇંદ્રવજ્રા) યદા મૃધે કૌરવસૃઞ્જયાનાં વીરેષ્વથો વીરગતિં ગતેષુ । વૃકોદરાવિદ્ધગદાભિમર્શ ભગ્નોરુદણ્ડે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રે

જ્યારે કૌરવો અને શ્રુંજયો વચ્ચે યુદ્ધમાં, બધા વીરોએ વીરગતિ પામી, અને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુશાસન ભીમના ગદા પ્રહારે જાંઘ તૂટી પડ્યો હતો—

ભર્તુઃ પ્રિયં દ્રૌણિરિતિ સ્મ પશ્યન્ કૃષ્ણાસુતાનાં સ્વપતાં શિરાંસિ । ઉપાહરદ્ વિપ્રિયમેવ તસ્ય જુગુપ્સિતં કર્મ વિગર્હયન્તિ

ત્યારે, ગુરુદ્રોહી અશ્વત્થામાએ, પોતાના સ્વામીના પ્રસન્નતા માટે, કૃષ્ણાની સુતા, જે ઊંઘી રહ્યા હતા, એમના શીરો કાપી નાખ્યા, અને એ દુષ્કર્મ બધાએ ધિક્કાર્યું.

માતા શિશૂનાં નિધનં સુતાનાં નિશમ્ય ઘોરં પરિતપ્યમાના । તદારુદદ્ બાષ્પકલાકુલાક્ષી તાં સાંત્વયન્નાહ કિરીટમાલી

પુત્રોના ભયાનક મૃત્યુની વાત સાંભળી, માતા ઘેરા દુઃખમાં ડૂબી ગઈ, આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા અને રડવા લાગી; ત્યારે, મકૂટધારી કૃષ્ણએ એમને શાંતવાં માટે કહ્યું.

તદા શુચસ્તે પ્રમૃજામિ ભદ્રે યદ્બ્રહ્મબંધોઃ શિર આતતાયિનઃ । ગાણ્ડીવમુક્તૈઃ વિશિખૈરુપાહરે ત્વાક્રમ્ય યત્સ્નાસ્યસિ દગ્ધપુત્રા

કૃષ્ણએ કહ્યું: ભદ્રે, હું તારો શોક દૂર કરીશ—ગાંડીવથી છોડેલા બાણોથી, એ બ્રાહ્મણકુટુંબના દુશ્મનનું માથું લાવીશ, જેથી તું પુત્રોના દાહ પછી સ્નાન કરી શકે.

(ઉપેંદ્રવજ્રા) ઇતિ પ્રિયાં વલ્ગુવિચિત્રજલ્પૈઃ સ સાન્ત્વયિત્વાચ્યુતમિત્રસૂતઃ । અન્વાદ્રવદ્ દંશિત ઉગ્રધન્વા કપિધ્વજો ગુરુપુત્રં રથેન

આ રીતે, મીઠા અને મનમોહક શબ્દોથી પ્રિયાને શાંતવી, અર્જુને, જે અચ્યૂતમિત્રનો પુત્ર હતો, ગુસ્સામાં, હનુમાનધ્વજવાળા રથમાં, ગુરુપુત્ર અશ્વત્થામાને પીછો કર્યો.

તમાપતન્તં સ વિલક્ષ્ય દૂરાત્ કુમારહોદ્વિગ્નમના રથેન । પરાદ્રવત્ પ્રાણપરીપ્સુરુર્વ્યાં યાવદ્ગમં રુદ્રભયાદ્ યથાર્કઃ

તેને દૂરથી આવતો જોઈ, રાજકુમારનું મન ગભરાઈ ગયું. પોતાનો જીવ બચાવવા માટે તે રથ લઈને જમીન પર દોડતો ગયો, જાણે કોઈ રુદ્રના ભયથી સૂર્યથી દૂર ભાગે છે.

(અનુષ્ટુપ્) યદાશરણમાત્માનં ઐક્ષત શ્રાન્તવાજિનમ્ । અસ્ત્રં બ્રહ્મશિરો મેને આત્મત્રાણં દ્વિજાત્મજઃ

જ્યારે દ્વિજપુત્રે જોયું કે હવે તો કોઈ આશરો નથી અને ઘોડાં પણ થાકી ગયા છે, ત્યારે પોતાનો બચાવ કરવા માટે તેણે બ્રહ્માસ્ત્ર જ એકમાત્ર ઉપાય માન્યો.

અથોપસ્પૃશ્ય સલિલં સન્દધે તત્સમાહિતઃ । અજાનન્ ઉપસંહારં પ્રાણકૃચ્છ્ર ઉપસ્થિતે

પછી તેણે પાણીથી શુદ્ધ થઈ, મન એકાગ્ર કરીને તે શસ્ત્રનું સ્મરણ કર્યું. પણ તેને એ શસ્ત્ર પાછું ખેંચવાનું જ્ઞાન નહોતું, અને મૃત્યુ નજીક આવી ગયું હતું.