શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

(સ્રગ્ધરા) પ્રહ્રાદસ્તાલધારી તરલગતિતયા ચોદ્ધવઃ કાંસ્યધારી વીણાધારી સુરર્ષિ સ્વરકુશલતયા રાગકર્તાર્જુનોઽભૂત્ । ઇન્દ્રોઽવાદીન્મૃદઙ્‌ગં જય જય સુકરાઃ કીર્તને તે કુમારા યત્રાગ્રે ભવવક્તા સરસરચનયા વ્યાસપુત્રો બભૂવ

પ્રહલાદે ઝાંઝ પકડી, ઉદ્ધવે કાંસ્યની ઘંટડી ચડાવતાં આનંદથી વગાડી, દેવમુનિ (નારદજી) વીણા વગાડતા, સંગીતમાં નિપુણ હતા. અર્જુન રાગના મુખ્ય ગાયક બન્યા. ઇન્દ્રે મૃદંગ વગાડતાં કહ્યું: 'જય હો! કુમારો, તમે કેટલા કુશળ છો!' આગળ વ્યાસપુત્ર શુકદેવજી સરસ રીતે પાઠ કરતા.

(ઉપેંદ્રવજ્રા) નનર્ત મધ્યે ત્રિકમેવ તત્ર ભક્ત્યાદિકાનાં નટવત્સુતેજસામ્ । અલૌલિકં કીર્તનમેતદીક્ષ્ય હરિઃ પ્રસન્નોઽપિ વચોઽબ્રવીત્ તત્

ત્યાં વચ્ચે હરિ, શિવ અને બ્રહ્મા ત્રણેય ભક્તિથી ઝળહળતા ભક્તો વચ્ચે નૃત્ય કરવા લાગ્યા. આ અનોખું સ્તુતિગાન જોઈને, હરિજી પ્રસન્ન થઈ પણ બોલ્યા.

(ઇંદ્રવજ્રા) મત્તો વરં ભાવવૃતાદ્‌વૃણુધ્વં પ્રીતઃ કથાકીર્તનતોઽસ્મિ સામ્પ્રતમ્ । શ્રુત્વેતિ તદ્વાક્યમતિપ્રસન્નાઃ પ્રેમાર્દ્રચિત્તા હરિમૂચિરે તે

હવે તમે મનથી જે ઇચ્છો તે વર માગો; તમારી કથા અને સ્તુતિથી હું ખૂબ ખુશ છું. હરિજીના આ વચન સાંભળી, સૌ પ્રેમથી ભીના હૃદયે આનંદપૂર્વક હરિજીને કહ્યું.

(ઉપેંદ્રવજ્રા) નગાહગાથાસુ ચ સર્વભક્તૈઃ એભિસ્ત્વયા ભાવ્યમિતિ પ્રયત્નાત્ । મનોરથોઽયં પરિપૂરનીયઃ તથેતિ ચોક્ત્વાન્તરધીયતાચ્યુતઃ

પર્વતો અને સાપોની ગાથાઓમાં તથા સર્વ ભક્તો દ્વારા, તું હંમેશાં યાદ કરવામાં આવો—આ અમારો મનોભાવ છે, જે પૂરું થવો જોઈએ. 'તેમ જ થાઓ' કહી, અચ્યૂત અદૃશ્ય થઈ ગયા.

(વંશસ્થ) તતોઽનમત્તત્ ચરણેષુ નારદઃ તથા શુકાદીનપિ તાપસાંશ્ચ । અથ પ્રહૃષ્ટાઃ પરિનષ્ટમોહાઃ સર્વ યયુઃ પીતકથામૃતાસ્તે

પછી નારદજી હરિજીના ચરણોમાં નમ્યા, શુકદેવજી અને અન્ય તપસ્વીઓએ પણ તેમ જ કર્યું. સૌ આનંદિત અને મોહથી મુક્ત થઈ, ભગવાનની કથારૂપ અમૃત પીધા પછી ત્યાંથી વિદાય થયા.

(ઇંદ્રવજ્રા) ભક્તિઃ સુતાભ્યાં સહ રક્ષિતા સા શાસ્ત્રે સ્વકીયેઽપિ તદા શુકેન । અતો હરિર્ભાગવતસ્ય સેવનાત્ ચિત્તં સમાયાતિ હિ વૈષ્ણવાનામ્

એ ભક્તિ, પુત્રો સાથે, શુકદેવજી દ્વારા પોતાના શાસ્ત્રમાં પણ સાચવી રાખવામાં આવી. તેથી, ભાગવતની સેવા કરવાથી વૈષ્ણવોના મન હરિજી તરફ ખેંચાઈ જાય છે.

દારિદ્ર્યદુઃખજ્વરદાહિતાનાં માયાપિશાચીપરિમર્દિતાનામ્ સંસારસિન્ધૌ પરિપાતિતાનાં ક્ષેમાય વૈ ભાગવતં પ્રગર્જતિ

ગરીબી, દુઃખ અને રોગથી પીડાતા, માયાના ભૂતથી દબાયેલા અને સંસારના દરિયામાં ફેંકાયેલા લોકોના કલ્યાણ માટે ભાગવત ગુંજી ઉઠે છે.

શૌનક ઉવાચ - (અનુષ્ટુપ્) શુકેનોક્તં કદા રાજ્ઞે ગોકર્ણેન કદા પુનઃ । સુરર્ષયે કદા બ્રાહ્મૈઃ છિન્ધિ મે સંશયં ત્વિમમ્

શૌનકજીએ પૂછ્યું: શુકદેવજીએ રાજાને ક્યારે કહ્યું? ગોકર્ણે ફરી ક્યારે કહ્યુ? દેવમુનિએ બ્રાહ્મણોને ક્યારે કહ્યુ? કૃપા કરીને મારું આ સંશય દૂર કરો.

સૂત ઉવાચ - આકૃષ્ણનિર્ગમાત્ ત્રિંશત્ વર્ષાધિકગતે કલૌ । નવમીતો નભસ્યે ચ કથારંભં શુકોઽકરોત્

સૂતાએ કહ્યું: કૃષ્ણજીના વિદાય પછી ત્રીસ વર્ષ વીતી ગયા, કળિયુગ આગળ વધ્યો ત્યારે, ભાદરવા મહિનાની શુક્લ નવમીના દિવસે શુકદેવજીએ કથા શરૂ કરી.

પરીક્ષિત્ શ્રવણાન્તે ચ કલૌ વર્ષશતદ્વયે । શુદ્ધે શુચૌ નવમ્યાં ચ ધેનુજોઽકથયત્કથામ્

પરીક્ષિતના શ્રવણના અંતે, કળિયુગમાં બે સો વર્ષ પછી, પવિત્ર અને શુભ નવમીના દિવસે ગોકર્ણે, ગાયના પુત્રે, કથા કહી.

તસ્માદપિ કલૌ પ્રાપ્તે ત્રિંશત્ વર્ષગતે સતિ । ઊચુરૂર્જે સિતે પક્ષે નવમ્યાં બ્રહ્મણઃ સુતાઃ

પછી કળિયુગમાં વધુ ત્રીસ વર્ષ વીતી ગયા, કારતક મહિનાની શુક્લ નવમીના દિવસે, બ્રહ્માજીના પુત્રોએ એ કથા કહી.

ઇત્યેત્તતે સમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽહં ત્વયાનઘ । કલૌ ભાગવતી વાર્તા ભવરોગવિનાશિની

હું તને જે પૂછ્યું તે પ્રમાણે બધું સમજાવ્યું: કળિયુગમાં ભાગવતકથા, જે સંસારના રોગને નાશ કરે છે.

(વસંતતિલકા) કૃષ્ણપ્રિયં સકલકલ્મષનાશનં ચ મુક્ત્યેકહેતુમિહ ભક્તિવિલાસકારિ સન્તઃ કથાનકમિદં પિબતાદરેણ લોકે હિ તીર્થપરિશીલનસેવયા કિમ્

આ કથા કૃષ્ણપ્રિય છે, સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે, મુક્તિનું એકમાત્ર કારણ છે અને ભક્તિનો આનંદ લાવે છે. સારા લોકો આ કથા શ્રદ્ધાથી પીવે—પછી તીર્થયાત્રા કે અન્ય સેવા કરવાની જરૂર શું છે?

(અપરવક્ત્ર) સ્વપુરુષમપિ વીક્ષ્ય પાશહસ્તં વદતિ યમઃ કિલ તસ્ય કર્ણમૂલે । પરિહર ભગવત્કથાસુ મત્તાન્ પ્રભુરહમન્યુનૃણાં ન વૈષ્ણવાનામ્

યમરાજ પોતે પણ, પોતાના દૂતને પાશ સાથે જોઈને, તેના કાન પાસે કહે છે: 'જે ભગવાનની કથામાં મગ્ન છે, તેમને ટાળો; હું બીજાના ક્રોધનો સ્વામી છું, પણ વૈષ્ણવોનો નથી.'

(શિખરિણી) અસારે સંસારે વિષયવિષસઙ્‌ગાકુલધિયઃ ક્ષણાર્ધં ક્ષેમાર્થં પિબત શુકગાથાતુલસુધામ્ । કિમર્થં વ્યર્થં ભો વ્રજથ કુપથે કુત્સિતકથે પરીક્ષિત્સાક્ષી યત્ શ્રવણગતમુક્ત્યુક્તિકથને

આ સંસાર નિરર્થક છે, વિષયવાસનાના ઝેરથી મન વ્યાકુળ છે. તમારા કલ્યાણ માટે અડધો ક્ષણ પણ શુકદેવજીની અમૃત જેવી ગાથા પીઓ. વ્યર્થમાં દુષ્ટ કથાઓ સાંભળવા ખોટા રસ્તે શા માટે જવું, જ્યારે પરીક્ષિતે પોતે મુક્તિદાયી કથા સાંભળી હતી.

(અનુષ્ટુપ્) રસપ્રવાહસંસ્થેન શ્રીશુકેનેરિતા કથા । કણ્ઠે સંબધ્યતે યેન સ વૈકુણ્ઠપ્રભુર્ભવેત્

શુકદેવજીએ જે રસથી ભરપૂર કથા કહી, જે ગળે બાંધે છે, એ વૈકુંઠના સ્વામી બની જાય છે.

(માલિની) ઇતિ ચ પરમગુહ્યં સર્વસિદ્ધાન્તસિદ્ધં સપદિ નિગદિતં તે શાસ્ત્રપુઞ્જં વિલોક્ય । જગતિ શુકકથાતો નિર્મલં નાસ્તિ કિઞ્ચિત્ પિબ પરસુખહેતોર્દ્વાદશસ્કન્ધસારમ્

આ રીતે, સર્વ શાસ્ત્રો દ્વારા માન્ય અને સર્વથી ગુપ્ત એવો પરમ તત્વ તને તરત જ કહી દીધું છે. અનેક શાસ્ત્રોનું ધ્યાનપૂર્વક અવલોકન કર્યા પછી પણ, શુકદેવજીની કથા જેટલી પવિત્ર બીજી કોઈ નથી. તેથી, પરમ આનંદ માટે, આ બાર સ્કંધોની સારકથા પી જા.

(પ્રહર્ષિણી) એતાં યો નિયતતયા શ્રૃણોતિ ભક્ત્યા યશ્ચૈનાં કથયતિ શુદ્ધવૈષ્ણવાગ્રે । તૌ સમ્યક્ વિધિકરણાત્ફલં લભેતે યાથાર્થ્યાન્ન હિ ભુવને કિમપ્યસાધ્યમ્

જે કોઈ આ કથાને નિયમિતપણે શ્રદ્ધાથી સાંભળે છે અને જે કોઈ શુદ્ધ વૈષ્ણવોની સામે તેને કહે છે, એ બંનેને યોગ્ય રીતે આ કથા કરવાથી તેનો ફળ મળે છે. એમના માટે દુનિયામાં સાચે તો કંઈ અશક્ય નથી.

શૌનક ઉવાચ । (અનુષ્ટુપ્) નિર્ગતે નારદે સૂત ભગવાન્ બાદરાયણઃ । શ્રુતવાંસ્તદભિપ્રેતં તતઃ કિમકરોદ્ વિભુઃ । સૂત ઉવાચ । બ્રહ્મનદ્યાં સરસ્વત્યાં આશ્રમઃ પશ્ચિમે તટે । શમ્યાપ્રાસ ઇતિ પ્રોક્ત ઋષીણાં સત્રવર્ધનઃ

શૌનકજીએ પૂછ્યું: સૂતજી, જ્યારે નારદજી ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા, ત્યારે ભગવાન બાદરાયણ, એમની ઈચ્છા સમજ્યા પછી, પછી શું કર્યા? સૂતજીએ કહ્યું: દેવ સરસ્વતી નદીના પશ્ચિમ કાંઠે, ઋષિઓના યજ્ઞો વધારતા, શમ્યાપ્રાસ નામનું આશ્રમ છે.

તસ્મિન્ સ્વ આશ્રમે વ્યાસો બદરીષણ્ડમણ્ડિતે । આસીનોઽપ ઉપસ્પૃશ્ય પ્રણિદધ્યૌ મનઃ સ્વયમ્

તે આશ્રમમાં, બદરિના વૃક્ષોથી શોભાયમાન, વ્યાસજી બેઠા, પાણીથી શુદ્ધ થયા અને પોતે જ મનને એકાગ્ર કર્યા.

ભક્તિયોગેન મનસિ સમ્યક્ પ્રણિહિતેઽમલે । અપશ્યત્ પુરુષં પૂર્ણં માયાં ચ તદપાશ્રયમ્

ભક્તિયોગથી શુદ્ધ અને સ્થિર થયેલ મનમાં, એમણે પૂર્ણ પુરુષોત્તમ અને એમની આધારભૂત માયાને સ્પષ્ટ રીતે જોયા.

યયા સંમોહિતો જીવ આત્માનં ત્રિગુણાત્મકમ્ । પરોઽપિ મનુતેઽનર્થં તત્કૃતં ચાભિપદ્યતે

એ માયાના કારણે, જીવ આત્મા, પોતે ત્રિગુણથી બનેલા છે એવું માને છે, દુઃખને પોતાનું માને છે અને માયાથી થતી બધી મુશ્કેલીઓ સ્વીકારી લે છે.

અનર્થોપશમં સાક્ષાદ્ ભક્તિયોગમધોક્ષજે । લોકસ્યાજાનતો વિદ્વાંન્ ચક્રે સાત્વતસંહિતામ્

આ દુઃખો દૂર કરવા માટે, લોકોએ જે જાણતા નથી એમના હિત માટે, વિદ્વાન વ્યાસજીએ, પરમાત્મામાં સીધી ભક્તિ બતાવતી, સાત્વત સંહિતા રચી.

યસ્યાં વૈ શ્રૂયમાણાયાં કૃષ્ણે પરમપૂરુષે । ભક્તિરુત્પદ્યતે પુંસઃ શોકમોહભયાપહા

આ ગ્રંથમાં, જ્યારે કૃષ્ણના પરમ પુરુષના ગુણો સાંભળવામાં આવે છે, ત્યારે મનુષ્યમાં ભક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે અને શોક, મોહ તથા ભય દૂર થાય છે.

સ સંહિતાં ભાગવતીં કૃત્વાનુક્રમ્ય ચાત્મજમ્ । શુકં અધ્યાપયામાસ નિવૃત્તિનિરતં મુનિઃ

મુનિએ આ ભાગવત સંહિતાને યોગ્ય ક્રમમાં રચી, પોતાના પુત્ર શુકદેવજીને, જે વૈરાગ્યમાં તત્પર હતા, એણે આ શાસ્ત્ર શીખવાડ્યું.

શૌનક ઉવાચ । સ વૈ નિવૃત્તિનિરતઃ સર્વત્રોપેક્ષકો મુનિઃ । કસ્ય વા બૃહતીં એતાં આત્મારામઃ સમભ્યસત્

શૌનકજીએ પૂછ્યું: જે મુનિ વૈરાગ્યમાં સ્થિર અને સર્વેમાં સમદૃષ્ટિ ધરાવતા, આત્મારામ હતા, એ સ્વયં તૃપ્ત મનુષ્યે આ મહાન ગ્રંથ શા માટે અભ્યાસ કર્યો?

સૂત ઉવાચ । આત્મારામાશ્ચ મુનયો નિર્ગ્રન્થા અપ્યુરુક્રમે । કુર્વન્તિ અહૈતુકીં ભક્તિં ઇત્થંભૂતગુણો હરિઃ

સૂતજીએ કહ્યું: આત્મારામ અને બંધનમુક્ત મુનિઓ પણ, ભગવાન હરીના અનન્ય ગુણોને કારણે, નિઃસ્વાર્થ ભક્તિ કરે છે.

હરેર્ગુણાક્ષિપ્તમતિઃ ભગવાન્ બાદરાયણિઃ । અધ્યગાન્ મહદાખ્યાનં નિત્યં વિષ્ણુજનપ્રિયઃ

હરિના ગુણોથી મન મગ્ન થયેલા, બાદરાયણપુત્ર શ્રી શુકદેવજી, વિષ્ણુભક્તોને હંમેશા પ્રિય એવા મહાન કથાનો નિયમિત અભ્યાસ કરતા.

પરીક્ષિતોઽથ રાજર્ષેઃ જન્મકર્મવિલાપનમ્ । સંસ્થાં ચ પાણ્ડુપુત્રાણાં વક્ષ્યે કૃષ્ણકથોદયમ્

હવે હું પરિક્ષિત રાજાના જન્મ, કર્મો અને અવસાન, તેમજ પાંડુપુત્રોના અંત અને કૃષ્ણકથાના પ્રારંભનું વર્ણન કરીશ.