શ્રીમદ્ભાગવતપુરાણમ્

શ્રીશુક ઉવાચ - ( અનુષ્ટુપ્ ) ઇતીદૃશેન ભાવેન કૃષ્ણે યોગેશ્વરેશ્વરે । ક્રિયમાણેન માધવ્યો લેભિરે પરમાં ગતિમ્

શુકદેવજી કહે છે: આવા ભાવથી, કૃષ્ણ પ્રત્યે, યોગેશ્વરનાં યોગેશ્વર પ્રભુ પ્રત્યે, માધવની સ્ત્રીઓએ જે ભાવ રાખ્યો, એથી તેઓએ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી.

શ્રુતમાત્રોઽપિ યઃ સ્ત્રીણાં પ્રસહ્યાકર્ષતે મનઃ । ઉરુગાયોરુગીતો વા પશ્યન્તીનાં કુતઃ પુનઃ

જે પ્રભુની મહિમા મહાન ગીતોમાં ગવાય છે, એનું માત્ર શ્રવણ જ સ્ત્રીઓના મનને બળજબરીથી આકર્ષી લે છે—તો પછી જેમણે એને પોતાના નેત્રે જોયો હોય, એમના વિષે શું કહેવું!

યાઃ સમ્પર્યચરન્ પ્રેમ્ણા પાદસંવાહનાદિભિઃ । જગદ્‌ગુરું ભર્તૃબુદ્ધ્યા તાસાં કિં વર્ણ્યતે તપઃ

જેમણે પ્રેમથી જગતના ગુરુને પતિ સમજીને, ચરણસેવા અને અન્ય સેવાઓ કરી, એમના પુણ્યનું વર્ણન શું કરી શકાય?

એવં વેદોદિતં ધર્મં અનુતિષ્ઠન્ સતાં ગતિઃ । ગૃહં ધર્માર્થકામાનાં મુહુશ્ચાદર્શયત્ પદમ્

જે રીતે કૃષ્ણે વેદોમાં જણાવેલા ધર્મને પાળ્યો અને ઘરમાં ધર્મ, અર્થ અને કામનું શ્રેષ્ઠ પદ વારંવાર દર્શાવ્યું, તેમ તેણે સત્પુરુષોને માટે માર્ગ બતાવ્યો.

આસ્થિતસ્ય પરં ધર્મં કૃષ્ણસ્ય ગૃહમેધિનામ્ । આસન્ ષોડશસાહસ્રં મહિષ્યશ્ચ શતાધિકમ્

કૃષ્ણે, જે ગૃહસ્થોના શ્રેષ્ઠ ધર્મને સ્થાપિત કરનાર છે, એમની પાસે સોળ હજાર અને એકસો કરતાં વધુ રાણીઓ હતી.

તાસાં સ્ત્રીરત્નભૂતાનાં અષ્ટૌ યાઃ પ્રાગુદાહૃતાઃ । રુક્મિણીપ્રમુખા રાજન્ તત્પુત્રાશ્ચાનુપૂર્વશઃ

એમાં, રુક્મિણી આગેવાન એવી આઠ મુખ્ય રાણીઓ સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ રત્ન હતી, રાજન, અને એમના પુત્રોનું નામ ક્રમશઃ જણાવવામાં આવે છે.

એકૈકસ્યાં દશ દશ કૃષ્ણોઽજીજનદાત્મજાન્ । યાવત્ય આત્મનો ભાર્યા અમોઘગતિરીશ્વરઃ

પ્રભુ કૃષ્ણે, જે અમોઘગતિ ધરાવનારા ઈશ્વર છે, દરેક પત્નીમાંથી દસ દસ પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા, જેટલી પત્નીઓ, એટલા દસ દસ પુત્રો.

તેષાં ઉદ્દામવીર્યાણાં અષ્ટાદશ મહારથાઃ । આસન્નુદારયશસઃ તેષાં નામાનિ મે શૃણુ

આ પુત્રોમાં, જે બધા અતિ પરાક્રમી હતા, એમાંથી અઢાર મહાન રથીઓ હતા, જેની ખ્યાતિ વિશાળ હતી. એમના નામ હવે સાંભળ.

પ્રદ્યુમ્નશ્ચાનિરુદ્ધશ્ચ દીપ્તિમાન્ ભાનુરેવ ચ । સામ્બો મધુર્બૃહદ્‌ભાનુઃ ચિત્રભાનુર્વૃકોઽરુણઃ

પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ, દીપ્તિમાન, ભાનુ, સાંબ, મધુ, બૃહદભાનુ, ચિત્રભાનુ, વૃક અને અરુણ,

પુષ્કરો વેદબાહુશ્ચ શ્રુતદેવઃ સુનન્દનઃ । ચિત્રબાહુર્વિરૂપશ્ચ કવિર્ન્યગ્રોધ એવ ચ

પુષ્કર, વેદબાહુ, શ્રુતદેવ, સુનંદન, ચિત્રબાહુ, વિરુપ, કવિ અને ન્યગ્રોધ—આ છે એમના નામો.

એતેષાં અપિ રાજેન્દ્ર તનુજાનાં મધુદ્વિષઃ । પ્રદ્યુમ્ન આસીત્ પ્રથમઃ પિતૃવદ્ રુક્મિણીસુતઃ

હે રાજન, મધુના શત્રુના આ તમામ પુત્રોમાં, રુક્મિણીપુત્ર પ્રદ્યુમ્ન સર્વમાં શ્રેષ્ઠ હતો, અને એ પોતાના પિતાની જેમ મહાન હતો.

સ રુક્મિણો દુહિતરં ઉપયેમે મહારથઃ । તસ્યાં તતોઽનિરુદ્ધોઽભૂત્ નાગાયતબલાન્વિતઃ

એ મહાન યુદ્ધવીરે રુક્મિનીના પુત્રી સાથે લગ્ન કર્યા અને તેમાંથી અનિરુદ્ધ જન્મ્યો, જેને હજારો હાથીઓ જેટલી તાકાત હતી.

સ ચાપિ રુક્મિણઃ પૌત્રીં દૌહિત્રો જગૃહે તતઃ । વજ્રસ્તસ્યાભવદ્ યસ્તુ મૌષલાદવશેષિતઃ

પછી એ અનિરુદ્ધે રુક્મિનું પૌત્રીને પત્ની તરીકે સ્વીકારી, અને તેમાંથી વજ્ર જન્મ્યો, જે યદુવંશના વિનાશ પછી પણ જીવતો રહ્યો.

પ્રતિબાહુરભૂત્તસ્માત્ સુબાહુસ્તસ્ય ચાત્મજઃ । સુબાહોઃ શાન્તસેનોઽભૂત્ શતસેનસ્તુ તત્સુતઃ

અનિરુદ્ધમાંથી પ્રતિબાહુ થયો, પ્રતિબાહુનો પુત્ર સુબાહુ થયો, સુબાહુમાંથી શાંતસેન અને શાંતસેનનો પુત્ર શતસેન થયો.

ન હ્યેતસ્મિન્કુલે જાતા અધના અબહુપ્રજાઃ । અલ્પાયુષોઽલ્પવીર્યાશ્ચ અબ્રહ્મણ્યાશ્ચ જજ્ઞિરે

આ વંશમાં કોઈ પણ ગરીબ, સંતાનવિહોણો, ટૂંકા આયુષ્યવાળો, નબળો કે બ્રાહ્મણપ્રેમ વિના જન્મ્યો નહોતો.

યદુવંશપ્રસૂતાનાં પુંસાં વિખ્યાતકર્મણામ્ । સઙ્ખ્યા ન શક્યતે કર્તું અપિ વર્ષાયુતૈર્નૃપ

રાજા, યદુવંશમાં જન્મેલા અને પ્રસિદ્ધ કૃત્યો કરનાર પુરૂષોની ગણતરી તો દસ હજાર વર્ષમાં પણ શક્ય નથી.

તિસ્રઃ કોટ્યઃ સહસ્રાણાં અષ્ટાશીતિશતાનિ ચ । આસન્યદુકુલાચાર્યાઃ કુમારાણાં ઇતિ શ્રુતમ્

યદુકુળમાં ત્રણ કરોડ અઠ્ઠાવન હજાર રાજકુમારો હતા, જેમને કુળગુરુઓએ શિક્ષા આપી હતી, એવું સાંભળવામાં આવે છે.

સઙ્ખ્યાનં યાદવાનાં કઃ કરિષ્યતિ મહાત્મનામ્ । યત્રાયુતાનાં અયુત લક્ષેણાસ્તે સ આહુકઃ

યદુવંશના મહાન આત્માઓની ગણતરી કોણ કરી શકે? જ્યાં આહુક પણ લાખો-લાખો યાદવો વચ્ચે હતો.

દેવાસુરાહવહતા દૈતેયા યે સુદારુણાઃ । તે ચોત્પન્ના મનુષ્યેષુ પ્રજા દૃપ્તા બબાધિરે

દેવ-દૈત્ય યુદ્ધમાં મરેલા ભયાનક દૈત્યો મનુષ્યોમાં જન્મ્યા અને અહંકારથી પ્રજાને ત્રાસ આપ્યો.

તન્નિગ્રહાય હરિણા પ્રોક્તા દેવા યદોઃ કુલે । અવતીર્ણાઃ કુલશતં તેષાં એકાધિકં નૃપ

રાજા, એ દૈત્યોને વશ કરવા માટે હરિએ દેવતાઓને યદુકુળમાં અવતાર લેવા કહ્યું; તેઓએ સો એક કુળોમાં જન્મ લીધો.

તેષાં પ્રમાણં ભગવાન્ પ્રભુત્વેનાભવદ્ધરિઃ । યે ચાનુવર્તિનસ્તસ્ય વવૃધુઃ સર્વયાદવાઃ

તેમા ભગવાન હરિએ પોતાની મહિમાથી સર્વોપરી સ્થાન મેળવ્યું અને જે યાદવો તેમનો અનુસરણ કરતા, તેઓ સૌ ફૂલ્યા-ફાલ્યા.

શય્યાસનાટનાલાપ ક્રીડાસ્નાનાદિકર્મસુ । ન વિદુઃ સન્તમાત્માનં વૃષ્ણયઃ કૃષ્ણચેતસઃ

વૃષ્ણિઓ કૃષ્ણમાં તદ્દન મગ્ન રહીને, સુવા, બેઠકો, ચાલ, વાતચીત, રમતો કે સ્નાન વગેરેમાં પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખી શકતા નહોતા.

( સ્રગ્ધરા ) તીર્થં ચક્રે નૃપોનં યદજનિ યદુષુ સ્વઃસરિત્પાદશૌચં । વિદ્વિટ્‌સ્નિગ્ધાઃ સ્વરૂપં યયુરજિતપરા શ્રીર્યદર્થેઽન્યયત્નઃ । યન્નામામઙ્ગલઘ્નં શ્રુતમથ ગદિતં યત્કૃતો ગોત્રધર્મઃ કૃષ્ણસ્યૈતન્ન ચિત્રં ક્ષિતિભરહરણં કાલચક્રાયુધસ્ય

( માલિની ) જયતિ જનનિવાસો દેવકીજન્મવાદો યદુવરપરિષત્સ્વૈર્દોર્ભિરસ્યન્નધર્મમ્ । સ્થિરચરવૃજિનઘ્નઃ સુસ્મિતશ્રીમુખેન વ્રજપુરવનિતાનાં વર્ધયન્ કામદેવમ્

જય હોય તે કૃષ્ણને, જે સર્વ જીવોના નિવાસસ્થાન છે, જેમના જન્મની વાત દેવકીથી થાય છે, જે શ્રેષ્ઠ યદુઓથી ઘેરાયેલા છે અને પોતાના બળથી અધર્મનો નાશ કરે છે; જેમનું સુંદર સ્મિતભર્યું મુખ ચાલતા-અચલતા સર્વ દુઃખ દૂર કરે છે અને જેમણે વ્રજ તથા નગરની સ્ત્રીઓના હૃદયમાં પ્રેમ વધાર્યો.

( વસંતતિલકા ) ઇત્થં પરસ્ય નિજવર્ત્મરિરક્ષયાત્ત લીલાતનોસ્તદનુરૂપવિડમ્બનાનિ । કર્માણિ કર્મકષણાનિ યદૂત્તમસ્ય શ્રૂયાદમુષ્ય પદયોરનુવૃત્તિમિચ્છન્

આ રીતે, પોતાના માર્ગનું રક્ષણ કરવા માટે, કૃષ્ણે જે લીલાઓ કરી અને કર્મબંધન તોડનારા કાર્યો કર્યા, એ યદુશ્રેષ્ઠના કાર્યો સાંભળે તે સૌ, જે તેમના પગલાંએ ચાલવા ઇચ્છે છે.

મર્ત્યસ્તયાનુસવમેધિતયા મુકુન્દ શ્રીમત્કથાશ્રવણકીર્તનચિન્તયૈતિ । તદ્ધામ દુસ્તરકૃતાન્તજવાપવર્ગં ગ્રામાદ્વનં ક્ષિતિભુજોઽપિ યયુર્યદર્થાઃ

મુકુન્દની મહિમાભરી કથાઓનું શ્રવણ, કીર્તન કે મનન કરીને, સામાન્ય મનુષ્ય પણ ભક્તિથી એ અવ્યય ધામને પામે છે, જ્યાં મૃત્યુ પણ પહોંચી શકતું નથી; તેમના માટે રાજાઓએ પણ ઘર છોડીને વનમાં ગમન કર્યું.

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયાં દશમસ્કન્ધે ઉત્તરાર્ધે શ્રીકૃષ્ણચરિતાનુવર્ણનં નામ નવતિતમોઽધ્યાયઃ

આ રીતે, શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણના દશમ સ્કંધના ઉત્તરાર્ધમાં 'શ્રીકૃષ્ણના ચરિત્રનું વર્ણન' નામે નવ્વું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.